Adhyaya 123
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma (Mahābhārata, Śānti-parva 123)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for a decisive account of the three aims—dharma, artha, and kāma—inquiring into their roots, their mutual dependence, and their separability (1–2). Bhīṣma frames the triad as arising when the mind is settled on sustaining social order and when time-conditioned worldly arrangements engage human pursuit (3). He defines an interlinked causal chain: the body is grounded in dharma; artha supports dharma; kāma is described as the fruit of artha; and all three are rooted in saṃkalpa (intention), which is oriented toward objects (4). Objects, in turn, are tied to sustenance and consumption, and Bhīṣma identifies withdrawal from this root-structure as mokṣa (5). He further characterizes dharma as protection of the embodied condition, artha as instrumental to dharma, and kāma as producing pleasure, noting their association with rajas (6–7) and recommending proximity without mental abandonment, guided by purified understanding (8). He then lists characteristic “stains” or distortions: dharma is marred by negligence, artha by concealment, and kāma by excessive exhilaration (9). To clarify remediation, Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the dialogue of the sage Kāmanda and King Aṅgāriṣṭha, who asks how to neutralize wrongdoing committed under desire and delusion, and how to reverse socially normalized misconduct (10–13). Kāmanda answers that prioritizing kāma while abandoning dharma and artha leads to loss of discernment; delusion undermines both dharma and artha, producing irreligion and misconduct (14–15). If a ruler fails to restrain corrupt behavior, society becomes fearful and withdraws support; the ruler declines, becomes punishable, and lives in distress (16–18). Correctives are prescribed: adherence to Vedic learning, honoring learned persons, cultivating generosity and lawful marriage alliances, serving patient and thoughtful advisors, disciplined practice (japa), exclusion of wrongdoers, conciliatory speech and conduct, and consistent praise of others’ virtues (19–23). The chapter closes by emphasizing obedience to teachers’ highest instruction as a pathway to welfare and excellence (24).
Chapter Arc: युधिष्ठिर के राजधर्म-प्रश्न के उत्तर में ‘दण्ड’ की उत्पत्ति और उसके दैवी-नैतिक आधार का उपाख्यान उठता है—धर्म के लोप से उपजा ‘व्यवहार’ और उसे बाँधने वाला नियामक तत्त्व कौन है? → कथा एक धर्मज्ञ, महातपस्वी नरेश के हिमालय-सुमेरु-समीप पवित्र स्थल (मुज्जपृष्ठ/मुज्जावट) की ओर गमन से फैलती है—जहाँ देव-ऋषि-पूजित परम्परा और प्राचीन आदेशों की स्मृति है। वहाँ से विमर्श ब्रह्मा तक पहुँचता है: जब लोक-व्यवस्था डगमगाती है, तब दण्ड का स्रोत, उसका अधिकार, और उसका भय-करुणा-संतुलन किसके हाथ में है? → पितामह ब्रह्मा सनातन भगवान विष्णु का पूजन कर ‘वरद’ देव से दण्ड-तत्त्व की व्यवस्था का विधान कराते हैं; और ‘काल’ को सर्वेश बनाकर संहार-उत्पादन, मृत्यु, दुःख-सुख—इन सबके चार विभागों का नियमन दण्ड-व्यवस्था के भीतर प्रतिष्ठित होता है। → दण्ड का वंश/परम्परा-प्रवाह (विष्णु → अंगिरा → इन्द्र/मरीचि → भृगु आदि) और धर्म-व्यवस्था का जागरण बताया जाता है—दण्ड ही वह नियन्ता है जो समस्त लोक को धर्म की मर्यादा में रखता है; बिना दण्ड के न राज्य टिकता है, न न्याय। → दण्ड के स्वरूप-वर्णन के बाद संकेत रहता है कि अब उसके प्रयोग-नीति (कब, कितना, किस पर) और राजा के आत्मसंयम/विवेक की कसौटी पर आगे विस्तार होगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। अकाल ३-विगत: अवहार: धर्मस्य येन स: व्यवहार:”। दूर हो गया है धर्मका अवहार (लोप) जिसके द्वारा
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏— «ဤကိစ္စ၌လည်း သိမြင်သူတို့သည် ရှေးဟောင်းအတ္ထုပ္ပတ္တိတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြောကြ၏။ သင်လည်း နားထောင်လော့။ အင်္ဂဒေသ၌ တစ်ခါက ဝစုဟိုးမ ဟူသော နာမဖြင့် ကျော်ကြားသည့် တောက်ပသော မင်းတစ်ပါး အုပ်စိုးခဲ့၏»။
Verse 2
स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपा: । मुज्जपृष्ठ जगामाथ पितृदेवर्षिपूजितम्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏— «ထိုမင်းသည် အမြဲတမ်း ဓမ္မကို သိမြင်သူ၊ တပဿာကြီးသူ ဖြစ်၍ မိဖုရားနှင့်အတူ ထွက်ခွာကာ ပိတೃများ၊ ဒေဝတားများနှင့် ရှိများက ပူဇော်လေးစားကြသည့် မုဉ္ဇပೃဋ္ဌ ဟူသော သန့်ရှင်းသည့် တီရ္ထသို့ ရောက်လာ၏»။
Verse 3
तत्र शुद्ध हिमवतो मेरौ कनकपर्वते । यत्र मुज्जावटे रामो जटाहरणमादिशत्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏— «အို မင်းတို့အထဲ အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီး၊ ဟိမဝတ်တောင်ပေါ်၌ မေရုတောင်အနီး၊ ရွှေရောင်တောင်ပေါ်တွင် သန့်ရှင်းမြင့်မြတ်သော ဒေသတစ်ခု ရှိ၏။ ထိုနေရာ မုဉ္ဇာဝဋ၌ ရာမ (ပရရှုရာမ) သည် မိမိ၏ ဂျဋာဆံပင်ကို ချည်စည်းစီမံရန် အမိန့်ပေးခဲ့၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကျပ်တည်းသော ဝ్రတကို ထိန်းသိမ်းသည့် ရှိများက ရုဒြ (ရှီဝ) က စောင့်ရှောက်သည့် ဒေသဟု ယူဆကာ ထိုပြည်နယ်ကို မုဉ္ဇပೃဋ္ဌ ဟု အမည်ပေးခဲ့ကြ၏»။
Verse 4
तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभि: संशितव्रतै: । मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्त: स देशो रुद्रसेवित:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏— «ထိုအချိန်မှစ၍ အို မင်းတို့အထဲ အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီး၊ ကျပ်တည်း၍ စည်းကမ်းပြည့်ဝသော ဝ్రတကို ထိန်းသိမ်းသည့် ရှိများက ထိုဒေသကို ‘မုဉ္ဇပೃဋ္ဌ’ ဟု ခေါ်ဆိုလာကြ၏။ ထိုသည် ရုဒြ (ရှီဝ) ၏ ပူဇော်မှုနှင့် တည်ရှိမှုကြောင့် သန့်ရှင်းမြတ်နိုးခံရသော မြေဖြစ်၏»။
Verse 5
स तत्र बहुभिरयक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणै: । ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशो5भवत्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏— «ထိုနေရာ၌ သူသည် ဝေဒသဒ္ဓါအပေါ် အခြေခံသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာဖြင့် တပဿာကို အားထုတ်လေ၏။ ထိုစည်းကမ်း၏ အာနုဘော်ကြောင့် သူသည် ဒေဝရှိများနှင့် တူလာပြီး၊ ဗြာဟ္မဏများအကြား၌လည်း အများက လက်ခံချီးမြှောက်ကာ ဂုဏ်ပြုလေးစားကြ၏»။
Verse 6
त॑ कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानित: । अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शन:
ဘိဿမက ပြောသည်—တစ်ခါတစ်ရံတွင် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာ၍ မလျော့နည်းသော မဟာမင်း မန္ဓာတာသည် သက္ကရာ (အိန္ဒြာ) ထံမှ မိတ်ဆွေအဖြစ် ချီးမြှောက်ခံရသူ၊ ရန်သူတို့ကို ချေမှုန်းရာ၌ နာမည်ကြီးသူဖြစ်၍ ထိုသို့ သူ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်လာ하였다။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် မန္ဓာတာ၏ မင်းတရားကို အောင်ပွဲတင်ခြင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် မတိုင်းတာဘဲ၊ နတ်တို့၏ ချီးကျူးလေးစားမှုနှင့် အတွင်းစိတ်ခိုင်မာမှု၊ တရားသဖြင့် ကျင့်ကြံမှုတို့ပေါ်တွင်လည်း တည်ရှိကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 7
एक दिन इन्द्रके सम्मानित सखा उदारचेता शत्रुसूदन राजा मान्धाता उनके दर्शनके लिये आये ।।
ဘိဿမက ပြောသည်—မင်း မန္ဓာတာသည် ရာဇဣသီ ဝသုဟိုးမ ထံသို့ ချဉ်းကပ်လာ하였다။ မြင့်မြတ်သော တပဿာဖြင့် ပြည့်စုံနေသည်ကို မြင်လျှင် မန္ဓာတာသည် နှိမ့်ချစွာ ဦးညွှတ်ကန်တော့၍ ရိုသေလေးစားစွာ သူ့ရှေ့တွင် ရပ်နေ하였다။ ဤသည်မှာ မင်းတရားအမှန်သည် ဝိညာဉ်ရေး တပဿာကို ဂုဏ်ပြုကာ မာနမထားဘဲ ရိုသေခြင်းဖြင့် အကြံဉာဏ်ကို ရှာဖွေကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 8
वसुहोमो<पि राज्ञो वै पाद्यमर्घ्य न्यवेदयत् । सप्ताड्स्य तु राजस्य पप्रच्छ कुशलाव्यये,वसुहोमने भी राजाको पाद्य और अर्घ्य निवेदन किया तथा सातों अंगोंसे युक्त उनके राज्यका कुशल-समाचार पूछा
ဘိဿမက ပြောသည်—ဝသုဟိုးမသည်လည်း မင်းအား ထုံးတမ်းအတိုင်း ခြေသုတ်ရေ (ပာဒျ) နှင့် ဂုဏ်ပြုအရဃျကို ဆက်ကပ်하였다။ ထို့နောက် မင်းတရား၏ တာဝန်ကို သတိပြုလျက် နိုင်ငံ၏ အင်္ဂါခုနစ်ပါးအလိုက် မင်း၏ ပြည်နယ်အခြေအနေကောင်းမွန်ခြင်းကို မေးမြန်းကာ၊ နိုင်ငံတော်သည် လုံခြုံ၍ စီမံအုပ်ချုပ်ကောင်းမွန်ပြီး ဒုက္ခကင်းမကင်းကို စုံစမ်း하였다။
Verse 9
सद्धिराचरितं पूर्व यथावदनुयायिनम् । अपृच्छद् वसुहोमस्तं राजन् कि करवाणि ते
ဘိဿမက ပြောသည်—အတိတ်ကာလ၌ သီလဝါဒကောင်းသူတို့ လိုက်နာခဲ့သော ရှေးဟောင်းလမ်းစဉ်ကို မှန်ကန်စွာ မပြတ်မလျော့ လိုက်နာနေသော မန္ဓာတာကို ဝသုဟိုးမက မေး하였다—“အို မင်းကြီး၊ သင့်အား ငါ ဘာဖြင့် ဝန်ဆောင်ရမည်နည်း?”
Verse 10
सोअब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् | वसुहोम॑ महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तब परम प्रसन्न हुए मान्धाताने वहाँ बैठे हुए महाज्ञानी नृपश्रेष्ठ वसुहोमसे पूछा
ဘိဿမက ပြောသည်—ထို့နောက် မန္ဓာတာမင်းသည် အလွန်ပျော်ရွှင်လျက် ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေသော ဉာဏ်ကြီးမားသည့် မင်းမြတ် ဝသုဟိုးမအား မိန့်ကြား하였다—အို ကုရုမျိုးနွယ်သား။ ဤမြင်ကွင်းသည် ရိုသေစွာ မေးမြန်းခြင်းကို ဖော်ပြသည်။ တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်သော မင်းသည် ကြားသိမြင်တွေ့သမျှကြောင့် စိတ်နှလုံးပျော်ရွှင်လာသောအခါ ဉာဏ်ပညာနှင့် အကြံဉာဏ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးကို ဦးဆောင်စေရန် မင်းဣသီကြီးထံသို့ လှည့်၍ လမ်းညွှန်ချက်ကို ရှာဖွေသည်။
Verse 11
मान्धातोवाच बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकल त्वया | तथैवौशनसं शास्त्र विज्ञातं ते नरोत्तम
မန္ဓာတာက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသောသူ၊ သင်သည် ဗြဟ္စပတိ (Bṛhaspati) ၏ သဘောတရားအကုန်လုံးကို ပြည့်စုံစွာ လေ့လာပြီးပြီ။ ထိုနည်းတူ ဥသနသ (Uśanas/Śukrācārya) ၏ နီတိနှင့် ရာဇနီတိဆိုင်ရာ သာသနာကျမ်းကိုလည်း သင်သည် အပြည့်အဝ နားလည်သိမြင်ပြီးပြီ»။
Verse 12
तदहं ज्ञातुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् | कि चास्य पूर्व जागर्ति कि वा परममुच्यते
ဘီဿမက ပြောသည်– «ထို့ကြောင့် ငါ သိလိုသည်မှာ– ဒဏ္ဍ (daṇḍa) ဟူသော အုပ်ချုပ်ရေး၏ အတင်းအကျပ်အာဏာသည် မည်သို့ ပေါ်ပေါက်လာသနည်း။ ၎င်းကို အရင်ဆုံး နိုးကြားစေ၍ လှုပ်ရှားစေသော အရာသည် မည်သည်နည်း။ ထို့ပြင် ၎င်း၏ အမြင့်ဆုံး၊ အဆုံးစွန် သဘောတရားဟူ၍ မည်သည်ကို ကြေညာထားသနည်း»။
Verse 13
अतः मैं आपसे यह जानना चाहता हूँ कि दण्डकी उत्पत्ति कैसे हुई? इसके पहले कौन-सी वस्तु जागरूक थी? तथा इस दण्डको सबसे उत्कृष्ट क्यों कहा जाता है? ।।
«ထို့ကြောင့် ငါသည် သင်ထံမှ သိလိုသည်– ဒဏ္ဍ (daṇḍa) ၏ သဘောတရားသည် အစဉ်အလာအရ မည်သို့ ပထမဦးဆုံး ပေါ်ပေါက်လာသနည်း။ ၎င်းမပေါ်မီ အရင်ဆုံး နိုးကြားလှုပ်ရှားနေသော အရာသည် မည်သည်နည်း။ ထို့ပြင် အဘယ်ကြောင့် ဤဒဏ္ဍကို အမြတ်ဆုံးဟု ချီးမွမ်းကြသနည်း။ ထို့အပြင် ယခုအခါ ဤအပြစ်ပေးအာဏာသည် က္ଷတ္တရိယ (Kṣatriya) များ၏ လက်ထဲသို့ မည်သို့ ရောက်ရှိတည်နေသနည်းကိုလည်း ငါ့အား ပြောပြပါ။ အလွန်ပညာရှိသောသူ၊ ဤအရာအားလုံးကို ငါ့အား ရှင်းပြပါ; သင်ကြားပေးသည့်အတွက် ဂုရုဒက္ခိဏာ (ဆရာခ) ကို ငါ ပေးအပ်မည်»။
Verse 14
वसुहरोम उवाच शृणु राजन् यथा दण्ड: सम्भूतो लोकसंग्रह: । प्रजाविनयरक्षार्थ धर्मस्थात्मा सनातन:
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ နားထောင်ပါ။ လောကကို စည်းကမ်းတကျ စုစည်းထိန်းသိမ်းရန် အကြောင်းအရာအဖြစ် ဒဏ္ဍ (daṇḍa) — အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အပြစ်ပေးခြင်း၏ သဘောတရား — မည်သို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကို ငါ ပြောမည်။ ၎င်းသည် ဓမ္မ၏ အစဉ်အမြဲတည်သော အခြေခံဖြစ်ပြီး၊ ပြည်သူတို့ကို စည်းကမ်းသင်ကြားကာ ကာကွယ်ရန် တည်ထောင်ထားသော အရာဖြစ်သည်»။
Verse 15
वसुहोम बोले--राजन्! दण्ड सम्पूर्ण जगत्के नियमके अंदर रखनेवाला है। यह धर्मका सनातन स्वरूप है। इसका उद्देश्य है प्रजाको उद्दण्डतासे बचाना। इसकी उत्पत्ति जिस तरहसे हुई है, सो बता रहा हूँ; सुनो ।।
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဒဏ္ဍ (daṇḍa) သည် လောကအကုန်လုံးကို စည်းကမ်း၏ အကန့်အသတ်အတွင်း ထိန်းထားသော အရာဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဓမ္မ၏ အစဉ်အမြဲတည်သော ရုပ်သဘောဖြစ်ပြီး၊ ပြည်သူတို့ကို ဥပဒေမဲ့မှုနှင့် မာနထောင်လွှားမှုမှ ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။ ယခု ငါသည် ၎င်း၏ မူလဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြောမည်—နားထောင်ပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ ကြားသိရသည်မှာ တစ်ခါက လောကအားလုံး၏ ပိတামဟ ဘုရားဗြဟ္မာ (Brahmā) သည် ယဇ်ပူဇော်ပွဲ ပြုလိုခဲ့သော်လည်း၊ မိမိနှင့် တူညီလောက်သော ရ္ဋ္ဝိဇ် (ṛtvij) ယဇ်ပုရောဟိတ်တစ်ဦးကို မတွေ့မြင်ခဲ့ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 16
स गर्भ शिरसा देवो बहुवर्षाण्यधारयत् । पूर्णे वर्षमहस्रे तु स गर्भ: क्षुवतोडपतत्
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်– ထိုသဗ္ဗသတ္တဝါတော်မြတ်သည် မိမိ၏ခေါင်းပေါ်၌ သန္ဓေကို နှစ်ပေါင်းများစွာ ထမ်းဆောင်ထား၏။ သို့ရာတွင် နှစ်တစ်ထောင် ပြည့်လျှင် သန္ဓေသည် လျှောကျ၍ သူက နှာချေသည့်အခါ ပြုတ်ကျသွား၏—အချိန်နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အလိုအလျောက်လှုပ်ရှားမှုတို့ ဆုံစည်းလာသော် ရေရှည်ထိန်းထားသမျှကိုပင် ခဏချင်း လွှတ်ချနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 17
तब उन्होंने बहुत वर्षोतक अपने मस्तकपर एक गर्भ धारण किया। जब एक हजार वर्ष बीत गये, तब ब्रह्माजीको छींक आयी और वह गर्भ नीचे गिर पड़ा ।।
ထို့နောက် သူသည် အံ့ဖွယ်သန္ဓေကို မိမိ၏ခေါင်းပေါ်၌ နှစ်ပေါင်းများစွာ ထမ်းဆောင်ထား၏။ နှစ်တစ်ထောင် ကုန်လွန်သော် ဗြဟ္မာ (Brahmā) သည် နှာချေ၍ သန္ဓေသည် အောက်သို့ ပြုတ်ကျသွား၏။ ထိုမှ ရန်သူနှိမ်နင်းသူအို၊ ပရာဇာပတိ (Prajāpati) တစ်ပါး ပေါ်ထွန်းလာ၍ အမည်ကို က္ၑုပ (Kṣupa) ဟု ခေါ်ကြ၏။ အို မင်းကြီး၊ မဟာစိတ်ရှိသော ဗြဟ္မာ၏ ယဇ္ဉပွဲ၌ က္ၑုပသည် ရ္တဝိဇ် (ṛtvij) အဖြစ် အခမ်းအနားကို ဆောင်ရွက်သော ပုရောဟိတ်ဖြစ်ခဲ့၏။
Verse 18
तस्मिन प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मण: पार्थिवर्षभ । दृष्टरूपप्रधानत्वाद् दण्ड: सो<न्तर्हितो$भवत्
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်– အို မင်းတို့အထဲ၌ အကောင်းဆုံးသော မင်းကြီး၊ ဗြဟ္မာက စတင်လှုပ်ရှားစေသော စတြ (satra) ယဇ္ဉပွဲ စတင်သွားသည်နှင့်တပြိုင်နက် ဗြဟ္မာ၏ ဒဏ္ဍ (daṇḍa) တံတားတော်သည် ပျောက်ကွယ်သွား၏။ အကြောင်းမှာ ယဇ္ဉသည် မျက်မြင်ထင်ရှားသော အရာတို့က အဓိကဖြစ်လာသဖြင့် အပြစ်ပေးအာဏာ၏ သင်္ကေတဖြစ်သော ထိုဒဏ္ဍသည် မမြင်ရတော့ခြင်းပင်။
Verse 19
तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरो5भवत् | नैव कार्य न वाकार्य भोज्याभोज्यं न विद्यते,दण्ड लुप्त होते ही प्रजामें वर्णसंकरता फैलने लगी। कर्तव्याकर्तव्य तथा भक्ष्याभक्ष्यका विचार सर्वथा उठ गया
ထို ဒဏ္ဍ (daṇḍa) ပျောက်ကွယ်သွားသော် လူထုအတွင်း ရောယှက်မှုနှင့် ရှုပ်ထွေးမှု ပျံ့နှံ့လာ၏။ လုပ်သင့်လုပ်ထိုက်နှင့် မလုပ်သင့်မလုပ်ထိုက်တို့၏ ခွဲခြားချက် မကျန်တော့သကဲ့သို့ စားသင့်စားထိုက်နှင့် မစားသင့်မစားထိုက်တို့၏ ခွဲခြားချက်လည်း မရှိတော့—တရားစည်းကမ်းသည် ဒဏ္ဍ (ဥပဒေတားဆီးမှု) ပျောက်ဆုံးခြင်းနှင့်အတူ ပြိုကွဲသွား၏။
Verse 20
पेयापेये कुत: सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् | गम्यागम्यं तदा नासीत् स्वं परस्वं च वै समम्
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်– ထိုအခါ သောက်သင့်သောက်ထိုက်နှင့် မသောက်သင့်မသောက်ထိုက်တို့အကြောင်း တည်ငြိမ်သော စည်းကမ်းတစ်ရပ် မည်သို့ ရှိနိုင်မည်နည်း။ လူတို့သည် အချင်းချင်း ထိခိုက်အောင် လုပ်ကြ၏။ ထိုကာလ၌ သွားသင့်သွားထိုက်နှင့် မသွားသင့်မသွားထိုက်တို့၏ ခွဲခြားချက်ပင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီး၊ ကိုယ့်ပစ္စည်းနှင့် သူတစ်ပါးပစ္စည်းကိုလည်း တူညီသကဲ့သို့ ထင်မြင်လာကြ၏။
Verse 21
परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथामिषम् | अबलान् बलिनो घ्नन्ति निर्मर्यादमवर्तत
လူတို့သည် ခွေးများက အသားတစ်စကို လုယက်ကိုက်ခဲကြသကဲ့သို့ အချင်းချင်း လုယက်ဖျက်ဆီးလာကြ၏။ အင်အားကြီးသူတို့က အင်အားနည်းသူတို့ကို သတ်ဖြတ်လာကြပြီး နေရာအနှံ့ အကန့်အသတ်မဲ့ အလွဲအလွန်မှု ပျံ့နှံ့သွား၏။
Verse 22
ततः: पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् । सम्पूज्य वरदं देवं॑ महादेवमथाब्रवीत्
ထိုသို့အခြေအနေဖြစ်လာသော် ပိတামဟ (ဗြဟ္မာ) သည် အနန္တကာလရှိသော ဘုရားဝိෂ္ဏုကို သေချာစွာ ပူဇော်ကာ၊ ဆုတောင်းပေးတတ်သော မဟာဒေဝထံ ချဉ်းကပ်၍ ပြော၏—“အို ရှင်ကရာ၊ ဤအခြေအနေတွင် သင်သည် ကရုဏာပြသင့်၏။ လောက၌ ဝဏ္ဏ-သင်္ကရ (လူမှုအဆင့်အတန်းစည်းကမ်း ရောယှက်ပျက်စီးခြင်း) မပြန့်ပွားစေရန် နည်းလမ်းတစ်ရပ်ကို စီမံပါ” ဟု။
Verse 23
अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमहसि शंकर । संकरो न भवेदत्र यथा तद् वै विधीयताम्
“အို ရှင်ကရာ၊ ဤနေရာ၌ သင်သည် အမှန်တကယ် ကရုဏာပြသင့်၏။ ဤလောက၌ ဝဏ္ဏ-သင်္ကရ (လူမှုအဆင့်အတန်းစည်းကမ်း ရောယှက်ပျက်စီးခြင်း) မဖြစ်ပေါ်စေရန် စီမံပေးပါ” ဟု ဆို၏။
Verse 24
ततः स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलवरायुध: । आत्मानमात्मना दण्डं ससृजे देवसत्तम:,तब शूल नामक श्रेष्ठ शस्त्र धारण करनेवाले सुरश्रेष्ठ महादेवजीने देरतक विचार करके स्वयं अपने आपको ही दण्डके रूपमें प्रकट किया
ထို့နောက် သုံးခွံတံ (ตรีศूल) ကို အမြင့်မြတ်ဆုံး လက်နက်အဖြစ် ကိုင်ဆောင်သော နတ်တို့အထွဋ် မဟာဒေဝသည် အချိန်ကြာမြင့်စွာ စဉ်းစားတော်မူ၏။ ထို့နောက် မိမိ၏ အတ္တမှပင် ‘ဒဏ္ဍ’ (အပြစ်ပေးခြင်းနှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းခြင်း၏ တံတား/တုတ်) ကို ဖန်ဆင်းထုတ်ပေါ်တော်မူ၏။
Verse 25
तस्माच्च धर्मचरणाजन्नीतिर्देवी सरस्वती । ससूजे दण्डनीतिं सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता,उससे धर्माचरण होता देख नीतिस्वरूपा देवी सरस्वतीने दण्डनीतिकी रचना की जो तीनों लोकोंमें विख्यात है
ထိုအရာကြောင့် ဓမ္မကျင့်သုံးမှုကို မြင်သော် နီတိ၏ရূপဖြစ်သော ဒေဝီ စရஸဝတီသည် သုံးလောကလုံးတွင် ကျော်ကြားသော ‘ဒဏ္ဍနီတိ’ (အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အပြစ်ပေးစည်းကမ်း၏ ပညာ) ကို ဖန်တီးတော်မူ၏။
Verse 26
भूय: स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलवरायुध: । तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम्,भगवान् शूलपाणिने पुन: चिरकालतक चिन्तन करके भिन्न-भिन्न समूहका एक-एक राजा बनाया
ထို့နောက် အမြတ်တော်ရှင်—အမြင့်မြတ်ဆုံး လက်နက်မှာ လှံတံဖြစ်သော အရှင်—သည် ထပ်မံ၍ အချိန်ကြာမြင့်စွာ သမาธိပြုတော်မူ၏။ ထိုသို့ စဉ်းစားဆင်ခြင်ပြီးနောက် အုပ်စုအသီးသီးအတွက် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးစီကို သီးသန့်ခန့်အပ်ကာ လူစုလူဝေးတိုင်းအတွက် စည်းကမ်းတကျ အုပ်ချုပ်ရေးကို တည်ထောင်တော်မူ၏။
Verse 27
देवानामीश्चरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् | यम॑ वैवस्व॒तं चापि पितृणामकरोत् प्रभुम्,उन्होंने सहसनेत्रधारी इन्द्रदेवको देवेश्वरके पदपर प्रतिष्ठित किया और सूर्यपुत्र यमको पितरोंका राजा बनाया
အရှင်သည် ထောင်မျက်စိရှိသော အိန္ဒြာကို နတ်တို့အကြား အထွဋ်အမြတ် အရှင်အဖြစ် တင်မြှောက်တော်မူ၏။ ထို့အတူ နေရောင်၏သား ဝိဝသွတ်၏သား ယမကိုလည်း ပိတೃများ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်များ) အပေါ် အုပ်စိုးသူအဖြစ် ခန့်အပ်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ ဓမ္မတရားအရ စကြဝဠာကို စည်းကမ်းတကျ စီမံခန့်ခွဲခြင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 28
धनानां राक्षसानां च कुबेरमपि चेश्वरम् । पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम्,कुबेरको धन और राक्षसोंका, सुमेरुको पर्वतोंका और महासागरको सरिताओंका स्वामी बना दिया
ဝသုဟရောမက ဆို၏—အရှင်သည် ကုဗေရကို ဓနဥစ္စာနှင့် ရာක්ෂသတို့အပေါ် အုပ်စိုးသူအဖြစ် ခန့်အပ်တော်မူ၏။ မေရုတောင်ကို တောင်တန်းတို့၏ အရှင်အဖြစ် တင်မြှောက်တော်မူပြီး၊ မဟာသမုဒ္ဒရာကို မြစ်ရေတို့၏ အရှင်အဖြစ် သတ်မှတ်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ စကြဝဠာ၏ သဘောတရား—အာဏာကို သင့်လျော်မှုနှင့် တာဝန်အလိုက် ခွဲဝေပေး၍ ကမ္ဘာကို ထိန်းသိမ်းစေခြင်း—ကို ဖော်ပြသည်။
Verse 29
अपां राज्येडसुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्
ဝသုဟရောမက ဆို၏—အရှင်သည် ဝရုဏကို ရေတို့အပေါ်နှင့် အသူရတို့၏ အာဏာနယ်ပယ်အပေါ် အုပ်စိုးသူအဖြစ် တည်ထောင်တော်မူ၏။ မရဏကို အသက်ရှုသက်တို့၏ အရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်တော်မူပြီး၊ မီးနတ် ဟုတာရှနကို တောက်ပမှုနှင့် စွမ်းအင်တို့၏ အုပ်စိုးသူအဖြစ် ပေးအပ်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ အာဏာတို့သည် ကျပန်းမဟုတ်ဘဲ လောကလုပ်ငန်းများ လည်ပတ်စေရန် တာဝန်အဖြစ် ခန့်ထားခြင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 30
रुद्राणामपि चेशान गोप्तारं विदथे प्रभुम् महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्,विशाल नेत्रोंवाले सनातन महात्मा महादेवजीने अपने आपको रुद्रोंका अधीश्वर तथा शक्तिशाली संरक्षक बनाया
ဝသုဟရောမက ဆို၏—“သူသည် ရုဒြာတို့အကြား၌ပင် ဣရှာနဖြစ်တော်မူ၏—သန့်ရှင်းသော အစည်းအဝေး၌ အရှင်ကြီး၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် တည်ရှိတော်မူ၏။ ထိုအနန္တကာလ မဟာဒေဝ၊ မဟာစိတ်ဓာတ်ရှိသူ၊ မျက်လုံးကျယ်ဝန်းသော ပုရောဟိတ်မဟုတ်၊ အစဉ်အမြဲသော ပထမဦးဆုံးတော်မူ၏။” ဤကဗျာသည် ရှိဝကို အမြင့်ဆုံး ကာကွယ်သူနှင့် အုပ်စိုးသူအဖြစ် မြှောက်တင်ကာ ထာဝရ အာဏာတော်ကို သိမြင်ခြင်းမှ ဂုဏ်ပြုခြင်းကို အခြေခံထားသည်။
Verse 31
वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् । तेजसां भास्कर चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्,वसिष्ठको ब्राह्मणोंका, जातवेदा अग्निको वसुओंका, सूर्यको तेजस्वी ग्रहोंका और चन्द्रमाको नक्षत्रोंका अधिपति बनाया
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– ဗာသိဋ္ဌကို ဗြာဟ္မဏတို့အကြား အရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်၍၊ ဇာတဝေဒသ (အဂ္ဂိ) ကို ဝသုတို့၏ အရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်ကာ၊ နေကို တောက်ပသော အင်အားတို့၏ အကြီးအကဲအဖြစ် ထားပြီး၊ လကို ကြယ်စုတို့၏ အုပ်စိုးရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်하였다။
Verse 32
वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् । कुमारं द्वादशभुजं स्कन््दं राजानमादिशत्,अंशुमानको लताओंका तथा बारह भुजाओंसे विभूषित शक्तिशाली कुमार स्कन्दको भूतोंका श्रेष्ठ राजा नियुक्त किया
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– ဒွါဒသလက်တံဖြင့် တန်ခိုးကြီးသော နတ်သားငယ် စကန္ဒကို သတ္တဝါအစုအဝေးတို့၏ ဘုရင်၊ အမြင့်မြတ်ဆုံး အရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်၍၊ အံရှုမာန်ကိုလည်း အပင်ပေါက်ပင်နှင့် လျှောပင်တို့၏ အုပ်စိုးရှင်အဖြစ် သတ်မှတ်하였다။
Verse 33
कालं॑ सर्वेशमकरोत् संहारविनयात्मकम् | मृत्योक्षतुर्वि भागस्य दुःखस्य च सुखस्य च,संहार और विनय (उत्पादन) जिसका स्वरूप है, उस सर्वेश्वर कालको चार प्रकारकी मृत्युका, सुखका और दुःखका भी स्वामी बनाया
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– ပျက်စီးခြင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်ခြင်းတို့၏ သဘောတရား ပါဝင်နေသော အမြင့်မြတ်ဆုံး အရှင် ‘ကာလ’ (အချိန်) ကို မရဏ၏ လေးမျိုးခွဲခြားမှုအပေါ် အုပ်စိုးရှင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခနှင့် သုခအပေါ် အရှင်အဖြစ်လည်းကောင်း ခန့်အပ်하였다။
Verse 34
ईश्वर: सर्वदेवस्तु राजराजो नराधिप: । सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुति:,सबके देवता, राजाओंके राजा और मनुष्योंके अधिपति शूलपाणि भगवान् शिव स्वयं समस्त रुद्रोंके अधीश्वर हुए। ऐसा सुना जाता है
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– “ဘုရားသခင်သည် နတ်တို့၏ နတ်တော်၊ ဘုရင်တို့၏ ဘုရင်၊ လူသားတို့၏ အုပ်စိုးရှင် ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအရှင်မှာ ရှူလပါဏိ (ရှီဝ) ဖြစ်သည်။ သာသနာတော်အရ သူသည် ရုဒ္ဒရတို့အားလုံး၏ အမြင့်ဆုံး အုပ်စိုးရှင်ဟု ကြားသိရသည်။”
Verse 35
तमेन॑ ब्रह्मण: पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ । प्रजानामधिपं श्रेष्ठ सर्वधर्मभूतामपि,ब्रह्माजीके छोटे पुत्र क्षुपको उन्होंने समस्त प्रजाओं तथा सम्पूर्ण धर्मधारियोंका श्रेष्ठ अधिपति बना दिया
ဝသုဟရောမက ပြောသည်– ဗြဟ္မာသည် မိမိ၏ နောက်မွေးသား က္ရှုပကို သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် အမြင့်မြတ်ဆုံး အုပ်စိုးရှင်အဖြစ်၊ ထို့ပြင် ဓမ္မကို ကိုယ်စားပြု၍ ထိန်းသိမ်းသူတို့အကြား အထွဋ်အမြတ် အကာအကွယ်ရှင်အဖြစ် ခန့်အပ်하였다။
Verse 36
महादेवस्ततस्तस्मिन् वृत्ते यज्ञे यथाविधि । दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ
ဝသုဟာရောမက ပြောသည်— ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲသည် ဝေဒနည်းလမ်းအတိုင်း စည်းကမ်းတကျ ပြီးစီးသွားသောအခါ မဟာဒေဝသည် ဓမ္မကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ ဗိဿနုကို ဂုဏ်ပြုကာ ‘ဒဏ္ဍ’ ဟူသော အပြစ်ပေးအာဏာ၏ တံတားတော်ကို ဆက်ကပ်ပေး하였다။ ဤအမှုသည် မကောင်းမှုကို တားဆီးသည့် အာဏာကို ဓမ္မအတွက်သာ အသုံးချရမည်ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုအာဏာကို ထိုက်တန်သူထံ အပ်နှံရမည်ဟုလည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ဖော်ပြသည်။
Verse 37
विष्णुरड्लिरसे प्रादादक्धिरा मुनिसत्तम: । प्रादादिन्द्रमरीचि भ्यां मरीचिर्भुगवे ददौ,भगवान् विष्णुने उसे अंगिराको दे दिया। मुनिवर अंगिराने इन्द्र और मरीचिको दिया और मरीचिने भूगुको सौंप दिया
ဝသုဟာရောမက ပြောသည်— “ဘဂဝန် ဗိဿနုသည် ထိုအရာကို အင်္ဂိရသ (Aṅgiras) ထံ ပေးအပ်하였다။ အမြတ်ဆုံး ရှင်မုနိ အင်္ဂိရသသည် အင်္ဒြ (Indra) နှင့် မရီချိ (Marīci) ထံ ဆက်လက်ပေးအပ်ပြီး၊ မရီချိသည် ထို့နောက် ဘೃဂု (Bhṛgu) ထံ လွှဲပြောင်းပေး하였다။” ဤကဗျာသည် သင်ကြားချက် သို့မဟုတ် သန့်ရှင်းသော အပ်နှံမှုကို ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒဖြင့် မယူမိဘဲ အခွင့်အာဏာရှိသော ဆက်စပ်မျိုးရိုးလိုင်းမှတဆင့် ထိန်းသိမ်းရမည်ဟု အလေးပေးသည်။
Verse 38
भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् । ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपाला: क्षुपाय च
ဝသုဟာရောမက ပြောသည်— ဘೃဂု (Bhṛgu) သည် ဓမ္မ၌ တည်မြဲစွာ အခြေခံထားသော ဒဏ္ဍ—အပြစ်ပေးအာဏာ၏ တံတား—ကို ရှင်မုနိတို့ထံ အပ်နှံ하였다။ ရှင်မုနိတို့သည် ထိုအရာကို လောကပာလ (Lokapāla) များ၊ အလောကကာကွယ်သူများထံ ဆက်လက်ပေးအပ်ပြီး၊ လောကပာလတို့ကလည်း က္ṣုပ (Kṣupa) ထံ လွှဲပြောင်းပေး하였다။ ဤသည်မှာ သာမန်အာဏာမဟုတ်ဘဲ ဓမ္မ၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အစိတ်အပိုင်းများနှင့် လူမှုစည်းကမ်းကို ကာကွယ်ရန် ရှိသည့် တရားဝင်အာဏာ၏ ဆက်ခံမှုကို ဖော်ပြသည်။
Verse 39
क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च । पुत्रेभ्य: श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात्
ဝသုဟာရောမက ပြောသည်— “က္ṣုပ (Kṣupa) သည် ထိုအရာကို နေမင်း၏သား မနု (Manu) ထံ ပေးအပ်하였다။ မနု—ရှ్రာဒ္ဓဒေဝ (Śrāddhadeva) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်—သည် ဓမ္မနှင့် အර්ထ (artha) ကို နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ကာကွယ်ရန်အတွက် ထိုအရာကို မိမိ၏ သားများထံ အပ်နှံ하였다။” ဤကဗျာသည် လူမှုစည်းကမ်း၊ တရားမျှတမှုနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို အကြမ်းမဖက်ဘဲ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကာကွယ်နိုင်ရန် တရားဝင်အာဏာကို မှန်ကန်သော ဆက်ခံမျိုးရိုးလိုင်းမှတဆင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လွှဲပြောင်းရမည်ဟု အလေးပေးသည်။
Verse 40
विभज्य दण्ड: कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया । दुष्टानां निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्मुत: क्रिया
ဝသုဟာရောမက ပြောသည်— “အပြစ်ပေးခြင်းကို ဓမ္မအတိုင်း တရား-မတရားကို စိစစ်ပြီးမှ ခွဲဝေသင့်သည်၊ မလိုလားအပ်သလို မတော်တဆလို မချမှတ်ရ။ ဒဏ္ဍ၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ လူဆိုးတို့ကို ထိန်းချုပ်နှိမ်နင်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ရွှေယူကာ خزာနာကို ဖြည့်ရန် မဟုတ်။ ဒဏ်ကြေးအဖြစ် ငွေယူခြင်းသည် အပြင်ပန်း၊ ဒုတိယအဆင့် အချက်သာ ဖြစ်သည်။”
Verse 41
व्यद्भत्वं व शरीरस्य वधो नाल््पस्य कारणात् । शरीरपीडास्तास्ताश्च देहत्यागो विवासनम्
ဝာသုဟရောမာက ပြောသည်– အပြစ်သေးငယ်တစ်ခုကြောင့် လူ၏ကိုယ်ခန္ဓာကို အင်္ဂါချိုးဖျက်ခြင်း မပြုသင့်၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းလည်း မပြုသင့်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို နည်းမျိုးစုံဖြင့် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ အသက်စွန့်ရမည့်အထိ အတင်းအကျပ် တွန်းပို့ခြင်း၊ သို့မဟုတ် နိုင်ငံမှ နှင်ထုတ်ခြင်းတို့လည်း မသင့်တော်။ အုပ်ချုပ်ရေးတွင် အထူးသဖြင့် ပြည်သူတို့အပေါ် ချမှတ်သောဒဏ်သည် အချိုးအစားတော်တော်နှင့် လူသားဆန်ရမည်။
Verse 42
तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वे रक्षणार्थकम् । आनुपूर्व्याच्च दण्डो<यं प्रजा जागर्ति पालयन्
နေမင်း၏သား မနုသည် ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ထို «ဒဏ်» ကို မိမိသားတို့၏ လက်သို့ အပ်နှံခဲ့သည်။ ထိုဒဏ်သည် အစဉ်လိုက် အာဏာပိုင်တို့၏ လက်သို့ ဆက်ကပ်လျက်၊ ပြည်သူကို ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရင်း အမြဲနိုးကြားနေ၏။
Verse 43
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसु: । अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापति:
ဝာသုဟရောမာက ပြောသည်– ကောင်းမြတ်သော အိန္ဒြာသည် ဒဏ်(daṇḍa) ကို စီမံသတ်မှတ်၍ အသုံးချရာတွင် အမြဲနိုးကြားတက်ကြွနေသည်။ အိန္ဒြာမှ တောက်ပသော မီးအဂ္ဂနီ ပေါ်ထွန်းလာ၏။ အဂ္ဂနီမှ ဝရုဏ၊ ဝရုဏမှ ပရဇာပတိ ဖြစ်လာ၏။ ထိုဒဏ်အာဏာကို အစဉ်လိုက် လက်ခံရရှိပြီးနောက် တစ်ဦးချင်းစီသည် သင့်တော်သမျှ အတိုင်းအတာဖြင့် အသုံးချရန် အမြဲတမ်း သတိနိုးကြားနေကြသည်။
Verse 44
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मक: । धर्माच्च ब्रह्मुण: पुत्रो व्यवसाय: सनातन:
ပရဇာပတိမှ သီလဓမ္မသည် ပေါ်ထွန်းလာ၍ အမြဲနိုးကြားနေပြီး စည်းကမ်းနှင့် နှိမ့်ချမှုကို အခြေခံထားသည်။ ထိုဓမ္မမှလည်း ဘြဟ္မာ၏သားကဲ့သို့ အစဉ်တည်မြဲသော ဝျဝသာယ—တည်ကြည်သော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု—မွေးဖွားလာသည်။
Verse 45
जो सम्पूर्ण जगतको शिक्षा देनेवाले हैं, वे धर्म प्रजापतिसे दण्डको ग्रहण करके प्रजाकी रक्षाके लिये सदा जागरूक रहते हैं। ब्रह्मपुत्र सनातन व्यवसाय वह दण्ड धर्मसे लेकर लोकरक्षाके लिये जागते रहते हैं ।।
ဝာသုဟရောမာက ပြောသည်– ကမ္ဘာလောကအားလုံးကို သင်ကြားပေးသော ဓမ္မသည် ပရဇာပတိထံမှ ဒဏ်ကို လက်ခံယူ၍ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်ရန် အမြဲနိုးကြားနေသည်။ ဘြဟ္မာ၏သားကဲ့သို့ အစဉ်တည်မြဲသော ဝျဝသာယသည် ထိုဒဏ်ကို ဓမ္မထံမှ လက်ခံယူ၍ လောကကာကွယ်ရေးအတွက် နိုးကြားနေသည်။ ဝျဝသာယမှ ထိုဒဏ်ကို အခြေခံ၍ တေဇ(တောက်ပသော အင်အား) ပေါ်ထွန်းလာကာ ကမ္ဘာကို ထိန်းသိမ်းရင်း သတိနိုးကြားနေသည်။ ထိုတေဇမှ ဆေးပင်တို့ ပေါ်လာပြီး ဆေးပင်တို့မှ တောင်တန်းတို့ ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် အထောက်အကူများ၏ အစဉ်လိုက် ဆက်စပ်မှုအရ စည်းကမ်း၏ အင်အားသည် သတ္တဝါတို့ကို ကာကွယ်ရန် အမြဲတမ်း လက်ဆင့်ကမ်းခံယူကာ နိုးကြားနေသည်—ဓမ္မနှင့် လူထုကာကွယ်ရေးကို အစဉ်အမြဲ ဆောင်ရွက်လျက်။
Verse 46
पर्वतेभ्यश्न जागर्ति रसो रसगुणात् तथा । जागर्ति निर्क्रतिदेवी ज्योतींषि निर्क्रतेरेपि
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်— «တောင်တန်းတို့မှ စိမ့်ရည်/အနှစ် (ရသ) သည် စောင့်ကြည့်နိုးကြားနေ၏။ ထိုအနှစ်၏ ဂုဏ်သတ္တိမှလည်း ထပ်မံနိုးကြားမှု ဖြစ်ပေါ်၏။ နိရဋ္ဌိ (Nirṛti) နတ်မသည် စောင့်ကြည့်နိုးကြားနေ၏၊ နိရဋ္ဌိမှတစ်ဆင့် အလင်းတန်းများ (ကြယ်၊ နေ၊ လ) ပင် နိုးကြားနေကြ၏။ ထိုသို့ အပြန်အလှန် ထောက်ပံ့သည့် အစဉ်အဆက်အတွင်း အရာတစ်ခုချင်းစီသည် ‘ဒဏ္ဍ’ (daṇḍa)—တားမြစ်ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၏ အာဏာ—ကို လက်ခံယူကာ လောကကာကွယ်ရေးအတွက် နိုးကြားနေကြသည်»။
Verse 47
वेदा: प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिरा: प्रभु: । ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्यय:
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်— «ကောင်းကင်အလင်းတော်များမှ အာဏာ၏ ‘ဒဏ္ဍ’ (daṇḍa) ပေါ်ထွန်း၍ ထိုဒဏ္ဍကြောင့် ဝေဒများသည် ခိုင်မြဲစွာ တည်ထောင်ခံရ၏။ ဝေဒများမှ သခင် ဟယဂ္ရီဝ (Hayagrīva) ပေါ်ထွန်း၏။ ဟယဂ္ရီဝမှ မပျက်မယွင်းသော သခင် ပိတామဟ ဘြဟ္မာ ပေါ်ထွန်း၏။ ထိုဒဏ္ဍ—စည်းကမ်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၏ အာဏာ—ကို လက်ခံရရှိပြီးနောက်၊ သူသည် လောကများကို ကာကွယ်၍ စီမံညွှန်ကြားရန် အမြဲနိုးကြားနေ၏»။
Verse 48
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवान् शिव: । विश्वेदेवा: शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्व॒ तथर्षय:
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်— «ပိတామဟ ဘြဟ္မာမှ မဟာသခင် ဘဂဝန် ရှိဝ (Śiva) သည် နိုးကြားစောင့်ကြည့်နေ၏။ ရှိဝမှ ဝိශ්ဝေဒေဝ (Viśvedevas) ပေါ်ထွန်း၏။ ဝိශ්ဝေဒေဝတို့မှ ရှိ (Ṛṣis) ပေါ်ထွန်း၏။ ဤသန့်ရှင်းသော ဆက်စပ်စဉ်ဆက်အတွင်း အပြစ်ပေးခြင်းနှင့် ကာကွယ်ခြင်း၏ အာဏာကို လက်ခံထမ်းဆောင်ကာ လောကများကို ကာကွယ်ကြ၏။ ဤအရာကို သေချာနားလည်လော့—မကောင်းမှုကို တားဆီးရန်နှင့် သတ္တဝါတို့ကို ကာကွယ်ရန် အာဏာသည် မတရားသဘောမဟုတ်၊ လောကကာကွယ်ရေး (loka-rakṣā) အတွက် ဘုရားသခင်တို့က အပ်နှံထားသော တာဝန်ဖြစ်၏»။
Verse 49
ऋषिभ्यो भगवान् सोम: सोमाद् देवा: सनातना: । देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय
ဝါစုဟရောမာက ပြောသည်— «ရှိတို့မှ ကောင်းချီးတော်ရှိသော ဆိုမ (Soma) ပေါ်ထွန်း၏။ ဆိုမမှ ထာဝရဒေဝ (sanātana devas) ပေါ်ထွန်း၏။ ထိုဒေဝတို့မှ ဤလောက၌ ဗြာဟ္မဏ (Brāhmaṇa) တို့သည် အမြဲနိုးကြားနေကြသည်—ဤအရာကို ကောင်းစွာမှတ်ယူလော့»။
Verse 50
ब्राह्मणेभ्यश्न राजन्या लोकान् रक्षन्ति धर्मत: । स्थावरं जड़म॑ चैव क्षत्रिये भ्य: सनातनम्
ထို့နောက် ဗြာဟ္မဏတို့ထံမှ ‘ဒဏ္ဍ’ ကို ကိုင်ဆောင်ခွင့် ရရှိပြီး က္ଷတ္တရိယ (Kṣatriya) တို့သည် ဓမ္မအတိုင်း လောကအားလုံးကို ကာကွယ်ကြ၏။ ဤထာဝရ လှုပ်ရှားသည့်အရာနှင့် မလှုပ်ရှားသည့်အရာတို့ပါဝင်သော စကြဝဠာသည် က္ෂတ္တရိယတို့ကြောင့်ပင် အစဉ်အမြဲ လုံခြုံလာခဲ့၏။
Verse 51
प्रजा जागर्ति लोके5स्मिन् दण्डो जागर्ति तासु च । सर्व संक्षिपते दण्ड: पितामहसमप्रभ:,इस लोकमें प्रजा जागती है और प्रजाओंमें दण्ड जागता है। वह ब्रह्माजीके समान तेजस्वी दण्ड सबको मर्यादाके भीतर रखता है
ဤလောက၌ လူထုသည် သတိရှိစွာ နိုးကြားနေကြပြီး၊ လူထုအတွင်း၌လည်း «ဒဏ္ဍ» (အပြစ်ဒဏ်၏ တံတား/အာဏာ) သည် နိုးကြားနေ၏။ ထိုဒဏ္ဍသည် «ပိတామဟ» (ဗြဟ္မာ) ကဲ့သို့ တောက်ပရောင်လင်း၍ အားလုံးကို သင့်လျော်သော ကန့်သတ်ချက်အတွင်း ထိန်းသိမ်းကာ စည်းကမ်းနှင့် ဓမ္မဝိနယကို ကာကွယ်တည်တံ့စေသည်။
Verse 52
जागर्ति काल: पूर्व च मध्ये चान्ते च भारत । ईश्वर: सर्वलोकस्य महादेव: प्रजापति:
ဝသုဟောမက ပြောသည်— «အို ဘာရတ၊ ကာလ (အချိန်) သည် အစ၌လည်း၊ အလယ်၌လည်း၊ အဆုံး၌လည်း အမြဲနိုးကြားနေ၏။ အပြစ်ပေး၍ အုပ်ချုပ်သော အာဏာအဖြစ်ရှိသည့် ဤကာလသည် လောကအားလုံး၏ အရှင် မဟာဒေဝ၏ သဏ္ဌာန်တည်းဟူ၍၊ သတ္တဝါအားလုံးကို ထိန်းသိမ်းစီမံသော ပရဇာပတိ ဖြစ်၏»။
Verse 53
देवदेव: शिव: सर्वो जागर्ति सतत प्रभु: ।।
ဝသုဟောမက ပြောသည်— နတ်တို့၏နတ်၊ အလုံးစုံကို လွှမ်းမိုးသော အရှင် သီဝ (Śiva) သည် အမြဲနိုးကြား၍ စောင့်ကြည့်နေ၏။ သူသည် ကပရ္ဒီ (ဆံပင်ချည်ထုံးထားသူ)၊ သင်္ကရ (ကောင်းကျိုးပေးသူ)၊ ရုဒြ (ကြောက်မက်ဖွယ်)၊ သီဝ (မင်္ဂလာရှိသူ)၊ သ္ထာဏု (မလှုပ်မယှက်သူ) နှင့် ဥမာပတိ (ဥမာ၏ အရှင်) ဖြစ်၏။ ဤသီချင်းတော်၌ ဆိုလိုသည်မှာ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဘုရားတည်ရှိမှုသည် မပြတ်မနား နိုးကြားကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ လောက၏ ကောင်းကျိုးကို ထောက်ပံ့ပြီး ခိုလှုံသူတို့၏ ဒုက္ခကို ဖယ်ရှားပေးသည်ဟူသတည်း။
Verse 54
इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे | भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित्,इस तरह यह दण्ड आदि, मध्य और अन्तमें विख्यात है। धर्मज्ञ राजाको चाहिये कि इसके द्वारा न्यायोचित बर्ताव करे
ဤသို့ ဒဏ္ဍ—အပြစ်ဒဏ်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၏ သဘောတရား—သည် ကိစ္စရပ်တို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတွင် အသုံးချရမည်ဟု ထင်ရှားကျော်ကြား၏။ ဓမ္မကို သိသော မင်းသည် ထိုဒဏ္ဍအားဖြင့် တရားမျှတစွာ ပြုမူရမည်၊ အာဏာကို ရိုင်းစိုင်းသော အင်အားအဖြစ် မသုံးဘဲ၊ မှန်ကန်သော စည်းကမ်းကို ထူထောင်ရန် တိုင်းတာထားသော ကိရိယာအဖြစ် သုံးရမည်။
Verse 55
भीष्म उवाच इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद् यो मतं नर: । श्रुत्वा सम्यक् प्रवर्तेत सर्वान् कामानवाप्रुयात्
ဘိဿမက ပြောသည်— «အို ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဤဝသုဟောမနှင့် ဆိုင်သော သင်ခန်းစာကို နားထောင်သူ မည်သူမဆို—အထူးသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူ—နားထောင်ပြီးနောက် ထိုအတိုင်း သင့်လျော်စွာ ကျင့်သုံးပါက မိမိရည်မှန်းချက်နှင့် ဆန္ဒအားလုံး ပြည့်စုံရ၏။ ဤကဗျာသည် အခမ်းအနားဆိုင်ရာ ဗဟုသုတသည် သင့်တော်သော စည်းကမ်းကျင့်ဝတ်နှင့် ပေါင်းစည်းမှသာ အကျိုးပေးကြောင်း ထင်ရှားစေသည်»။
Verse 56
इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ । नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्थ भारत
ဤသို့ဖြင့်—အို လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—လောကအားလုံးကို ထိန်းညှိကာ ဓမ္မ၏စည်းကမ်းအတွင်း၌ ထားရှိသော «ဒဏ္ဍ» (အာဏာသတ်မှတ်၍ အပြစ်ပေးခြင်း) အကြောင်းကို ငါသည် အကုန်အစင် သင့်အား ပြောကြားပြီးပြီ။ အို ဘာရတ၊ အို နရရှ္ဌ၊ အို ဘာရတနန္ဒန—ဒဏ္ဍနှင့် သက်ဆိုင်သမျှကို ငါသည် သင့်အား ရှင်းလင်းပြောဆိုပြီးပြီ။
Verse 121
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें दण्डके स्वरूपका वर्णनविषयक एक सौ इकक््कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မာနုသာသနပရဝအတွင်း၊ ဒဏ္ဍ၏ သဘောသဏ္ဍာန်နှင့် သင့်လျော်သော ပုံစံကို ဖော်ပြသည့် တစ်ရာနှစ်ဆယ့်တစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံးလေပြီ။
Verse 122
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि दण्डोत्पत्युपाख्याने द्वाविशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မာနုသာသနပရဝအတွင်း၊ ဒဏ္ဍ၏ မူလပေါ်ပေါက်လာပုံကို ဆိုသော အုပ်ပုဒ် (ဒဏ္ဍोत्पत्तिဥပాఖ్యာန) တွင် တစ်ရာနှစ်ဆယ့်နှစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံးလေပြီ။
Frequently Asked Questions
How a ruler should understand and regulate the tri-varga when desire and delusion lead to wrongdoing—especially when harmful conduct has become publicly normalized—and what ethical mechanisms can reverse that trajectory.
The three aims are intention-rooted and object-directed; therefore, governance and personal ethics depend on disciplined saṃkalpa, informed discernment, and regulated engagement—while mokṣa is framed as nivṛtti (withdrawal) from the object-root of pursuit.
No formal phalaśruti formula appears; the chapter instead offers pragmatic meta-guidance: honoring teachers and learned counsel, disciplined conduct, and conciliatory speech are presented as reliable means to restore welfare, reputation, and ethical stability.