Adhyaya 36

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਵਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪਾਤਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੱਗਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਮਯ ਵਰਾਹ-ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ, ਅਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮੰਗਲ-ਧੁਨੀ ਤੇ ਆਹੁਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਨਾਡਿਕਾ, ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਆਦਿ ਕਾਲਮਾਨ, ਯੁਗ-ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪ/ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਫਿਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਜਗਤ-ਪਲਾਵਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਗਵਦਾਜ਼ਿਆ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਆ ਕੇ ਸ੍ਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਗਿਆ—ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਉਪਾਯ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।