Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—हे भगवन्! हे विद्वन्, तुम्हाला जे विचारले होते ते सर्व तुम्ही सांगितले; तसेच संसारपाशाने बांधलेल्यांची अनेक दुःखेही वर्णिली.

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

या संसारपाशाचा छेदक कोणता उपाय स्मृत आहे? ज्यायोगे मोक्ष होईल तो मला सांगा, हे तपोधन.

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

प्राणी दररोज घन कर्मजाळे करीत असतात आणि त्यांची फळेही भोगतात। हे मुनिश्रेष्ठ, मग त्या कर्मसंचयाचा नाश कसा कधी होईल?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

कर्माने देहीला देह प्राप्त होतो आणि कामनेने तो बांधला जातो। कामनेतून लोभ दाटतो आणि लोभातून तो क्रोधास आसक्त होतो।

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

क्रोधातून धर्मनाश होतो, धर्मनाशातून बुद्धिभ्रम उत्पन्न होतो। ज्याची बुद्धी नष्ट होते तो मनुष्य पुन्हा पाप करतो.

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

म्हणून सांगा, देहाभिमानाचा भ्रम कसा टाकावा—हा देह पापाचे मूळ व पापकर्मात रत आहे—आणि कसा मोक्षाचा भागी व्हावे.

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

सनक म्हणाले—साधु साधु, हे महाप्राज्ञ! तुझी मती निर्मळ व दृढ आहे, कारण तू आमच्याकडून संसारदुःखातून मुक्तीचा उपाय इच्छितोस.

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

हे सुव्रत! ज्याच्या आज्ञेने ब्रह्मा सर्व जगताची सृष्टी करतो, हरि त्याचे पालन करतो आणि रुद्र संहार करतो—तोच प्रभू मोक्ष देणारा आहे।

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

ज्याच्या प्रभावाने ‘अहं’पासून आरंभ होऊन अतिसूक्ष्म भेदांपर्यंत सर्व विशेषता उत्पन्न झाली—त्यालाच मोक्षद विष्णु, अनामय नारायण असे जाणावे।

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

ज्याच्यासाठी हे सर्व जगत अभिन्न आहे—जे हालते आणि जे हालत नाही—त्या उग्र, अजर देवाचे ध्यान केल्याने दुःखातून मुक्ती मिळते।

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

अविकार, अज, शुद्ध, स्वप्रकाश, निरंजन—ज्याचे स्वरूप ज्ञान व सदानंद आहे—त्या तत्त्वालाच ते मोक्षाचे खरे साधन म्हणतात।

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

ज्याच्या अवताररूपांची ब्रह्मा आदि देवगणही विधिपूर्वक आराधना करतात—त्या हरिलाच शाश्वत धाम देणारा असे जाणावे।

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

ज्यांनी प्राण जिंकले, आहार संयमित केला आणि सदैव ध्यानपरायण राहिले, ते हृदयात जे सत्य पाहतात—तेच तत्त्व सुखदायक आहे असे जाण।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

तो निर्गुण असूनही सर्व गुणांचा आधार आहे; लोकांच्या अनुग्रहासाठी रूप धारण करतो; आकाशमध्यस्थित, सर्वव्यापी व पूर्ण—त्यालाच मनुष्यांचा मोक्षदाता म्हणतात।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

सर्व कर्मांचा अधीक्षक तो परमेश्वर देहधारीच्या हृदयात स्थित आहे। अनुपम व अखिलाधार—त्या देवाचे शरण जावे।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

कल्पांती जो सर्व काही स्वतःमध्ये संहृत करून स्वतःच जलावर शयन करतो—तत्त्वदर्शी मुनी त्यालाच मोक्षदाता विष्णू म्हणतात।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

वेदार्थ जाणणारे व कर्मकुशल लोक विविध यज्ञांनी त्याचीच पूजा करतात। तोच कर्मफळ देणारा आहे आणि निष्काम कर्म करणाऱ्यांना मोक्ष देणारा देखील तोच।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

हव्य‑कव्य इत्यादी दानांत जो देवता व पितरांचे रूप धारण करून ते अर्पण स्वीकारतो—तो अव्यक्त ईश्वर प्रभू मोक्ष देणारा स्वामी म्हणून सांगितला आहे।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

केवळ ध्यान केले तरी, प्रणाम केला तरी, किंवा भक्तीने पूजा केली तरी—तो शाश्वत धाम देतो; म्हणून त्या दयाळू प्रभूची यथाविधी आराधना करावी।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

हरि तोच परम पुरुष—अद्वितीय—जो सर्व भूतांचा आधार आहे; जरा‑मरणरहित, अव्यय आणि मोक्ष देणारा।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

हे मुनीश्वर! ज्यांच्या चरणकमलांची यथाविधी पूजा केली असता देहधारीही शीघ्र अमृतत्व प्राप्त करतात—त्यांनाच पुरुषोत्तम म्हणून ओळखतात।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

जे आनंदस्वरूप, अज ब्रह्म आहे; जे सनातन परम ज्योती आहे; आणि जे परात्पराहूनही परे आहे—तेच विष्णूचे परम पद, परम धाम आहे।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

ज्ञानीजन त्या परम तत्त्वाला अद्वय, गुणातीत, नित्य, द्वितीयरहित व अनुपम जाणतात—ते परिपूर्ण, चैतन्यमय आणि मोक्षप्रद आहे।

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

योगमार्गाच्या विधानाप्रमाणे जो योगी अशा परम तत्त्वाची सदैव उपासना/ध्यान करतो, तो परम पदाला पोहोचतो.

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

जो योगी सर्व प्रकारच्या आसक्तीचा त्याग करतो, शमादी गुणांनी युक्त असतो आणि कामना व आळस यांपासून मुक्त असतो—तो परम पद प्राप्त करतो.

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

नारद म्हणाले—योगिनांना योगसिद्धी कोणत्या प्रकारच्या कर्माने होते? हे वचनश्रेष्ठ, त्याचा उपाय यथातत्त्व मला सांगा.

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

सनक म्हणाले—तत्त्वार्थचिंतक सांगतात की परम मोक्ष ज्ञानाने मिळतो; पर ते ज्ञानही भक्तिमूल आहे, आणि कर्म करणाऱ्यांसाठीही भक्ति हेच साधन आहे.

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

ज्याच्या पुण्यामुळे हजारो जन्मांत दाने, विविध यज्ञ, तीर्थयात्रा इत्यादी सर्व कर्मे घडली आहेत, त्याच्याच अंतःकरणात श्रीहरीची भक्ती प्रकट होते.

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

भक्तीचा अगदी अल्प लवलेश जरी असला तरी अक्षय परम धर्म उत्पन्न होतो; आणि परा श्रद्धेमुळे सर्व पापे पूर्णतः नष्ट होतात.

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

सर्व पापे नष्ट झाल्यावर बुद्धी निर्मळ होते; आणि तीच निर्मळ बुद्धी सूरिजन ‘ज्ञान’ या शब्दाने संबोधतात.

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

ज्ञान मोक्ष देणारे आहे असे ते सांगतात; आणि ते ज्ञान योगीजनांत असते. योग दोन प्रकारचा सांगितला आहे—कर्मयोग व ज्ञानयोग या भेदाने.

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

मनुष्यांना क्रियायोगाविना ज्ञानयोग सिद्ध होत नाही. म्हणून क्रियायोगात रत राहून श्रद्धेने श्रीहरीचे अर्चन करावे.

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

केशवाच्या प्रतिमा ‘द्विज, भूमी, अग्नी, सूर्य, अंबु, धातु, हृत् आणि चित्र’ या नावांनी ओळखल्या जातात. या रूपांत त्याची भक्तीने पूजा करावी।

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

कर्माने, मनाने व वाणीने परपीडा करण्यापासून विमुख होऊन, म्हणून सर्वव्यापी विष्णूची भक्तियुक्त पूजा करावी।

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

अहिंसा, सत्य, अक्रोध, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, ईर्ष्यारहितपणा आणि दया—ही दोन्ही योगमार्गांत समान आवश्यक आहेत।

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

चर-अचरांनी युक्त हे संपूर्ण विश्व सनातन विष्णूच आहे, असा मनाने निश्चय करून योगाची द्विविध साधना करावी।

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

जे मनीषी सर्व भूतांना आत्म्यासारखे मानतात, ते देवदेव चक्रधारी (विष्णू) याचा परम भाव जाणतात।

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

क्रोध इत्यादी दोषांनी अंतःकरण दूषित असले तरी कोणी पूजा-ध्यानात तत्पर राहिला, तरी विष्णु त्याच्यावर प्रसन्न होत नाहीत; कारण ते धर्माचे स्वामी मानले आहेत.

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

काम इत्यादी दोषांनी अंतःकरण दूषित असलेला मनुष्य देवपूजेत परायण झाला, तरी तो दंभाचारी समजावा; त्याचे आचरण सर्व पातक्यांसारखेच आहे.

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

जो तप, पूजा व ध्यानात परायण असूनही असूया—दोषदर्शन व द्वेष—यात रत होतो, त्याचे ते तप, ती पूजा आणि ते ध्यान निःसंशय निरर्थक ठरते.

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

म्हणून शम इत्यादी गुणांत तत्पर व क्रियायोगात निष्ठ असलेला मनुष्य, मुक्तीसाठी सर्वात्मा विष्णूचे विधिपूर्वक सम्यक् अर्चन करावे.

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

जो कर्माने, मनाने व वाणीने सर्वलोकहितात रत राहून देवेशाचे सम्यक् अर्चन करतो, त्यालाच क्रियायोग म्हणतात.

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

जो नारायण—जगद्योनि, सर्वांचा अंतर्यामी हरि—विष्णूची स्तोत्रादि उपासनेने स्तुती करतो, तो कर्मयोगी म्हणतात।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

उपवासादि व्रत, पुराणश्रवणादि साधना आणि पुष्पादिने विष्णूचे अर्चन—यालाच क्रियायोग असे म्हटले आहे।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

अशा रीतीने विष्णुभक्त व क्रियायोगात रत मन असलेल्या साधकांची, पूर्वजन्मार्जितसह सर्व पापे नष्ट होतात।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

पापक्षयाने बुद्धी शुद्ध होते व उत्तम ज्ञानाची इच्छा करते. ज्ञानच मोक्ष देणारे आहे—ते मिळविण्याचा उपाय मी तुला सांगतो।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

चराचरयुक्त या लोकी काय नित्य आणि काय अनित्य—याचा सम्यक् विचार बुद्धिमानाने शास्त्रार्थकोविद सत्पुरुषांसह करावा।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

सर्व पदार्थ अनित्य आहेत; नित्य असा केवळ हरिच स्मरणात आहे। म्हणून क्षणभंगुर सोडून नित्य प्रभूचीच शरण घ्यावी।

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

इहलोकी व परलोकी भोगांपासून वैराग्य ठेवावे। जो अवैराग्यी राहतो तोच संसारात प्रवृत्त होऊन फिरत राहतो।

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

जो मनुष्य अनित्य पदार्थांवर राग धरतो, त्याच्या संसाराची छेदना कधीही होत नाही.

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

शमादि गुणांनी युक्त मुमुक्षूने ज्ञानाचा अभ्यास करावा; शमादि गुण नसल्यास ज्ञान सिद्ध होत नाही.

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

जो राग-द्वेषरहित, शमादि गुणांनी युक्त आणि नित्य हरिध्यानात तत्पर असतो—तोच मुमुक्षू म्हणतात.

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

या चार साधनांनी बुद्धी शुद्ध होते असे म्हटले आहे। सर्व भूतांवर दयाभाव ठेवून सर्वव्यापी भगवान विष्णूचे निरंतर चिंतन करावे॥ ५३ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

हे विप्र! क्षर-अक्षर स्वरूप या संपूर्ण विश्वात व्याप्त होऊन नारायणच स्थित आहेत असे जो जाणतो, त्या ज्ञानाला ज्ञानीजन योगज ज्ञान म्हणतात॥ ५४ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

म्हणून मी असा योगोपाय सांगतो जो संसारातून परावृत्त करतो। योग म्हणजे विशुद्ध ज्ञान; आणि तेच ज्ञान मोक्ष देणारे आहे असे ज्ञानी म्हणतात॥ ५५ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

आत्मा पर आणि अपर अशा भेदाने द्विविध सांगितला आहे। तसेच अथर्वणी श्रुतीतही ‘दोन ब्रह्म जाणण्यास योग्य आहेत’ असे म्हटले आहे॥ ५६ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

पर (आत्मा) निर्गुण सांगितला आहे आणि अपर (आत्मा) अहंकारयुक्त आहे। या दोघांचे अभेदज्ञान यालाच ‘योग’ असे म्हणतात॥ ५७ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

पंचभूतांनी बनलेल्या या देहात हृदयस्थ जो साक्षी आहे, त्याला सत्पुरुष ‘अपर’ म्हणतात; आणि परमात्मा ‘पर’ परमात्मा म्हणून स्मरला जातो।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

शरीराला ‘क्षेत्र’ म्हणतात आणि त्यात स्थित असणाऱ्यास ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणतात। तो अव्यक्त, परम, शुद्ध आणि परिपूर्ण असा वर्णिला आहे।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

जेव्हा जीवात्मा व परमात्मा यांचे अभेदज्ञान प्रकट होते, तेव्हा हे मुनिश्रेष्ठा, देहधारी आत्म्याचे बंधन तुटून जाते।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

परमात्मा एकच आहे—शुद्ध, अक्षर, नित्य आणि जगन्मय; पण माणसांच्या ज्ञानभेदामुळे तो जणू अनेक भेदांनी युक्त असल्याप्रमाणे दिसतो।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

जे परम, सनातन ब्रह्म आहे ते एकमेव—अद्वितीय; वेदान्तांत त्याचेच गान आहे. म्हणून, हे द्विजा, त्याहून पर काही नाही।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

निर्गुण परात्म्यास न कर्म आहे, न कोणतेही कार्य-निर्माण; न रूप, न वर्ण; त्या निरुपाधिकास कर्तेपण नाही, भोक्तेपणही नाही।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

जो सर्व कारणांचे मूळ निदान आहे, तेजांचेही परे परम तेज आहे; ज्याच्या पलीकडे काहीच नाही—तो मुक्तीच्या हेतु म्हणून जाणावा।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

हे द्विज! महावाक्यादि जे वेदवचन शब्दब्रह्ममय आहेत, त्यांचा विचार केल्याने जे परम ज्ञान उत्पन्न होते, तेच मोक्षाचे साधन आहे।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

सम्यक् ज्ञान नसलेल्यांना जग विविध दिसते; पण परम ज्ञानी, हे द्विज, यालाच परब्रह्मस्वरूप मानतात।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

परमानंद एकच आहे—निर्गुण, परात्पर; पण विज्ञानभेदामुळे तोच अव्यय अनेक रूप धारण करणारा भासतो।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

मायेने मोहित झालेले परमात्म्यात भेद पाहतात. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठा, मोक्षेच्छुकाने योगाने माया त्यागावी.

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

माया ना असत्स्वरूप आहे, ना सत्स्वरूप, ना दोन्हींची. म्हणून ती अनिर्वचनीय जाणावी; तीच भेदबुद्धी निर्माण करून फाडते.

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

हे मुनिश्रेष्ठा, ‘ज्ञान’ या शब्दानेही माया समजली जाते. म्हणून ज्यांची माया नष्ट झाली आहे, त्यांच्यात अज्ञानाचा छेद होतो.

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

सनातन परब्रह्माला ‘ज्ञान’ या शब्दाने संबोधतात. ज्ञान्यांच्या हृदयात परमात्मा अखंड प्रकाशतो.

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

हे मुनिश्रेष्ठा, योगीने योगाने अज्ञानाचा नाश करावा. योग अष्टांगांनी सिद्ध होतो; ती मी तत्त्वतः सांगतो.

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! यम-नियम तसेच आसने; प्राणायाम, इंद्रियांचा प्रत्याहार, धारणा आणि ध्यान—हेही (योगमार्गी) आचरावे।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! समाधीही—योगाची अंगे यथाक्रम अशी आहेत। हे मुनीश्वर! यांची लक्षणे मी संक्षेपाने सांगतो।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, अक्रोध आणि अनसूया—हे संक्षेपाने यम (नैतिक संयम) सांगितले आहेत।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

जे सर्व प्राण्यांसाठी क्लेशरहितता निर्माण करते तेच अहिंसा होय; सज्जन तिला योगसिद्धी देणारी म्हणतात।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! धर्म-अधर्माच्या विवेकाने जे यथार्थ कथन ते ‘सत्य’ म्हणतात। आता ‘अस्तेय’ विषयी ऐक।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

चौर्याने वा बळानेही परधनाचे हरण करणे यालाच सज्जन ‘स्तेय’ म्हणतात; याच्या विरुद्ध ‘अस्तेय’ होय.

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

सर्व अवस्थेत मैथुनत्यागालाच ‘ब्रह्मचर्य’ म्हणतात; ब्रह्मचर्य सोडल्यास ज्ञानवानही पातकी होतो.

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

सर्वसंगाचा त्याग करूनही जो मैथुनेयत्वाने (कामभोगात) वर्ततो, तो चांडालासमान जाणावा व सर्ववर्णांनी बहिष्कृत समजावा.

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

हे विप्र! जो योगरत असूनही विषयांची स्पृहा बाळगतो, अशा व्यक्तीशी केवळ संभाषण केल्यानेही मनुष्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागते.

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

सर्वसंग परित्यागलेला जर पुन्हा संगयुक्त झाला, तर अशा संगिनांशी संग करणाऱ्यांच्या संगाने महापातकाचा दोष लागतो.

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

हे मुनीश्वर! आपत्ती आली तरी द्रव्ये न स्वीकारणे यास ‘अपरिग्रह’ म्हणतात; तो योगसिद्धीचा कारणभूत आहे असे सांगितले आहे।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

स्वतःला श्रेष्ठ मानून जे अतिनिष्ठुर बोलणे होते, त्यास धर्मज्ञ ‘क्रोध’ म्हणतात; त्याचा उलटा ‘अक्रोध’ होय।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

धन इत्यादींमध्ये दुसरा आपल्यापेक्षा अधिक आहे असे पाहून मनात जो तीव्र दाह होतो, त्यास सज्जन ‘असूया’ म्हणतात; त्याचा त्याग म्हणजे ‘अनसूयता’।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

हे विद्वत्श्रेष्ठ! अशा रीतीने संक्षेपाने यम सांगितले. आता मी तुला नियमही सांगतो—हे नारदा, ऐक।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

तप, स्वाध्याय, संतोष, शौच, हरिपूजन आणि त्यांत प्रमुख संध्योपासना—हे नियम म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

जिथे चांद्रायणादी व्रतांनी देहाचे शोषण व संयमन होते, ते सत्पुरुष ‘तप’ असे म्हणतात—तेच योगसाधनेचे सर्वोत्तम साधन आहे।

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

हे द्विज! येथे प्रणव (ॐ) संबंधी उपनिषद्-तत्त्व, द्वादशाक्षरी मंत्र, अष्टाक्षरी मंत्र आणि वेदातील महावाक्यसमूह यांचा उपदेश आहे।

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

जप आणि स्वाध्याय हे योगसाधनेचे सर्वोत्तम साधन सांगितले आहे. जो मूढ स्वाध्याय सोडतो, त्याचा योग सिद्ध होत नाही।

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

औपचारिक योग नसला तरी स्वाध्यायाने मनुष्यांची पापे नष्ट होतात. आणि स्वाध्यायाने तृप्त होऊन देवताही निश्चयच प्रसन्न होतात।

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

जप तीन प्रकारचा सांगितला आहे—वाचिक, उपांशु आणि मानस. हे विप्रश्रेष्ठ! या तिन्हींतही पुढचा प्रकार मागच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे।

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

मंत्राचे शुद्ध उच्चारण—स्पष्ट अक्षर व पदांसहित—यास वाचिक जप म्हणतात; तो सर्व यज्ञांचे फळ देणारा सांगितला आहे.

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

मंत्रोच्चारणात किंचित् पदोपद विवेचन (हळुवार) केल्यास तो उपांशु जप म्हणतात; तो पूर्वीच्या जपापेक्षा दुप्पटाहून अधिक फलदायी आहे.

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

अक्षरांची क्रमश्रेणी मनात रचून, त्या-त्या अर्थाचे चिंतन करणे ‘मानस जप’ होय; तो योगसिद्धी देणारा सांगितला आहे.

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

जपाने स्तुती करणाऱ्यावर देवता नित्य प्रसन्न होतात. म्हणून स्वाध्यायसंपन्न साधक सर्व मनोरथ प्राप्त करतो.

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

न मागता जे मिळेल त्यात तृप्त राहणे यास ‘संतोष’ म्हणतात. संतोषहीन पुरुषाला कुठेही शांती मिळत नाही.

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

विषयांच्या उपभोगाने कामना कधीही शांत होत नाही; ‘याहून अधिक कधी मिळेल?’ असे वाटून ती अधिकच वाढते।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

म्हणून देह शोषून टाकणारी कामना त्यागून, जे सहज मिळेल त्यात संतुष्ट राहून, धर्मपरायण व्हावे।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

शौच दोन प्रकारचे मानले आहे—बाह्य व आंतरिक. माती व पाण्याने बाह्य शुद्धी, आणि भावशुद्धीने अंतःशुद्धी होते।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! अंतःशुद्धी नसताना केलेले विविध यज्ञ फल देत नाहीत—जसे भस्मावर ठेवलेली आहुती।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

भावशुद्धी नसलेल्या लोकांचे सर्व कर्म निष्फळ ठरते. म्हणून रागादि सर्व त्यागून शांत-सुखी व्हावे।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

हजारो भार माती व कोट्यवधी घागरींच्या पाण्याने शौच केले तरी, दुष्टस्वभावी मनुष्य बाह्यशुद्ध असूनही चांडालासारखाच मानला जातो।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

जो अंतःशुद्धीविना देवपूजेत तत्पर राहतो, तो त्या देवतेचाच अपराध करतो आणि नरकास प्राप्त होतो।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

जो अंतःशुद्धीविना फक्त बाह्यशुद्धी करतो, तो शांतिला पोहोचत नाही—जसा अलंकृत सुराभांड आतून तसाच राहतो।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

ज्यांची मनःशुद्धी नाही, ते तीर्थयात्रा केली तरी तीर्थ त्यांना पावन करत नाही—जशी नदी सुराभांड शुद्ध करू शकत नाही।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

जो वाणीने धर्म बोलतो, पण मनाने पापाची इच्छा धरतो—हे मुनिश्रेष्ठ, त्याला महापातक्यांमध्ये श्रेष्ठ समजावे।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

ज्यांचे मन विशुद्ध आहे आणि जे केवळ अनुत्तम धर्माचाच आचरण करतात, त्या धर्माचे फळ अक्षय व सुखदायक आहे असे जाणावे।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

कर्माने, मनाने, वाणीने तसेच स्तुती-श्रवण व पूजनाद्वारे ज्याची हरिभक्ती दृढ आहे, तीच ‘हरिपूजा’ म्हणून गाईली जाते।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

अशा रीतीने यम आणि नियम संक्षेपाने सांगितले. यांद्वारे विशुद्ध मनाचे लोक मोक्ष हातात आला आहे असे जाणतात।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

यम-नियमांसह स्थिरबुद्धी व इंद्रियजयी साधकाने आसनाचा सम्यक अभ्यास करावा; हेच योगसाधनेचे उत्तम साधन आहे।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

पद्मक, स्वस्तिक, पीठ, सिंह, कौक्कुट व औञ्जर; तसेच कूर्म, वज्रासन, वाराह आणि मृगचैलिक—ही आसने सांगितली आहेत।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(ही) क्रौञ्च, नालिक आणि सर्वतोभद्र; तसेच वार्षभ, नाग व मात्स्य; आणि वैयाङ्घ व अर्धचंद्रक—हीही (आसनांची नावे) आहेत.

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(पुढील नावे:) दंडवातासन, शैल, स्वभ्र, मौद्गर; तसेच माकर, त्रैपथ, काष्ठ, स्थाणु आणि वैकर्णिकही।

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

भौम-आसन आणि वीरासनही योगसाधनेच्या सिद्धीस कारणीभूत आहेत. मुनींद्रांनी खरोखर तीस आसने सांगितली आहेत.

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

यांपैकी एखादे एक दृढपणे साधून, गुरुभक्तीत परायण उपासकाने प्राणांवर विजय मिळवावा; तो द्वंद्वातीत व मत्सररहित राहावा.

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

पूर्वमुख, उत्तरमुख किंवा पश्चिममुख होऊनही, अभ्यासाने प्राणांवर विजय मिळवावा; स्थान निःशब्द व जनवर्जित असावे.

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

शरीरात स्थित प्राणवायूचा मापपूर्वक संयम व निग्रह यास ‘प्राणायाम’ म्हणतात. तो दोन प्रकारचा सांगितला आहे.

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ध्यान दोन प्रकारचे—निर्गर्भ (आधाररहित) आणि सगर्भ (आधारसहित) असे सांगितले आहे. त्यांत दुसरे श्रेष्ठ आहे. ‘जय-ध्यान’ हे निर्गर्भ; आणि सगर्भ म्हणजे त्यास रूप, मंत्र वा गुण-आधाराची संगती असलेले.

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

रेचक, पूरक, कुंभक आणि शून्यक—अशा चार प्रकारांनी प्राणायाम मनीषींनी चतुर्विध सांगितला आहे.

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

जंतूंची उजवी नाडी ‘पिंगला’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिचे अधिदैवत सूर्य असून ती पितृलोकाशी संबंधित मार्ग (योनि) म्हणून श्रुत आहे.

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! ‘देवयोनि’ म्हणून ख्यात इडा नाडी उजव्या बाजूस आहे; आणि तिचे अधिदैवत चंद्र आहे, असे जाण.

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

त्या दोन्ही नाड्यांच्या मध्ये ‘सुषुम्णा’ नावाची नाडी सांगितली आहे। ती अत्यंत सूक्ष्म व परम गुप्त असून ब्रह्मदेवतेच्या अधिष्ठानाने युक्त आहे असे जाणावे।

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

डाव्या नासिकेतून वायूचे रेचन करावे—रेचनामुळे त्याला ‘रेचक’ म्हणतात। नंतर उजव्या नासिकेतूनच पूरण करावे—पूरणामुळे त्याला ‘पूरक’ म्हणतात।

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

स्वदेहात भरलेला वायू आवरून तो सोडू नये। पूर्ण कुम्भासारखा स्थिर राहावा—हाच ‘कुंभक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

आत व बाहेर स्थित वायू न घेता न सोडता जेव्हा स्थिर राहतो, त्या अवस्थेला ‘शून्यक’ नावाचा प्राणायाम असे जाणावे।

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

प्राणावर हळूहळू विजय मिळवावा—मत्त गजेन्द्राला वश करण्यासारखा। अन्यथा खरोखरच भयंकर महारोग उत्पन्न होतात।

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

निर्मळ योगी क्रमाने प्राणवायूचे नियमन करावा। तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्माचे परम पद प्राप्त करतो।

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

हे मुनीश्वर! विषयांत आसक्त इंद्रियां एकत्र करून आत ओढून दृढपणे आवरून धरणे—यालाच प्रत्याहार म्हणतात.

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

हे द्विज! इंद्रियजयी महात्मे—औपचारिक ध्यान नसले तरी—परब्रह्माला प्राप्त होतात; तेथून पुनरावृत्ती अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

परंतु इंद्रियसमूह न जिंकताच जो ध्यानात तत्पर होतो, तो मोहग्रस्त आहे असे जाणावे; त्याचे ध्यान सिद्ध होत नाही.

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

जे जे दिसते ते सर्व आत्मस्वरूप मानून आत्म्यातच पाहावे. इंद्रिये प्रत्याहृत करून मन स्थिर धारण करणे—हीच धारणा होय.

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

योगाने इंद्रियसमूह जिंकून, त्यांना आवरून दृढपणे हृदयात स्थिर करावे; मग सर्वधाता अच्युत परमात्म्याचे ध्यान करावे।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

मी त्या विष्णूची वंदना करतो, जो सर्व विश्वाचा आत्मा व सर्व लोकांचा एकमेव कारण आहे; ज्याचे नेत्र उमललेल्या कमळपानासारखे आणि जो सुंदर कुंडलांनी भूषित आहे।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

तो दीर्घबाहू, उदार अंगांचा, सर्व अलंकारांनी भूषित; पीतांबरधारी देव, सुवर्ण यज्ञोपवीत धारण करणारा आहे।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

मी त्या देवाचे दर्शन घेतले—जो तुळशीमाळा धारण करतो, कौस्तुभमण्याने विराजमान आहे, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह असलेला, आणि देव-असुरांनी नमस्कृत आहे।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

आठ आरे असलेल्या व बारा अंगुळे विस्तारलेल्या हृदयकमळात, अव्यक्त—परात्परतर सर्वव्यापी प्रभू परमात्म्याचे ध्यान करावे।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

सत्पुरुषांनी सांगितले आहे की ध्यान म्हणजे एका प्रत्ययाची एकाग्र, अखंड एकतानता. असे ध्यान एक मुहूर्त जरी केले तरी मनुष्य परम मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ध्यानाने पापे नष्ट होतात आणि ध्यानानेच मोक्षही मिळतो. ध्यानाने हरि प्रसन्न होतात, आणि दृढ ध्यानाने सर्वार्थ सिद्ध होतात.

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

महाविष्णूचे जे जे रूप असेल, त्याच रूपाचेच मन एकाग्र करून ध्यान करावे. त्या ध्यानाने तुष्ट झालेला हरि निश्चयच मोक्ष देतो.

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

हे सत्तम! ध्येय वस्तूमध्ये मन अचंचल करावे, ज्यामुळे ध्यान, ध्येय आणि ध्यातृभाव—ही त्रयी पूर्णपणे लय पावते.

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

त्यानंतर ज्ञानामृताचे निरंतर सेवन केल्याने अमृतत्व प्राप्त होते. आणि अखंड ध्यानाने अभेद—म्हणजे एकत्वाची अनुभूती—स्थिर होते.

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

जेव्हा साधक गाढ निद्रेसारखा असूनही परमानंदयुक्त असतो, इंद्रिये निवृत्त होतात आणि चित्त निर्वात दीपाप्रमाणे स्थिर राहते—त्या अवस्थेला ‘समाधी’ म्हणतात।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

हे सत्तम, समाधी-अवस्थेत स्थित योगी न ऐकतो न पाहतो; न वास घेतो न स्पर्श करतो, आणि तो काहीही बोलत नाही।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

परंतु आत्मा निर्मळ, शुद्ध आणि सच्चिदानंदस्वरूप आहे. सर्व उपाधींमधून मुक्त होऊन तो योग्यांना अचंचलपणे प्रकाशमान होतो।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

परम देव निर्गुण असूनही अज्ञानामुळे गुणवानासारखा भासतो; पण अज्ञान नष्ट झाल्यावर तो पूर्ववत् आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित होऊन प्रकाशतो।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

परम ज्योती, ज्याचा आत्मस्वरूप अमेय आहे, मायेत मोहितांना जणू मायावानासारखा भासतो; पण त्या (मायेच्या) नाशाने निर्मळ ब्रह्म पंडिताला प्रकाशमान करतो।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

तो एकमेव, अद्वितीय—परम, निरंजन ज्योती; सर्व भूतांच्या अंतरी अंतर्यामी म्हणून स्थित आहे।

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

तो अणूपेक्षाही अणु, महतापेक्षाही महान—सनातन आत्मा, अखिल विश्वाचा हेतु; ज्ञानविदांतील श्रेष्ठ जन त्याला परात्पर परम पवित्र तत्त्व म्हणून पाहतात।

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘अ’ पासून ‘क्ष’ पर्यंत वर्णभेदांच्या व्यवस्थेत स्थित, पुराणपुरुष अनादी आदिपुरुष ‘शब्दब्रह्म’ म्हणून गाईला जातो।

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

परब्रह्म अत्यंत विशुद्ध, अक्षर, नित्य, पूर्ण व सर्वव्यापी—आकाशमध्यग—आनंदरूप, निर्मल व परम शांत असे गाईले जाते।

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

योगी हृदयात सनातन परात्म्याचे दर्शन करतात—तो निर्विकार, अज व शुद्ध आहे; त्यालाच परब्रह्म असे गाईले जाते।

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

आता मी ध्यानाची आणखी एक पद्धत सांगतो—हे मुनिश्रेष्ठ, ऐक. संसारतापाने होरपळलेल्या मनुष्यांसाठी हे अमृतवृष्टीसमान आहे.

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

प्रणव (ॐ) मध्ये स्थित परमानंदस्वरूप नारायणाचे स्मरण करावे—जो नादरूप, अनुपम, आणि अर्धमात्रेच्या वर प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘अ’ हे ब्रह्माचे रूप, ‘उ’ हे विष्णुस्वरूप, ‘म’ हे रुद्ररूप; आणि अर्धमात्रा (सूक्ष्म नाद) ही परात्मा आहे.

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

तीन मात्रा सांगितल्या आहेत—ज्यांचे अधिपती ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव आहेत. हे विप्र, त्यांचा समुच्चय परब्रह्माचे ज्ञान जागवितो.

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

परम ब्रह्म हे वाच्य (अभिधेय) आहे आणि प्रणव (ॐ) हा त्याचा वाचक (अभिधायक) मानला आहे. हे द्विजांनो, वाच्य-वाचक संबंध हा केवळ उपचाराने (रूढीने) सांगितला जातो.

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

जे नित्य प्रणव ‘ॐ’चा जप करतात ते सर्व पातकांपासून मुक्त होतात; आणि त्या जपाभ्यासाने युक्त होऊन परम मोक्षही प्राप्त करतात।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

तो प्रणव ‘ॐ’—जो ब्रह्मा, विष्णु आणि शिवस्वरूप मंत्र आहे—याचा जप करावा; आणि अंतःकरणात कोटी सूर्यांसमान त्या निर्मळ तेजाचे ध्यान करावे।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

शालग्रामशिलेच्या रूपात असो वा प्रतिमेच्या रूपात—जे जे पापहर वस्तु आहे, त्याचेच हृदयात चिंतन करावे।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

हे मुनीश्वर! आपण कथन केलेले हे वैष्णव ज्ञान—याचे यथार्थ ज्ञान झाल्यावर योगींद्रही उत्तम मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

जो एकाग्र मनाने हे ऐकतो किंवा वाचतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या सालोक्याला (हरिसमान लोकाला) प्राप्त होतो।