Adhyaya 45

Verse 1

। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च

नारद म्हणाले—अशा रीतीने ‘बहूदक’ या स्थानी एक अद्भुत कथा ऐका; कारण कामरूपात ‘बहूदक’ नावाचे एक तीर्थ आहे।

Verse 2

तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि

येथे एक पवित्र संक्रांतीही आहे, म्हणून याला ‘बहूदक’ असे म्हटले आहे; आणि येथेच कपिलांनी अनेक अनेक वर्षे तपश्चर्या केली।

Verse 3

स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः

तेथे एक शोभिवंत लिंग स्थापित केले गेले, ज्यास ‘कपिलेश्वर’ असे नाव होते. हे पार्था, तेच लिंग सदैव ‘नन्दभद्र’ या नावानेही स्मरणात राहिले आहे.

Verse 4

वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः

एका वणिकाने अत्यंत आदराने त्रिकाळ त्या (लिंगाची) पूजा केली. तो सर्व धर्मकर्मांत प्रवेश करण्यास निपुण होता—जणू साक्षात् धर्माचाच दुसरा अवतार.

Verse 5

नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः

धर्माविषयी जे काही सांगितले जाते त्यातील काहीही त्याला अज्ञात नव्हते. तो सदैव सर्वांचा सुहृद् होता आणि सर्वांच्या हितासाठी तत्पर असे.

Verse 6

कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन

कर्माने, मनाने आणि वाणीने त्याने धर्माचाच आश्रय घेतला. भूतकाळात वा भविष्यकाळात असे कोणतेही धर्मकर्म नाही, जे तो कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे धारण करत नाही.

Verse 7

विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः

सर्वत्र जे निर्दोष आहे ते निश्चित करून तो अशा प्रकारे दृढपणे स्थित राहिला. हा त्याचा धर्मसमुद्र, जो सर्व बाजूंनी अधिकाधिक विस्तारला होता.

Verse 8

निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः

नंदभद्राने परिश्रमाने (जणू मंथन करून) जे मिळविले ते ऐक. त्या वेळी त्याने जीवननिर्वाहासाठी व्यापार हाच श्रेष्ठ उपाय मानला आणि त्यातच स्थिर राहिला.

Verse 9

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा

गोळा केलेल्या लाकूड-गवताने त्याने साधे आश्रयस्थान केले. तो मद्यवर्ज्य, भेदवर्ज्य, कूट-कपटवर्ज्य राहिला आणि समभावानेही स्थित राहिला.

Verse 10

सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्

तो सर्वांशी व्यापार करी आणि अल्प नफा घेई. कोणताही कपट न करता, तो इतरांकडून फक्त योग्य खरेदीमूल्यच स्वीकार करी.

Verse 11

अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते

तो निष्कपटपणे स्नेहाने प्राण्यांना ‘जिंकतो’—हेच त्याचे खरे सद्व्रत. काही जण यज्ञाची प्रशंसा करतात; पण नंदभद्र त्याला सर्वोच्च मानत नाही.

Verse 12

दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः

हा दोष निश्चित करून ऐक, हे पांडुनंदना: तो लोभी, असत्यवादी, दांभिक आणि स्वप्रशंसेतच रमणारा आहे.

Verse 13

यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते

विधिपूर्वक यज्ञ केल्याने जगत् धारण होते आणि मनुष्य अंधतमात पडत नाही। अग्नीत सम्यक् अर्पिलेली आहुती निश्चयाने आदित्यदेवापर्यंत पोहोचते।

Verse 14

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च

आदित्यापासूनच वृष्टी उत्पन्न होते, वृष्टीपासून अन्न, आणि अन्नापासून प्रजा पुष्ट होते. आणि जेव्हा-जेव्हा यजमान, ऋत्विज व यज्ञद्रव्य विधिपूर्वक उपस्थित असतात…

Verse 15

चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः

चोरीसारख्या कलुषित यज्ञाच्या दोषामुळे मनुष्याचे हीन पुनर्जन्म होते. जो यज्ञ दक्षिणेविना, व्यर्थ आणि विधिविरुद्ध केला जातो तो मलिन ठरतो.

Verse 16

पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः

लकुटांनी मारलेले पशू जणू यजमान मरण पावल्यानंतर त्याला प्रतिहिंसा करतात. म्हणून शुद्ध यव इत्यादी द्रव्यांनी यज्ञ करणारा यजमान शुभ मानला आहे.

Verse 17

यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा

अशा प्रकारे यज्ञाचा विचार करून तो यज्ञसारात स्थित होतो—श्रद्धेने देवपूजा, नमस्कार आणि शुभ स्तुती हाच यज्ञाचा सार आहे.

Verse 18

नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः

नैवेद्य व हवि अर्पून जो यज्ञ केला जातो तो निश्चयच निष्कल्मष आहे। ज्यायोगे देवता खरोखर तृप्त होतात तोच यज्ञ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 19

केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः

काही जण संन्यासाची स्तुती करतात; पण नन्दभद्र त्याला (खरा) मानत नाही—जो विषयांचा त्याग करूनही मनाने पुन्हा त्यांनाच धरतो.

Verse 20

उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्

तो दोन्ही मार्गांपासूनच भ्रष्ट होतो; फाटलेल्या भूमीसारखा नष्ट होतो. संन्यासाचा जो परम सार आहे, तो त्याच्यासाठी आच्छादित राहतो.

Verse 21

कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ

तो कोणाच्याही कर्मांची न निंदा करतो, न स्तुती. विविध मार्गांवर असलेल्या लोकांत वावरूनही तो पृथ्वीवर चंद्रासारखा अलिप्त राहतो.

Verse 22

न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः

तो न द्वेष करतो, न इच्छा धरतो; विरोध झाला तरी तो लाचारीने अनुकूलता शोधत नाही. धीर पुरुषासाठी दगड व सोने समान; निंदा व आत्मस्तुतीतही तो सम राहतो.

Verse 23

अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्

तो सर्व प्राण्यांना अभय देतो, निंदा‑स्तुतीच्या उद्वेगांपुढे जणू आंधळा‑बहिरा असावा तसा निर्विकार राहतो. कर्मफळाची आकांक्षा करत नाही—हेच शिवाचे खरे आराधन आहे.

Verse 24

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्

तो धर्माचा खरा कारणार्थ शोधतो आणि मग लोभाचा त्याग करून आचरण करतो—हाच त्याचा सदाचार आहे.

Verse 25

विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

विवेक करून नंदभद्राने सार मोक्षातच स्वीकारला. काहीजण शेतीची प्रशंसा करतात; पण नंदभद्र तिला परमहित मानत नाही.

Verse 26

यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च

त्या कामात बैलांची नाकसुद्धा कापतात; त्यांच्याकडून मोठे ओझे ओढून घेतात; त्यांना बांधतात आणि वश करण्यासाठी छळून दमवतात.

Verse 27

बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे

त्यांना चावणाऱ्या कीटकांनी भरलेल्या प्रदेशांतून आणि खोल चिखलातून हाकले जाते. ओझ्याच्या दडपणाने धुर्य जनावरे कोसळतात; आणि काहीजण हे सर्व विधी‑मर्यादा व करुणा न ठेवता करतात.

Verse 28

मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्

त्याच्या या कर्मापेक्षा भ्रूणहत्या देखील कमी पाप मानली जाते असे ते म्हणतात. श्रुतीत गायींना ‘अघ्न्या’—म्हणजे ‘अहिंसनीय’—असे नाव आहे; मग त्यांना कसे छळावे?

Verse 29

भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्

काष्ठमुखी नांगराने तो भूमीला आणि भूमीत शय्या करणाऱ्या जीवांनाही घायाळ करतो. पंचेंद्रिययुक्त सर्व जीवांत दैवत पूर्णपणे वास करते.

Verse 30

आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा

सूर्य, चंद्र, वायु इत्यादी महान शक्ती जीवन धारण करतात; तरी जो त्यांना ‘विकतो’, तो परम मूढ—त्याचा विवेक तरी कुठे?

Verse 31

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति

अज, अग्नी, वरुण, मेष, सूर्य, पृथ्वी, विराट, धेनू-वात्स आणि सोम—अशा पवित्र तत्त्वांना विकून कधीही सिद्धी मिळत नाही.

Verse 32

एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः

कृषी सदैव अशा प्रकारच्या हजारो दोषांनी युक्त असते. नांगर जणू आठ बैलांनी ओढला जातो; म्हणून शेतीच्या उत्पन्नातील त्रिंशांश धर्मार्थ त्यागावा.

Verse 33

धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्

धर्मासाठी वृद्ध पशू दान करावेत; मग पापभाराविना शेती खरी कशी फोफावेल? हाच कृषीचा सार आहे; नंदभद्राने तो आदराने मान्य करून प्रतिष्ठित केला।

Verse 34

विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा

स्वशक्तीनुसार अन्न शिजवावे; देव व पितरांना विधिपूर्वक अर्पण करून, मग मनुष्य, द्विज अतिथी आणि सर्व भूतप्राण्यांत वाटून—तेव्हाच नेहमी भोजन करावे।

Verse 35

केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते

काही जण ऐश्वर्य व प्रभुत्वाची स्तुती करतात; पण नंदभद्र त्यास मान्यता देत नाही। माणसे माणसांनाच दासभावाने भोगतात—हा भोग बंधनमूळ आहे।

Verse 36

वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा

वध, बंधन व निरोध करून ते दिवस-रात्र परांना पीडा देतात। पण हा देह कोणाचा—स्वतःचा, मातेचा, की पित्याचा?

Verse 37

मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः

‘हा देह मातेचा, की पित्याचा, की बलवानाचा, की खरेदीदाराचा, की अग्नीचा, किंवा कुत्र्याचाही’—असा विचार करून ते ‘ईश्वर’ अमरांसारखे वागतात, जणू कर्मफळाची भीतीच नाही।

Verse 38

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति

ऐश्वर्याचा मद सर्वांत पापिष्ठ आहे; मद्यपानादी मोठे मदही त्यापुढे लहान. जो राज्यवैभवाच्या मदाने उन्मत्त होतो, तो पतन झाल्यावरही सहज शुद्धीवर येत नाही.

Verse 39

आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति

जो सर्व भृत्यांना व आश्रितांना आत्म्यासारखे मानतो, तो श्री-समृद्धीने कधीही मदोन्मत्त होत नाही; त्याची दृष्टी सम राहते.

Verse 40

आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय

आत्मप्रत्ययाने दृढ असा देहधारी शासक तरी कुठे आहे? त्याने तर ऐश्वर्याचाही सारांश ग्रहण केला आहे; हे नीट ऐक.

Verse 41

स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

स्वतःच्या अंतःशक्तीने तो कोणत्याही प्राण्यापासून पराङ्मुख होत नाही; म्हणून काही जण त्याला ‘तीर्थ’ म्हणून गौरवितात. पण नंदभद्र स्वतः ती प्रशंसा मान्य करत नाही.

Verse 42

श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्

श्रम, संकट, उष्ण-शीत, वारा, भूक-तहान—आणि क्रोध यांमुळेही धर्माचे गृह नष्ट होत नाही.

Verse 43

सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः

सुखसंपत्ती, धनवैभव आणि श्रद्धा असूनही, अल्प साधन असलेला कोण खरोखर महान् पुण्य प्राप्त करण्यास समर्थ आहे?

Verse 44

सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः

जो सदा शुचिर्भूत व देवपूजक असतो, तो घराघरांत तीर्थांचा सार होतो. केवळ पाणीच पाप धुत नाही—ना पर्वत, ना महान् आश्रम.

Verse 45

आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः

जेव्हा मनुष्य पापकर्मांपासून निवृत्त होतो, तेव्हा आत्माच पापांचे शोधन करतो. अशा रीतीने सदाचार ठिकठिकाणी पुन्हा पुन्हा प्रकट झाला आहे.

Verse 46

एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः

अशा प्रकारे एकाग्रचित्त व बुद्धिमान नंदभद्र सदा स्थिर राहिला. त्या साधूच्या अशा वर्तनास पाहून देवताही त्याची स्पृहा करू लागले.

Verse 47

वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः

वासव (इंद्र) प्रमुख सर्व देव पराकाष्ठेच्या विस्मयास गेले. त्याच ठिकाणी तिथेच एक शूद्रही होता, जो शेजारी म्हणून राहत होता.

Verse 48

स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः

तो वारंवार परम धर्मिष्ठ नंदभद्राचा हेवा करीत असे। तो नास्तिक व दुराचारी होता, तरीही ‘सत्यव्रत’ म्हणून प्रसिद्ध होता।

Verse 49

स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये

तो सदैव नंदभद्राच्या अंतःकरणाकडे व वर्तनाकडे पाहून उणीव शोधीत असे। ‘त्याच्यात जर एकही छिद्र दिसले, तर त्याला धर्मापासून परावृत्त करीन’ असे तो मनात म्हणे.

Verse 50

स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्

क्रूर, नास्तिक व दुरात्म्यांचा हाच स्वभाव असतो की ते स्वतःचा पतन घडवितात आणि इतरांनाही अधःपातास नेतात।

Verse 51

ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत

यानंतर अशा रीतीने वागणाऱ्या धीमान नंदभद्राला एक पुत्र झाला; परंतु दुर्दैवाने तोही बाल्यावस्थेतच नष्ट झाला।

Verse 52

तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते

हे दैवकृत आहे असे जाणून त्या महामतीने शोक केला नाही। देव असो वा मानव—दैवविधानापासून कोण सुटू शकतो?

Verse 53

ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती

त्यानंतर त्याची अतिप्रिय पत्नी, सर्व साध्वीगुणांनी युक्त, गृहधर्माची जणू साक्षात् मूर्ती—स्वतः अरुंधतीच प्रकट झाली असे भासे।

Verse 54

विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः

हे पार्थ! ‘कनकानामा’ नावाने प्रसिद्ध ती विनाशास प्राप्त झाली. मग गृहधर्माचा नाश झाल्याने हा जितेंद्रिय पुरुषही डळमळून गेला।

Verse 55

शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्

तो पुन्हा पुन्हा शोक करू लागला—“हा कष्ट! मी पापी आहे!” त्याच्या हृदयातील ती फट पाहून, दीर्घकाळ वाट पाहणारा अव्रती मनुष्य आनंदित झाला।

Verse 56

उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः

“हा कष्ट!” असे म्हणत विलाप करणाऱ्या त्या नंदभद्राजवळ तो गेला; आणि दधिकर्णाप्रमाणे जवळ येऊन त्याने नंदभद्राला संबोधिले।

Verse 57

हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्

“हा नंदभद्र! जर तुलाही असेच फळ मिळत असेल, तर यावरून मी मनात असेच मानतो की हा धर्मही व्यर्थ आहे।”

Verse 58

इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः

अशा प्रकारे अनेक रीतींनी तेच वचन पुन्हा पुन्हा सांगून, मग करुणेने द्रवलेल्या सत्यव्रताने नंदभद्रास संबोधिले।

Verse 59

नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्

हे नंदभद्र, मला नेहमीच तुला काही सांगावेसे वाटत होते; पण योग्य प्रसंग नसल्याने आजवर ते कधीच बोललो नाही।

Verse 60

अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्

खरेच, बृहस्पतीसुद्धा जर अयोग्य वेळी वचन बोले, तर त्याच्या बुद्धीचा अवमान होतो आणि तो हीन पुरुषाप्रमाणे तिरस्कार पावतो।

Verse 61

नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते

नंदभद्र म्हणाला: बोला, बोला; हे प्रिय परम, माझ्यापासून कोणतीही शुभ गोष्ट लपवू नका। शुद्धसत्त्वांच्या वचनांची तुलना मोक्षाशीही होत नाही।

Verse 62

सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्

सत्यव्रत म्हणाला: मी निर्दोष वचन बोलेन—वाणीच्या नऊ दूषणांपासून आणि बुद्धीच्या नऊ दोषांपासूनही मुक्त होऊन।

Verse 63

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते

जिथे सूक्ष्मता, योग्य संख्या, क्रमबद्धता, स्पष्ट विनिर्णय आणि प्रयोजन—ही पाच अर्थतत्त्वे असतात, तेच सुस्थित वाक्य म्हणतात।

Verse 64

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्

धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्ष यांना उद्देशून जे बोलले जाते, तेच ‘प्रयोजन’ होय—हे वाक्याचे पहिले लक्षण सांगितले आहे।

Verse 65

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः

धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्ष यांविषयी विशेष प्रतिज्ञा करून, वाक्याच्या शेवटी ‘हेच ते’ असा निष्कर्ष जो सांगितला जातो, तोच विनिर्णय होय।

Verse 66

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः

जे आधी आणि जे नंतर बोलावे—ते योग्य क्रमाने मांडले असता, वाक्यतत्त्व जाणणारे बुधजन त्याला ‘क्रमयोग’ म्हणतात।

Verse 67

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

दोष आणि गुण यांचे प्रमाण योग्य विभागाने मांडून, दोन्ही अर्थ पाहून, त्यालाच ‘संख्या’ (गणना) असे समजावे।

Verse 68

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

वाक्यातून ज्ञेय विषय भिन्न असले तरी जिथे अंतर्निहित अभेद दिसून येतो—उत्कर्षकारक संबंध प्रकट करणारी ती क्षमता ‘सौक्ष्म्य’ असे सांगितले जाते।

Verse 69

इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्

अशा रीतीने वाक्याचे गुण सांगितले; आता वाणीचे अठरा दोष ऐक—‘अर्थहीन’, ‘अभिन्न/अस्पष्ट अर्थाचा’, ‘विषयापासून ढळलेला’, आणि ‘अधिक/अतिशय’, इत्यादी।

Verse 70

अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्

जी वाणी कठोर आहे, जी संदिग्ध आहे, जिच्या पदांच्या शेवटी गुरु (जड) अक्षर येतात; जिचा आरंभ अशुभ/अडखळणारा आहे; जी असत्य आणि असंस्कृत (अशुद्ध) आहे—हेही दोष होत.

Verse 71

विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्

जी वाणी धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाच्या विरुद्ध आहे, जी न्यून (अपूर्ण) आहे, जी कष्टदायक किंवा अतिशयोक्त शब्दांनी भरलेली आहे; जी विस्कळीत क्रमाने सांगितली आहे; जी अपूर्ण राहते आणि जी योग्य कारणाविना बोलली जाते—ती दोषयुक्त आहे।

Verse 72

निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्

आता बुद्धी/मनातून उत्पन्न होऊन कारणाविना उच्चारले जाणारे वाणी-दोषही ऐक—काम, क्रोध, भय, लोभ, दैन्य आणि अनार्यभाव यांपासून।

Verse 73

हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्

हीनांवर दया आणि मान्यांवर आदर म्हणून मी उगाच काहीही बोलणार नाही. वक्ता, श्रोता आणि वचन—हे तिन्ही अविकल असतील तेव्हाच वाणी उच्चारण्यास योग्य ठरते.

Verse 74

सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते

जेव्हा अभिप्रेत आणि अभिव्यक्ती यांचा समन्वय होतो, तेव्हा अर्थ आपोआप प्रकट होतो. पण जेव्हा बोलणे आवश्यक असते आणि वक्ता श्रोत्याचा अवमान करतो,

Verse 75

श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्

आणि श्रोता जर वक्त्याचा अवमान करील, तर वचन मनात रुजत नाही. तसेच जो स्वतःला प्रिय तेच बोले आणि श्रोत्याच्या हिताचे सत्य सोडून देईल,

Verse 76

विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्

अशा वाक्याबद्दल शंका उत्पन्न होते आणि ते वचनही दोषयुक्त ठरते. म्हणून केवळ स्वतःला प्रिय ते सोडून, श्रोत्याला प्रिय काय तेही विचारावे—

Verse 77

सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च

जो सत्यच बोलतो तोच या जगात खरा वक्ता आहे; दुसरा कोणी नाही. शास्त्रजालातून निर्माण झालेले मिथ्यावचनही टाकून देऊन,

Verse 78

सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा

सत्य हेच माझे व्रत असल्यामुळे मी सत्यव्रती आहे। आता मी तुला सत्य सांगतो; ते जसे आहे तसेच स्वीकारून नीट समजून घे।

Verse 79

यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्

हे भद्र, तू जेव्हापासून केवळ दगडाच्या पूजेत आसक्त झालास, तेव्हापासून तुझ्यासाठी मला काहीही शुभ दिसत नाही.

Verse 80

एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्

तुझा एकमेव पुत्र नष्ट झाला, आणि पत्नी व संपत्तीही नाश पावली। हे साधो, कपटी कर्मांचे फळ असेच होते.

Verse 81

क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना

‘देव कुठे आहेत? हे सर्व खोटे आहे. ते ‘दिसतात’ असे म्हणाले तरी, हे सगळे धनासाठी कपटी ब्राह्मणांनी रचलेले डावपेच आहेत.’

Verse 82

पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत

‘पितरांच्या उद्देशाने जे दान दिले जाते, ते पाहून मला हसू येते; आणि अन्नाचाही अपव्यय होतो. मेलेला माणूस काय खाईल, काय उपभोगेल?’

Verse 83

यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः

जे हे सर्व विश्वनिर्माण मूढ—द्विजांतील अधम—लोक अनेक प्रकारे वर्णित करतात, तरीही ते सत्यरूपाने ऐक.

Verse 84

उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्

विश्वाची ‘उत्पत्ती’ आणि ‘नाश’—ही दोन्ही मिथ्या आहेत; अशाच प्रकारे हे सर्व जगत् सत्-रूपानेच वर्तते.

Verse 85

स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्

स्वभावतः हे विश्व प्रवर्तते; स्वभावतः सूर्याला अग्र मानून हे ग्रह-नक्षत्र भ्रमण करतात. स्वभावतः वारे नित्य वाहतात आणि स्वभावतः हा मेघ वर्षा करतो.

Verse 86

स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति

स्वभावतः धान्यजात उगवते; स्वभावतः पाऊस, थंडी व ऊन ये येतात. स्वभावतः पृथ्वी स्थिर आहे आणि स्वभावतः नद्या प्रवाहित होतात.

Verse 87

स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः

स्वभावतः पर्वत नित्य तसेच भासतात/उभे राहतात; स्वभावतः हा समुद्र आपल्या स्थानी स्थित आहे. स्वभावतः गर्भिणी प्रसवते; स्वभावतः हे अनेक जीव जगतात.

Verse 88

यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः

जसे ऋतूच्या स्वभावामुळे बदरीच्या झाडांवर काटे येतात, तसेच स्वभावानेच हे सर्व प्रकट होते; कोणताही कर्ता दिसत नाही।

Verse 89

तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्

जग असेच स्थित असताना मूढ मनुष्य मद्यपान केलेल्यासारखा गोंधळतो। आणि धूर्त जे ‘श्रेष्ठ’ म्हणतात—अगदी ‘मानुष्यजन्म’ही—ते ऐक।

Verse 90

मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे

मानुष्यत्वापेक्षा मोठे दुःख नाही; शत्रूही ते कुणावर येऊ नये असेच इच्छितील. मनुष्याला क्षणोक्षणी शोकाची हजारो कारणे असतात।

Verse 91

मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्

स्मृती-विवेकयुक्त मानुष्यदेह मिळाल्यावर भाग्यवान हा बंधनातून मुक्त होतो. पण पशू, पक्षी, कीटक व कृमी आपापल्या सुखाप्रमाणेच जगतात।

Verse 92

अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि

हे बंधनरहित होऊन विहार करतात; त्यांना अशी योनी अत्यंत दुर्लभ आहे. ते निश्चिंत, जणू स्थावरासारखे; पृथ्वीवर त्यांचे सुख मोठे आहे।

Verse 93

बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना

मनुष्यांविषयी फार काय बोलावे? अन्य योनीत जन्मलेलाही सर्वथा धन्यच आहे. हे केवळ स्वभाव आहे असे जाण; पुण्य‑पाप इत्यादी कल्पना मनोमय रचना आहे.

Verse 94

यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि

कोणी स्थावर, कोणी कीट, कोणी पक्षी, तर कोणी मनुष्य इत्यादी आहेत. म्हणून, हे नंदभद्र, या मिथ्या कल्पना टाकून दे; आपल्या सुखाप्रमाणे पान कर आणि सवंगड्यांसह क्रीडा करीत भोग उपभोग—भुवी हेच सत्य आहे.

Verse 95

नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः

नारद म्हणाले—अशा प्रकारे, निराधार, अयुक्त व असंगत वचनांनी—

Verse 96

सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा

सत्यव्रताच्या वचनांनी महामना नंदभद्र किंचितही डगमगला नाही. जणू हसतच तो त्याला म्हणाला—जसा स्वतःच्या क्षोभातही सागर अचल असतो.

Verse 97

यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि

तुम्ही म्हणता की धर्मिष्ठ नेहमी दुःखाचे भागी असतात—हे मिथ्या आहे. कारण पाप्यांमध्येही आम्ही दुःखाची जाळी पाहतो.

Verse 98

वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः

वध, बंधन व क्लेश—तसेच पुत्र, दारा इत्यादींशी संबंधित पंचविध आपत्ती—पाप्यांतही दिसतात; म्हणून धर्म हाच खरा गुरु व मार्गदर्शक मानला आहे।

Verse 99

अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्

‘अहो, हा साधू किती कष्ट भोगतो!’—असे महाजन धर्मात्म्याविषयी म्हणतात; पण अशी साधुत्वाची कीर्तीही पाप्यांना अत्यंत दुर्लभ असते।

Verse 100

दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा

पाप्याच्या घरी शिरताच दारा, धन इत्यादींचा लोभ भरून राहतो; त्यामुळे तुम्हीही भयभीत होता, द्वेष करता व क्रोधावता—म्हणून हे व्यर्थ म्हणणे योग्य नाही।

Verse 101

यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः

तू म्हणतोस की या जगताला कारण नाही, महेश्वर नाही—हे बालिश बोलणे आहे; सांग, राजाविना प्रजा कशी असू शकेल?

Verse 102

यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्

आणि तू म्हणतोस—‘तू तर दगड, मिथ्या लिंगाची पूजा करतोस’—यावरून दिसते की तुला लिंगमाहात्म्य माहीत नाही; जसा आंधळा सूर्य पाहू शकत नाही।

Verse 103

ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च

ब्रह्मादि सर्व देव, महर्द्धिक राजे, मानव व मुनीही—हे सर्व निश्चयाने शिवलिंगाची पूजा करतात।

Verse 104

स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः

त्यांच्या स्वतःच्या नावांचे चिन्हरूप लिंगही अस्तित्वात आहेत. मग ते सर्व मूर्ख होते काय, आणि तूच एकटा सत्यव्रती सुज्ञ आहेस?

Verse 105

प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः

पूर्वी ब्रह्म्याने पुष्कर येथे नीललोहिताची प्रतिष्ठा केली; परम सिद्धी प्राप्त करून त्या प्रभूने मग या प्रजांची सृष्टी केली।

Verse 106

विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा

विष्णूंनीही रणात रावणाचा वध करून समुद्रतीरी रामेश्वर लिंगाची स्थापना केली—ते काय व्यर्थ होते?

Verse 107

वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते

पूर्वी वृत्राचा वध करून शक्राने महेंद्र पर्वतावर शंकरलिंगाची स्थापना केली; पापमुक्त होऊन तो आजही स्वर्गात आनंदित आहे।

Verse 108

स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ

गंगा-सागर संगमावर सूर्याने शिवाची स्थापना केली; आणि पश्चिम समुद्रकिनारी प्रभासक्षेत्री सोम रोगमुक्त झाला।

Verse 109

काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः

काशीत यम व धनद (कुबेर), सह्य पर्वतात गरुड व कश्यप, आणि नैमिषात वायु व वरुण—लिंग स्थापून सर्वजण आनंदित व कृतार्थ झाले।

Verse 110

अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्

याच स्तंभतीर्थात समर्थ गुह (स्कंद) यांनी कुमारेष-लिंगाची स्थापना केली; ते सर्व पापांचे हरण करणारे आहे—हे खरे नाही काय?

Verse 111

एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे

अशाच रीतीने इतर देव, पृथ्वीवरील राजे आणि मुनी यांनीही जी जी लिंगे स्थापिली आहेत, ती मोजण्याचे सामर्थ्य माझ्यात नाही।

Verse 112

पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया

पृथ्वीवरील सर्व, स्वर्गातील निवासी, तसेच पाताळातीलही—लिंगपूजेमुळे तृप्त व संतुष्ट होतात।

Verse 113

यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्

हे देववक्ता! तू म्हणतोस—‘ते नाहीत’; आणि जर असतील तर कुठून? ते कुठेही दिसत नाहीत; म्हणून मला महान् विस्मय वाटतो.

Verse 114

रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव

देवांनी रंकासारखे तुझ्याकडे का मागावे—जणू कुलथीच? हे महाप्राज्ञा! तू जे इच्छितोस ते साध्य करणारा तुझा गुरुच आहे.

Verse 115

स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा

जर तुझ्या मते स्वभावानेच सर्व फल सिद्ध होत नसतील, तर सांग—कर्ता नसताना भोजनादी कसे सिद्ध होईल?

Verse 116

बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्

बदरीचे झाड नसले तरी काटे दिसतात. म्हणून जे जितके आहे ते तसेच राहते—त्याचे ‘निर्माण’ कोणाचे म्हणावे?

Verse 117

यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा

आणि तू म्हणतोस की पशू इत्यादी सुखी व धन्य आहेत—तुझ्यावाचून हे ना कोणी बोलले, ना कुणाकडून ऐकले गेले.

Verse 118

तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः

जे तामसी व विकल आहेत, त्यांचे कष्ट ‘धन्य’ म्हणून कसे स्तुत्य ठरेल? सर्व इंद्रियांनी युक्त, समर्थ व श्रेष्ठ मनुष्यच खरे धन्य आहेत.

Verse 119

सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्

मला वाटते, तुझे व्रत खरेच नरकासाठीच तू स्वीकारले आहेस. अशा घोर अनर्थात भीती बाळगू नकोस; तुझी ही इच्छा लवकरच पूर्ण होईल.

Verse 120

आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्

आरंभीच या आडंबराने माझे अज्ञानच निश्चित केले. म्हणून निःसारता उघड आहे—जेव्हा सुरुवातीपासूनच केवळ दिखावा असतो.

Verse 121

मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्

मायावी लोकांची वाणी आडंबराने झाकलेली असते; ती चमकणाऱ्या खोट्या नाण्यासारखी—सज्जनांनी तिला नेहमी तपासावे.

Verse 122

आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्

ज्यांचे वचन आरंभ, मध्य व शेवट—तिन्ही ठिकाणी निर्दोष असते, ते कसोटी व अग्नीने तपासलेल्या सोन्यासारखे; छेदून पाहिले तरी शुभच ठरतात.

Verse 123

त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये

तू जसा शब्द दिलास तसा न बोलता पुन्हा वेगळेच बोललास। हा दोष तुझाच आहे, आमचा नाही; आम्ही तर तुझे वचन ऐकणारेच आहोत.

Verse 125

आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

पाणी, वस्त्र, तीळ, तेल किंवा सुगंध—ज्याच्या संसर्गाने जसे तसे होतात; तसेच संगतीमुळे गुणधर्म निर्माण होतात.

Verse 126

मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

मूढ लोकांची संगत ही मोहजाळाची जननी आहे; आणि दिवसेंदिवस साधूंची संगत ही धर्माची जननी आहे.

Verse 127

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

म्हणून जे शमपरायण आहेत त्यांनी प्राज्ञ व वृद्ध, शुद्धभावी तपस्वी आणि सत्पुरुष यांच्याशी संगत करावी.

Verse 128

न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च

नीचांशी नाही, अविद्वानांशीही नाही—विशेषतः आत्मज्ञान नसलेल्यांशी नाही. ज्यांचे कुल, विद्या आणि आचरण ही तिन्ही निर्मळ आहेत त्यांच्याशीच संग करावा.

Verse 129

तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः

ज्यांच्याकडे खरोखर शास्त्रविद्या आहे अशांचीच विशेष करून सेवा करावी. कारण दुष्टांचे दर्शन, स्पर्श, संभाषण, सहवासात बसणे व त्यांच्या संगतीत भोजन—यांनी मनुष्य मलिन होतो.

Verse 130

धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्

धर्माचरणापासून माणसे ढळतात आणि त्यांना सिद्धी/समृद्धी मिळत नाही. नीच लोकांच्या संगतीने पुरुषांची बुद्धीही क्षीण होते.

Verse 131

मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः

मध्यमांच्या संगतीने मनुष्य मध्यम होतो, आणि उत्तमांच्या संगतीने उत्तमता प्राप्त करतो. हा धर्म स्मरून मी पुन्हा तुझ्या संगाची इच्छा करीत आहे; पण तू त्या द्विजांचीच निंदा करतोस, ज्यांनी समुद्रही अपेय केला होता.

Verse 132

वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्

वेद प्रमाण आहेत, स्मृती प्रमाण आहेत, आणि धर्म व योग्य अर्थाने युक्त वचनही प्रमाण आहे. पण ज्याच्यासाठी ही तिन्ही प्रमाण नाहीत—त्याच्या वचनाला कोण प्रमाण मानील?

Verse 133

इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्

असे वचन बोलून महात्मा नंदभद्र त्या क्षणीच घाईने घराबाहेर पडला आणि पुण्यदायक बहूदक—भट्टरवीचे पवित्र कुंड—तेथे गेला.

Verse 45124

नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु

नास्तिक, साप आणि विष यांचा हा गुण आहे की ते इतरांना मोहित करतात; परंतु हा दोष त्यांचाच आहे, मोहित होणाऱ्याचा नाही.