Adhyaya 21

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਸੂਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾਨੁਜ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵੇਤਾ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀਅ, ਵੈਖਾਨਸ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਵਾਸ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸ਼ਯਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਂਕਟੇਸ਼/ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਗਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੱਧ, ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾਨੁਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮਾਨੁਜ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੁਕਤ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ?’ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਅਦ੍ਵੇਸ਼, ਸੰਯਮ, ਸਤ੍ਯ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗੌ-ਸੇਵਾ, ਹਰਿਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਰੁਚੀ, ਜਲ-ਅੰਨ ਦਾਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਹਰਿਨਾਮ ਰਸ, ਤੁਲਸੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤਲਾਬ-ਕੂਆਂ-ਬਾਗ-ਮੰਦਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕਹਿਤ ਕਾਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦ੍ਰੀ (ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ) ਦੀ ਵਿਯਦਗੰਗਾ ਦੇ ਇਸ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।