Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 57

Devanagari script

दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् । सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा

Transliteration

durvāsasaṃ munivaraṃ prasthāpya svayamādarāt | satyabhaṃgabhayādvīro lakṣmaṇaṃ tyaktavāṃstadā

Translation

मुनिवर दुर्वासांना स्वतःच्या हातांनी आदराने निरोप देऊन, सत्यभंगाच्या भयाने वीर श्रीरामांनी तेव्हा लक्ष्मणाचा त्याग केला।

Word by Word

• दुर्वाससम्: Durvāsas
• दुर्वाससम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुर्वासस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मुनिवरम्: the excellent sage
• मुनिवरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मुनि + वर (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (वरः मुनिः), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समानाधिकरण (to दुर्वाससम्)

• प्रस्थाप्य: having sent off
• प्रस्थाप्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र+स्था (धातु) (causative/णिजन्त) + ल्यप्
• Form: णिजन्त-ल्यपन्त-अव्यय (causative gerund)

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Kriya-vishesana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb; 'personally')

• आदरात्: out of respect
• आदरात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: आदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• सत्यभङ्गभयात्: from fear of breaking (his) promise
• सत्यभङ्गभयात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: सत्य + भङ्ग + भय (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (सत्यस्य भङ्गः; तस्मात् भयम्), समासान्त-समाहार; नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• वीरः: the hero
• वीरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समानाधिकरण (to implied रामः)

• लक्ष्मणम्: Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• त्यक्तवान्: abandoned/gave up
• त्यक्तवान्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) + क्तवत् (कृदन्त)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त (perfect participle used finitely), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; परोक्षभूतार्थे (has abandoned)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (कालवाचक/adverb of time)

Speaker

Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayodhyā-kṣetra (context leading to Sarayū-tīra)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Rāma respectfully escorts Durvāsā out, solemn and resolute; Lakṣmaṇa stands nearby, accepting the consequence of the king’s vow, atmosphere heavy with impending separation.

Characters & Entities

• Durvāsā
• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma can demand painful sacrifices; steadfastness to truth is portrayed as paramount even at personal cost.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ayodhyā, as the dharmic epicenter where vows, truth, and royal duty are tested.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed; the emphasis is on satya-vrata (keeping one’s word) as dharma.