Vishnu Khanda

ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਖੰਡ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਕਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੰਡ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਧਾਮਾਂ, ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪਾਂ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ—ਸੂਤ-਋ਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਕਈ ਪੱਧਰੀ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਸਥਲ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਧਿਆਇ—ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤਰ (ਕਸ਼ੇਤਰ), ਆਚਰਣ (ਸਨਾਨ–ਦਾਨ–ਦਰਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ, ਭਕਤੀ-ਸਥੈਰਯ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ) ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਤੀਰਥ-ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮ, ਵ੍ਰਤ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਇਹ ਖੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਉਹਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ “ਪਾਠ” ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਖੰਡ ਭਕਤੀਮਈ ਨਕਸ਼ਾਨਵੀਸੀ ਬਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਚਿੰਤਨ, ਕਰਮਕਾਂਡ-ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ ਲਈ ਧਾਮ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਾਮ-ਸਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।