Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अगस्त्यमुनिरित्युक्त्वा चक्रतीर्थाश्रयां कथाम् । विभोर्विष्णुहरेश्चापि पुनराह द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाले—चक्रतीर्थाशी संबंधित कथा आणि महाविभू विष्णु-हरीचे वर्णन सांगून, हे द्विजोत्तमांनो, अगस्त्य मुनी पुन्हा बोलू लागले।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । पुरा ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विज्ञाय हरिमच्युतम् । अयोध्यावासिनं देवं तत्र चक्रे स्थितिं स्वयम्

अगस्त्य म्हणाले—पूर्वी जगत्स्रष्टा ब्रह्मदेवांनी अच्युत हरि ओळखून अयोध्यावासी त्या देवाची तेथे स्वतःच प्रतिष्ठा केली।

Verse 3

आगत्य कृतवांस्तत्र यात्रां ब्रह्मा यथाविधि । यज्ञं च विधिवच्चक्रे नानासंभारसंयुतम्

तेथे येऊन ब्रह्मदेवांनी विधिपूर्वक यात्रा-आचार केला; आणि विविध यज्ञसामग्रीसह नियमाने यज्ञही केला।

Verse 4

ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्

त्यानंतर लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी तेथे आपल्या नावाने प्रसिद्ध असे विशाल कुंड निर्माण केले, जे अनेक देवतांनी समन्वित होते।

Verse 5

विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् । कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्

ते कुंड विस्तीर्ण जललहरींनी शोभायमान, कलुष नाश करणारे होते; आणि कुमुद, उत्पल, कह्लार व पुंडरीक यांच्या समूहांनी भरलेले होते।

Verse 6

हंससारसचक्राह्व विहंगममनोहरम् । तटांतविटपोल्लासि पतत्त्रिगणसंकुलम्

ते कुंड हंस, सारस व चक्राह्व इत्यादी पक्ष्यांनी मनोहर होते; तटांवरील पसरलेल्या फांद्या शोभत होत्या आणि किनारे पक्ष्यसमूहांनी गजबजलेले होते।

Verse 7

तत्र कुण्डे सुराः सर्वे स्नाताः शुद्धिसमन्विताः । बभूवुरद्धा विगतरजस्का विमलत्विषः

तेथे त्या पवित्र कुंडात सर्व देवांनी स्नान केले आणि ते शुद्धीने युक्त झाले। खरोखरच त्यांचा कलुष-रज निघून गेला व ते निर्मळ तेजाने उजळले।

Verse 8

तदाश्चर्य्यं महद्दृष्ट्वा ते सर्वे सहसा सुराः । ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्भक्त्या प्रांजलयस्तदा

ते महान् आश्चर्य पाहून सर्व देव तत्क्षणी ब्रह्मदेवांना प्रणाम करून, हात जोडून, भक्तीने तेव्हा बोलले।

Verse 9

देवा ऊचुः । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन माहात्म्यं कमलासन । अस्य कुण्डस्य सकलं खातस्य विमलत्विषः

देव म्हणाले— हे भगवन्, हे कमलासन! या खोदलेल्या, निर्मळ तेज असलेल्या कुंडाचे संपूर्ण माहात्म्य आम्हांस तत्त्वतः सांगा।

Verse 10

अत्र स्नानेन सर्वेषामस्माकं विगतं रजः । महदाश्चर्यमेतस्य दृष्ट्वा कुंडस्य विस्मिताः । सर्वे वयं सुरश्रेष्ठ कृपया त्वमतो वद

येथे स्नान केल्याने आमच्या सर्वांचा रज (कलुष) निघून गेला आहे। या कुंडाचे महान् आश्चर्य पाहून आम्ही विस्मित झालो आहोत। हे सुरश्रेष्ठ, कृपया म्हणून आता सांगा।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । शृण्वन्तु सर्वे त्रिदशाः सावधानाः सविस्मयाः । कुण्डस्यैतस्य माहात्म्यं नानाफलसमन्वितम्

ब्रह्मदेव म्हणाले— हे त्रिदशांनो, विस्मययुक्त व सावधान होऊन सर्वांनी ऐका; या कुंडाचे माहात्म्य नानाविध फळांनी युक्त आहे।

Verse 12

अत्र स्नानेन विधिवत्पापात्मानोऽपि जंतवः । विमानं हंससंयुक्तमास्थाय रुचिरांबराः । निवसंति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

येथे विधिपूर्वक स्नान केल्याने पापी वृत्तीचे जीवसुद्धा हंसयुक्त दिव्य विमानावर आरूढ होऊन, तेजस्वी वस्त्रे धारण करून, भूतप्रलय होईपर्यंत ब्रह्मलोकात वास करतात।

Verse 13

अत्र दानेन होमेन यथाशक्त्या सुरोत्तमाः । तुलाश्वमेधयोः पुण्यं प्राप्नुयुर्मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ! येथे यथाशक्ती दान व अग्निहोम केल्याने देवश्रेष्ठांनाही तुलादान व अश्वमेध यांचे समतुल्य पुण्य प्राप्त होते।

Verse 14

ममास्मिन्सरसि श्रीमाञ्जायते स्नानतो नरः । तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं जपादिकम्

माझ्या या सरोवरात स्नान केल्याने मनुष्य श्रीमान् व समृद्ध होतो. म्हणून येथे विधिपूर्वक स्नान, दान, जप इत्यादी आचरण करावे।

Verse 15

सर्वयज्ञसमं स्याद्वै महापातकनाशनम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातिमितो यास्यत्यनुत्तमाम्

हे तीर्थ सर्व यज्ञांप्रमाणे फलदायी व महापातकनाशक होईल; आजपासून यास ‘ब्रह्मकुंड’ अशी अनुपम कीर्ती प्राप्त होईल।

Verse 16

अस्मिन्कुण्डे च सांनिध्यं भविष्यति सदा मम । कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां सुरोत्तमाः

या कुंडात माझे सान्निध्य सदैव राहील; आणि हे देवश्रेष्ठांनो! कार्तिक मासाच्या शुक्लपक्षातील चतुर्दशीस…

Verse 17

यात्रा भविष्यति सदा सुराः सांवत्सरी मम । शुभप्रदा महापापराशिनाशकरी तदा

हे देवांनो! माझी ही वार्षिक तीर्थयात्रा सदैव होईल; ती शुभफल देणारी असून त्या वेळी महापापराशींचा नाश करणारी आहे.

Verse 18

स्वर्णं चैव सदा देयं वासांसि विविधानि च । निजशक्त्या प्रकर्तव्या सुरास्तृप्तिर्द्विजन्मनाम्

सुवर्ण नेहमी द्यावे आणि विविध प्रकारची वस्त्रेही; आपल्या शक्तीनुसार असे करावे की देव तृप्त होतील व द्विजजन संतुष्ट होतील.

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवोऽयं ब्रह्मा लोकपितामहः । अन्तर्दधे सुरैः सार्द्धं तीर्थं दृष्ट्वा तपोधन

अगस्त्य म्हणाले—हे तपोधन! असे बोलून देवदेव, लोकपितामह ब्रह्मा, तीर्थाचे दर्शन करून देवांसह अंतर्धान पावले.

Verse 20

तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि । चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्

त्या वेळेपासून ते कुंड पृथ्वीवर परम प्रसिद्ध झाले; चक्रतीर्थाच्या पूर्व दिशेला ते महान कुंड स्थित आहे.

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तपोराशिरगस्त्यः कुंभसंभवः । पुनः पृष्टो मुनिवरो व्यासायावीवदत्कथाम्

सूत म्हणाले—असे बोलून तपोराशी, कुंभसम्भव अगस्त्य, पुन्हा विचारले असता मुनिवराने व्यासांना ही कथा सांगितली.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । अन्यच्छृणु महाभाग तीर्थं दुष्कृतिदुर्ल्लभम् । ऋणमोचनसंज्ञं तु सरयूतीरसंगतम्

अगस्त्य म्हणाले—हे महाभाग! पुढे ऐक; सरयूतीरास संलग्न ‘ऋणमोचन’ नामक ते तीर्थ दुष्कृत्य करणाऱ्यांस दुर्लभ आहे.

Verse 23

ब्रह्मकुण्डान्मुनिवर धनुःसप्तशतेन च । पूर्वोत्तरदिशाभागे संस्थितं सरयूजले

हे मुनिवर! ब्रह्मकुंडापासून सातशे धनुष्य अंतरावर, ईशान्य दिशाभागात, ते सरयूच्या जलात स्थित आहे.

Verse 24

तत्र पूर्वं मुनिवरो लोमशो नाम नामतः । तीर्थयात्राप्रसंगेन स्नानं चक्रे विधानतः

तेथे पूर्वी लोमश नावाचे श्रेष्ठ मुनिवर तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने विधिपूर्वक स्नान करून गेले.

Verse 25

ततः स ऋणनिर्मुक्तो बभूव गतकल्मषः । तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मुनीन्सानन्दमब्रवीत्

त्यानंतर तो ऋणमुक्त झाला व पापरहित झाला. ते महान् आश्चर्य पाहून तो आनंदाने मुनींना म्हणाला.

Verse 26

पश्यन्त्वेतस्य महतो गुणांस्तीर्थवरस्य वै । भुजावूर्ध्वं तथा कृत्वा हर्षेणाहाऽश्रुलोचनः

“या श्रेष्ठ तीर्थाचे महान गुण पाहा!” असे म्हणत त्याने भुजा उंचावल्या; हर्षाने त्याचे नेत्र अश्रुपूर्ण झाले.

Verse 27

लोमश उवाच । ऋणमोचनसंज्ञं तु तीर्थमेतदनुत्तमम् । यत्र स्नानेन जंतूनामृणनिर्यातनं भवेत्

लोमश म्हणाले—हे अनुपम तीर्थ ‘ऋणमोचन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे स्नान केल्याने देहधारी जीवांचे ऋणबंधन सुटते.

Verse 28

ऐहिकं पारलौकिक्यं यदृणत्रितयं नृणाम् । तत्सर्वं स्नानमात्रेण तीर्थेऽस्मिन्नश्यति क्षणात्

मनुष्यांचे ऐहिक व पारलौकिक असे जे त्रिविध ऋण असते, ते सर्व या तीर्थात केवळ स्नानमात्राने क्षणात नष्ट होते.

Verse 29

सर्वतीर्थोत्तमं चैतत्सद्यः प्रत्ययकारकम् । मया चास्य फलं सम्यगनुभूतमृणादिह

हे तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असून तत्क्षणी प्रत्यय देणारे आहे. मी स्वतः येथे याचे फळ सम्यक अनुभवले आहे—ऋणमुक्ती.

Verse 30

तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं च शक्तितः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः सर्वदा फलकांक्षिभिः

म्हणून येथे विधिपूर्वक स्नान व दान शक्तीनुसार करावे. फळाची इच्छा असणाऱ्यांनी नेहमी श्रद्धायुक्त होऊन हे करावे.

Verse 31

स्नातव्यं च सुवर्णं च देयं वस्त्रादि शक्तितः

स्नान करावे, तसेच शक्तीनुसार सुवर्ण व वस्त्रादि दान करावे.

Verse 32

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा तीर्थमाहात्म्यं लोमशो मुनिसत्तमः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठः स्तुवंस्तीर्थगुणान्मुदा

अगस्त्य म्हणाले—अशा रीतीने तीर्थमाहात्म्य सांगून मुनिसत्तम लोमश आनंदाने तीर्थगुणांची स्तुती करीत करीत अंतर्धान पावले।

Verse 33

इत्येतत्कथितं विप्र ऋणमोचनसंज्ञकम् । यत्र स्नानेन जन्तूनामृणं नश्यति तत्क्षणात् । ऋणमोचनतीर्थं तु पूर्वतः सरयूजले

हे विप्र! हे ऋणमोचन नावाचे तीर्थ सांगितले आहे; जिथे स्नान केल्याने प्राण्यांचे ऋण तत्क्षणी नष्ट होते. हे ऋणमोचनतीर्थ सरयूच्या जलात पूर्वेस आहे।

Verse 34

धनुर्द्विशत्या तीर्थं च पापमोचनसंज्ञकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा तत्र स्नानेन मानवः । जायते तत्क्षणादेव नात्र कार्या विचारणा

दोनशे धनुष्य अंतरावर ‘पापमोचन’ नावाचे तीर्थ आहे. तेथे स्नान केल्याने मनुष्य तत्क्षणी सर्व पापांपासून शुद्धात्मा होतो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 35

मया तत्र मुनिश्रेष्ठ दृष्टं माहात्म्यमुत्तमम्

हे मुनिश्रेष्ठ! तेथे मी त्या उत्तम माहात्म्याचे दर्शन स्वतः केले आहे।

Verse 36

पांचालदेशसंभूतो नाम्ना नरहरिर्द्विजः । असत्संगप्रभावेन पापात्मा समजायत

पांचाल देशात जन्मलेला नरहरी नावाचा एक द्विज, असत्संगाच्या प्रभावाने पापात्मा झाला।

Verse 37

नाना विधानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । कृतवान्पापिसंगेन त्रयीमार्गविनिन्दकः

पापीजनांच्या संगतीमुळे त्याने ब्रह्महत्या इत्यादी अनेक प्रकारची पापे केली आणि त्रयी-वेदमार्गाचा निंदक झाला।

Verse 38

स कदाचित्साधुसंगात्तीर्थयात्राप्रसंगतः । अयोध्यामागतो विप्र महापातककृद्द्विजः

हे विप्रा! कधीतरी साधुसंग व तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो महापातकी द्विजही अयोध्येस आला।

Verse 39

पापमोचनतीर्थे तु स्नातः सत्संगतो द्विजः । पापराशिर्विनष्टोऽस्य निष्पापः समभूत्क्षणात्

पापमोचन तीर्थात स्नान करून व सत्संग लाभून त्या द्विजाची पापराशी नष्ट झाली; तो क्षणात निष्पाप झाला।

Verse 40

दिवः पपात तन्मूर्ध्नि पुष्पवृष्टिर्मुनीश्वर । दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोके गतो द्विजः

हे मुनीश्वर! आकाशातून त्याच्या मस्तकी पुष्पवृष्टी झाली; दिव्य विमानावर आरूढ होऊन तो द्विज विष्णुलोकास गेला।

Verse 41

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं मया च द्विजपुंगव । श्रद्धया परया तत्र कृतं स्नानं विशेषतः

हे द्विजश्रेष्ठ! ते महान आश्चर्य पाहून मीही तेथे परम श्रद्धेने, विशेष विधीने, स्नान केले।

Verse 42

माघकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । दानं च मनुजैः कार्य्यं सर्वपापविशुद्धये

माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तेथे स्नान विशेष फलदायी आहे; आणि सर्व पापांची पूर्ण शुद्धी व्हावी म्हणून मनुष्यांनी दानही करावे।

Verse 43

अन्यदा तु कृते स्नाने सर्वपापक्षयो भवेत्

आणि इतर वेळीही स्नान केले असता सर्व पापांचा क्षय होतो।

Verse 44

पापमोचनतीर्थे तु पूर्वं तु सरयूजले । धनुःशतप्रमाणेन वर्त्तते तीर्थमुत्तमम्

पापमोचन तीर्थात—सरयूच्या जलात पूर्वेकडे—हे उत्तम तीर्थ शंभर धनुष्यांच्या प्रमाणाइतके विस्तारलेले आहे।

Verse 45

सहस्रधारासंज्ञं तु सर्वकिल्बिषनाशनम् । यस्मिन्रामाज्ञया वीरो लक्ष्मणः परवीरहा । प्राणानुत्सृज्य योगेन ययौ शेषात्मतां पुरा

ते तीर्थ ‘सहस्रधारा’ या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व कल्मषांचा नाश करणारे आहे। तेथेच पूर्वी रामाच्या आज्ञेने पराक्रमी, शत्रुवीरसंहारी लक्ष्मणाने योगाने प्राणोत्सर्ग करून शेष (अनंत) स्वरूप प्राप्त केले।

Verse 46

सार्द्धंहस्तत्रयेणैव प्रमाणं धनुषो विदुः । चतुर्भिर्हस्तकैः संख्या दण्ड इत्यभिधीयते

ज्ञानीजन ‘धनुष्य’चे प्रमाण साडे तीन हात मानतात; आणि चार हातांची संख्या ‘दंड’ असे म्हणतात।

Verse 47

सूत उवाच । इत्थं तदा समाकर्ण्य कुम्भयोनिमुनेस्तदा । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनः पप्रच्छ कौतुकात्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने कुंभयोनि मुनि अगस्त्यांचे वचन ऐकून कृष्णद्वैपायन व्यासांनी कुतूहलाने पुन्हा त्यांना प्रश्न केला।

Verse 48

व्यास उवाच । सहस्रधारामाहात्म्यं विस्तराद्वद सुव्रत । शृण्वंस्तीर्थस्य माहात्म्यं न तृप्यति मनो मम

व्यास म्हणाले—हे सुव्रत, सहस्रधारेचे माहात्म्य विस्ताराने सांग. या तीर्थाची महिमा ऐकताना माझे मन तृप्त होत नाही।

Verse 49

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथां कथयतो मम । सहस्रधारातीर्थस्य समुत्पत्तिं महोदयात्

अगस्त्य म्हणाले—हे मुने, सावध होऊन ऐक. मी सहस्रधारा तीर्थाच्या महान उदयासहित उत्पत्तीची कथा सांगतो।

Verse 50

पुरा रामो रघुपतिर्देवकार्यं विधाय वै । कालेन सह संगम्य मंत्रं चक्रे नरेश्वरः

पूर्वी रघुपती रामांनी देवकार्य सिद्ध करून, काळाशी भेट घेऊन नरेश्वराने गुप्त मंत्रणा केली।

Verse 51

मया त्याज्यो भवेत्क्षिप्रमित्थं चक्रे स संविदम्

“माझ्याकडून याचा त्वरित त्याग व्हावा”—अशी त्याने ती संविदा/नियम ठरविला।

Verse 52

तस्मिन्मंत्रयमाणे हि द्वारे तिष्ठति लक्ष्मणे । आगतः स तपोराशिर्दुर्वासास्तेजसां निधिः

त्या वेळी मंत्रणा चालू असता आणि द्वारी लक्ष्मण उभा असता, तपोराशी व तेजाचा निधी असे महर्षी दुर्वासा तेथे आले।

Verse 53

आगत्य लक्ष्मणं शीघ्रं प्रीत्योवाच क्षुधाऽकुलः

तो शीघ्र लक्ष्मणाजवळ येऊन, भुकेने व्याकुळ असूनही प्रेमाने बोलला।

Verse 54

दुर्वासा उवाच । सौमित्रे गच्छ शीघ्रं त्वं रामाग्रे मां निवेदय । कार्यार्थिनमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि

दुर्वासा म्हणाले— हे सौमित्रे, तू शीघ्र जा आणि रामांच्या समोर माझे आगमन निवेद. मी कार्यासाठी आलो आहे; या वचनाबाबत तू अन्यथा करू नकोस.

Verse 55

अगस्त्य उवाच । शापाद्भीतः स सौमित्रिर्द्रुतं गत्वा तयोः पुरः । मुनिं निवेदयामास रामाग्रे दर्शनार्थिनम् । दुर्वाससं तपोराशिमत्रिनन्दनमागतम्

अगस्त्य म्हणाले— शापाच्या भीतीने सौमित्रि धावून जाऊन त्या दोघांच्या समोर गेला आणि रामांच्या पुढे दर्शनार्थ आलेले तपोराशी, अत्रिनंदन दुर्वासा मुनी यांचे आगमन निवेदिले.

Verse 56

रामोऽपि कालमामंत्र्य प्रस्थाप्य च बहिर्ययौ । दृष्ट्वा मुनिं तं प्रणतः संभोज्य प्रभुरादरात्

रामांनीही काळाची परवानगी घेऊन त्याला निरोप दिला व बाहेर आले. त्या मुनींना पाहून प्रभूंनी प्रणाम केला आणि आदराने अतिथिसत्कार केला.

Verse 57

दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् । सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा

मुनिवर दुर्वासांना स्वतःच्या हातांनी आदराने निरोप देऊन, सत्यभंगाच्या भयाने वीर श्रीरामांनी तेव्हा लक्ष्मणाचा त्याग केला।

Verse 58

लक्ष्मणोऽपि तदा वीरः कुर्वन्नवितथं वचः । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सुमतिः सरयूतीरमाययौ

तेव्हा वीर लक्ष्मणही, ज्येष्ठ भावाच्या वचनाला अवितथ करून, सुमतीने सरयूच्या तीरावर गेले।

Verse 59

तत्र गत्वाथ च स्नात्वा ध्यानमास्थाय सत्वरम् । चिदात्मनि मनः शान्तं संगम्यावस्थितस्तदा

तेथे जाऊन स्नान करून त्यांनी त्वरित ध्यान धारण केले; मन शांत होऊन चिदात्म्यात एकरूप होऊन तेथे स्थिर राहिले।

Verse 60

ततः प्रादुरभूत्तत्र सहस्रफणमण्डितः । शेषश्चक्षुःश्रवाः श्रेष्ठः क्षितिं भित्त्वा सहस्रधा । सुरलोकात्सुरेन्द्रोऽपि समागादमरैः सह

त्यानंतर सहस्र फण्यांच्या मण्डलाने विभूषित, चक्षुःश्रवा (सर्वदर्शी-सर्वश्रावी) श्रेष्ठ शेष, पृथ्वीला सहस्र प्रकारे भेदून तेथे प्रकट झाले; आणि देवलोकातून सुरेन्द्र इंद्रही अमरांसह आले।

Verse 61

ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसंगरम् । उवाच मधुरं शक्रः सुराणां तत्र पश्यताम्

त्यानंतर सत्यात दृढ, शेषस्वरूप प्राप्त लक्ष्मणाला पाहून, देवांच्या समक्ष शक्र (इंद्र) यांनी तेथे मधुर वचन उच्चारले।

Verse 62

इन्द्र उवाच । लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वमारोह स्वपदं स्वकम् । देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिषूदन

इंद्र म्हणाला—हे लक्ष्मणा, लवकर उठ आणि आपल्या स्वपदावर आरूढ हो. हे वीर, रिपुनिषूदन! तुझ्यामुळे देवकार्य सिद्ध झाले आहे.

Verse 63

वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि त्वं सनातनम् । भवन्मूर्तिः समायातः शेषोऽपि विलसत्फणः

तू सनातन परम वैष्णव स्थान प्राप्त कर. तुझीच मूर्ती प्रकट झाली आहे—दीप्तिमान फणांनी शोभणारा शेषही.

Verse 64

सहस्रधा क्षितिं भित्त्वा सहस्रफणमण्डलैः । क्षितेः सहस्रच्छिद्रेषु यस्माद्भित्त्वा समुद्गताः

सहस्र फणांच्या मंडलांनी त्याने भूमीला सहस्रधा भेदून वर उचल घेतली—पृथ्वीच्या सहस्र छिद्रांना फोडून तो प्रकट झाला.

Verse 65

फणसाहस्रमणिभिर्दग्धाः शेषस्य सुव्रत । तस्मादेतन्महातीर्थं सरयूतीरगं शुभम् । ख्यातं सहस्रधारेति भविष्यति न संशयः

हे सुव्रत! येथे शेषाच्या सहस्र फणांवरील मणि दग्ध झाले; म्हणून सरयूतीरीचे हे शुभ महातीर्थ निःसंशय ‘सहस्रधारा’ म्हणून प्रसिद्ध होईल.

Verse 66

एतत्क्षेत्रप्रमाणं तु धनुषां पञ्चविंशतिः । अत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन श्रद्धयान्वितः । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

या क्षेत्राचे प्रमाण पंचवीस धनुष्य आहे. जो मनुष्य श्रद्धेने येथे स्नान, दान व श्राद्ध करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन विष्णुलोकास जातो.

Verse 67

अत्र स्नातो नरो धीमाञ्छेषं संपूज्य चाव्ययम् । तीर्थं संपूज्य विधिवद्विष्णुलोकमवाप्नुयात्

येथे स्नान करून बुद्धिमान पुरुष अव्यय शेषनागाचे विधिपूर्वक पूजन करावा; तसेच या तीर्थाचेही यथाविधी पूजन करून विष्णुलोक प्राप्त करावा।

Verse 68

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं विधिपुरःसरम् । शेषरूपाहिवद्ध्येयाः पूज्या विप्रा विशेषतः

म्हणून येथे विधिपूर्वक आचरणासह स्नान निश्चयाने करावे। शेषरूप नागाचे ध्यान करावे आणि विशेषतः ब्राह्मणांचे पूजन-सत्कार करावा।

Verse 69

स्वर्णं चान्नं च वासांसि देयानि श्रद्धयान्वितैः । स्नानं दानं हरेः पूजा सर्वमक्षयतां व्रजेत्

श्रद्धायुक्तांनी सुवर्ण, अन्न व वस्त्रे दान द्यावीत. स्नान, दान आणि हरिपूजा—हे सर्व पुण्यरूपे अक्षय होते.

Verse 70

तस्मादेतन्महातीर्थं सर्वकामफलप्रदम् । क्षितौ भविष्यति सदा नात्र कार्या विचारणा

म्हणून हे महातीर्थ सर्व कामनांचे फल देणारे असून पृथ्वीवर सदैव राहील; याविषयी शंका वा विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 71

श्रावणे शुद्धपक्षस्य या तिथिः पञ्चमी भवेत् । तस्यामत्र प्रकर्तव्यो नागानुद्दिश्य यत्नतः

श्रावण महिन्याच्या शुद्ध (शुक्ल) पक्षातील पंचमी तिथीस येथे नागांच्या उद्देशाने यत्नपूर्वक विधी/कर्म करावे.

Verse 72

उत्सवो विपुलः सद्भिः शेषपूजापुरःसरम् । उत्सवे तु कृते तत्र तीर्थे महति मानवैः

सज्जनांनी शेषपूजेला अग्रस्थानी ठेवून भव्य उत्सव करावा. त्या महान तीर्थस्थानी मनुष्यांनी उत्सव केला असता…

Verse 73

सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् । सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्

भक्तीने द्विजांना संतुष्ट करून, नागपूजेसह—जेव्हा सर्व फणीधर तृप्त होतात, तेव्हा ते मनुष्यांना पीडा देत नाहीत।

Verse 74

वैशाखमासे ये स्नानं कुर्वंत्यत्र समाहिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

वैशाख महिन्यात जे येथे एकाग्रचित्ताने स्नान करतात, त्यांना कल्पकोटीशतांनीही पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही।

Verse 75

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं माधवे यत्नतो नरैः । स्नानं दानं हरिः पूज्यो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । तीर्थे कृतेऽत्र मनुजैः सर्वकामफलप्रदः

म्हणून माधव (वैशाख) महिन्यात मनुष्यांनी येथे प्रयत्नपूर्वक स्नान व दान करावे; हरिची पूजा करावी आणि विशेषतः ब्राह्मणांचा सत्कार करावा. या तीर्थात हे कर्म केल्यास ते मनुष्यांना सर्व कामनांचे फळ देते।

Verse 76

विष्णुमुद्दिश्य यो दद्यात्सालंकारां पयस्विनीम् । सवत्सामत्र सत्तीर्थे सत्पात्राय द्विजन्मने

जो विष्णूच्या उद्देशाने या उत्तम तीर्थात अलंकारयुक्त दूध देणारी गाय वासरासह योग्य पात्र ब्राह्मणास दान देतो—

Verse 77

तस्य वासो भवेन्नित्य विष्णुलोके सनातने । अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तीर्थ स्नानेन मानवः

त्याचा वास सनातन विष्णुलोकात नित्य होतो. तीर्थस्नानाने मनुष्य अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो.

Verse 78

अत्र पूज्यौ विशेषेण नरैः श्रद्धासमन्वितः । वैशाखे मास्यलंकारैर्वस्त्रैश्च द्विजदंपती

येथे श्रद्धायुक्त लोकांनी वैशाख महिन्यात विशेषतः अलंकार व वस्त्रे देऊन ब्राह्मण दांपत्याची पूजा करावी.

Verse 79

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै लक्ष्मीप्रात्यै विशेषतः । वैशाखे मासि तीर्थानि पृथिवीसंस्थितानि वै

लक्ष्मीनारायणांच्या प्रीत्यर्थ व विशेषतः लक्ष्मीप्राप्तीसाठी, वैशाख महिन्यात पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे प्रकट होऊन प्रभावी होतात.

Verse 80

सर्वाण्यपि च संगत्य स्थास्यंत्यत्र न संशयः । तस्मादत्र विशेषेण वैशाखे स्नानतो नृणाम् । सर्वतीर्थावगाहस्य भविष्यति फलं महत्

सर्व तीर्थे एकत्र येऊन येथेच वास करतील—यात संशय नाही. म्हणून वैशाखात येथे विशेष स्नान केल्यास सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे महान फळ मिळते.

Verse 81

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा मुनिराजेंद्रो लक्ष्मणं सुरसं गतम् । शेषं संस्थाप्य तत्तीर्थे भूभारहरणक्षमम् । लक्ष्मणं यानमारोप्य प्रतस्थे दिवमादरात्

अगस्त्य म्हणाले—असे बोलून मुनिराजांतील श्रेष्ठांनी देवसमूहासह असलेल्या लक्ष्मणास संबोधिले. मग भूमीचा भार हरिण्यास समर्थ अशा शेषास त्या तीर्थात प्रतिष्ठित करून, लक्ष्मणास दिव्य विमानावर आरूढ करून, ते आदराने स्वर्गास प्रस्थान झाले.

Verse 82

तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातिं परमां ययौ । वैशाखे मासि तीर्थस्य माहात्म्यं परमं स्मृतम्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ परम कीर्तीला पोहोचले। वैशाख महिन्यात त्या तीर्थाचे माहात्म्य अत्यंत श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 83

पञ्चम्यामपि शुक्लायां श्रावणस्य विशेषतः । अन्यदा पर्वणि श्रेष्ठं विशेषं स्नानमाचरेत् । सहस्रधारातीर्थे च नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

विशेषतः श्रावण महिन्यातील शुक्ल पंचमीस, तसेच अन्य श्रेष्ठ पर्वदिनी, विशेष स्नान करावे. सहस्रधारा तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य स्वर्गप्राप्ती करतो.

Verse 84

विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण । स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्

जो बुद्धिमान व श्रेष्ठ पुरुष येथे या तीर्थात विधिपूर्वक, आपल्या शक्तीनुसार, आदराने स्नान व दान करतो—तो इहलोकी विपुल भोग-समृद्धी भोगतो; आणि आत्मा निर्मळ करून भक्तीने भुजगशायी श्रीपतीशी आत्मैक्य प्राप्त करतो.