Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील श्राद्धकल्पाचा बारावा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—एकदाच विधिपूर्वक पूजिले तरी अव्यय पितर प्रसन्न होतात; ते योगात्मा, महात्मा, निष्पाप आणि महातेजस्वी आहेत।

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

देहत्यागानंतर ते स्वर्गलोकाची प्राप्ती आणि पृथ्वीवर अनेक कामनांची पूर्ती देतात; ज्यांच्यावर ते अनुग्रह करतात, त्यांना क्रमाने मोक्षप्राप्ती होते।

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

हे सौम्य! मी ती सरोवरे, नद्या, पवित्र तीर्थे, देश, पर्वत आणि आश्रम यांचे वर्णन करीन.

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

अमरकण्टक हा सदैव त्रिलोकीत पवित्र आहे; तो पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्यस्वरूप, आणि सिद्ध व अरण्यवासीजनांनी सेवित आहे.

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

जिथे पूर्वकाळी भगवान् अङ्गिरा यांनी हजारो वर्षे, प्रयुत व अर्बुद काळपर्यंत अत्यंत दुश्चर तप केले.

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

जिथे मृत्यूचा प्रवेश नाही आणि असुर-राक्षसांचीही गती नाही; पृथ्वी जोवर धारण करील तोवर तिथे ना भय, ना अलक्ष्मी.

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

त्याच्या तप व तेजामुळे तो श्रेष्ठ पर्वत तेजस्वी भासतो; जसा माल्यवान् पर्वताच्या शिखरावर संवर्तक अग्नी नित्य प्रज्वलित असतो.

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

ती द्रव्ये मृदु व सुगंधी, सुवर्णप्रभेसारखी आणि मनोहर आहेत. ते ‘शांत कुश’ म्हणून प्रसिद्ध असून नर्मदेची प्रदक्षिणा करतात.

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

पूर्वी भगवान अङ्गिरांनी स्वर्गाचा सोपान पाहिला. महातेजस्वी त्यांनी अग्निहोत्रात प्रस्तारासाठी उत्तम कुश स्वीकारले.

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

त्या दर्भांवर जो प्राज्ञ मरकण्टटक पर्वतावर एकदाही पिंडदान करील, त्याचे फळ मी सांगतो.

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

ते श्राद्ध अक्षय होते व पितरांची प्रीती वाढवते. त्या क्षेत्रास प्राप्त होऊन ते सदैव अंतर्धानासही जातात.

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

तेथे पवित्र ‘ज्वालासर’ पर्वकाळीही दिसते. आणि ती नदी शल्ययुक्त प्राण्यांचे शल्य दूर करणारी आहे.

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

ती वापी पूर्व-दक्षिण दिशेकडे वळणारी असून सुनग-श्रेष्ठ स्थानी आहे; कलिंगदेशाच्या पश्चिमार्धात, विभु माल्यवत पर्वताच्या शिखरावर ती स्थित आहे.

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

हे ऋषिश्रेष्ठांनो! पृथ्वीवरील जे परम सिद्धिक्षेत्र म्हणून सांगितले आहे, ते देव व दैत्यांना समान मान्य आहे; त्या विषयी उशना ऋषींनीही एक श्लोक उच्चारला.

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

जगात ते पुरुष धन्य आहेत, जे अमरकण्टकास जाऊन पितृपरायण होऊन श्राद्धकर्मात पितरांना तृप्त करतील.

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

अल्प तपानेच ते सिद्धी प्राप्त करतील—यात संशय नाही. अमरकण्टकात तेथे एकदाच देवपूजन केले तरी स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

महेन्द्र पर्वत पवित्र, रम्य आणि शक्रसेवित आहे. तेथे चढल्याने मनुष्य पावन होतो आणि तेथे केलेले श्राद्ध महाफळ देते.

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

वैलाट-शिखरावर स्थित झाल्यावर दिव्य दृष्टी प्रकट होते. तो सर्व भूतांना अजेय होऊन देवासारखा पृथ्वीवर विचरतो.

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

सप्तगोदावरी आणि गोकर्णाच्या तपोवनात स्नान केल्यास अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते; आणि तेथे दान केल्यास त्याहूनही श्रेष्ठ फल प्राप्त होते.

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

धूतपाप-स्थळी पोहोचून स्नान केल्याने मनुष्य पवित्र होतो. तेथेच देवदेव महेश्वर रुद्रांनी तप केले होते.

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

गोकर्णात देवांनी नास्तिकांसाठी इशारा म्हणून एक निदर्शक ठेवला आहे. जो अब्राह्मण सावित्री (गायत्री) जपतो, तो नष्ट होतो.

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

देवर्षींच्या निवासाच्या त्या शृंगावर, ज्यास सिद्ध-चारण सेवा करतात, संयमित मनाने जो आरोहण करतो तो तेथून त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतो.

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

तो प्रदेश दिव्य चंदनवृक्षांनी व इतर पादपांनी शोभून दिसतो. तेथील जलधारा चंदनगंधयुक्त होऊन सतत तरंगत राहतात.

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

त्या प्रदेशातून ‘ताम्रपर्णी’ नावाची नदी प्रवाहित होते; ती चंदनाच्या महान् खंडातून दक्षिणेस जाऊन समुद्राला मिळते.

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

त्या ताम्रपर्णी नदीचे जल महोदधीत मिसळताना शंख व शुक्ती उत्पन्न होतात; त्यांत मोती जन्माला येतात.

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

शंख-मोत्यांनी युक्त असे ते जल आणल्याने, जे आधी-व्याधींमधून मुक्त होतात ते अमरावतीला प्राप्त होतात.

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

श्रुतीप्रमाणे, चंदनप्रदेशातून उत्पन्न शंख किंवा मोत्यांचे पुण्य असे की ते पाप करणाऱ्या पितरांनाही तारतात.

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

चंद्रतीर्थ, कन्याकुमारी, कावेरीच्या उगमस्थानी असलेल्या संगम-प्रदेशी, तसेच श्रीपर्वताच्या तीर्थांत आणि वैकृत नामक गिरिशिखरावरही।

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

औशीर पर्वतावर जिथे एकाच ठिकाणी पलाश, खदिर, बिल्व, प्लक्ष, अश्वत्थ आणि विकंकत ही झाडे एकत्र दिसतात।

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

हे श्रेष्ठ द्विजांनो! हे स्थान असे ‘द्विमंडलाविद्ध’ म्हणून जाणावे; येथे देहत्याग केल्यावर मनुष्य शीघ्र अमरावतीस पोहोचतो।

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

श्रीपर्वताच्या तीर्थात आणि वैकृत गिरिवर केलेली कर्मे, उत्पत्ती व लय—दोन्ही काळातही—निश्चित सिद्ध होतात।

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

पितरांसाठी चुकीने केलेले कर्मही तेथे उत्तम प्रयोग ठरते; पितरांची पुण्यवती कन्या नर्मदा ही नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे।

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

जिथे श्राद्धकर्मात दिलेले दान निश्चयच अक्षय फल देणारे होते—माठराच्या त्या पुण्य वनात, सिद्ध-चारणांनी सेवित।

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

ते त्या महागिरीवर स्थित होऊन अंतर्धान पावून निघून जातात; आणि पुण्य विन्ध्यगिरीवर धर्म-अधर्म दर्शविणारी (दृष्टी) प्रकट होते।

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

पापी त्या धारेला पाहत नाहीत, पण साधुजन ती धारा पाहतात; तेथे काही पापकर्म करणाऱ्यांचे पाप प्रत्यक्ष दिसून येते।

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

कैलासावर मतंगाची जी पापनाशिनी वापी आहे, तिच्यात स्नान करून स्वेच्छाचारी विहंगही स्वर्गाला जातात।

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

शौर्पारकच्या तीर्थात, पालमंजर पर्वतावर; समुद्रकाठी पांडुकूपात, आणि पिंडारकाच्या तटावरही।

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

विमल व निष्पाप स्थानी अक्षय संकल्प प्राप्त होतो; श्रीवृक्ष, चित्रकूट व जंबूमार्ग येथेही नित्य तसेच आहे।

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

धीमान योगाचार्य असिताच्या पुण्य गिरिवर, तसेच असिता तीर्थीही, नित्य श्राद्धाचे अनंत फल सांगितले आहे।

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

पुष्कर येथे श्राद्ध अक्षय व तपाचे महाफळ होते; महोदधीच्या तीरावरील प्रभास येथेही तसेच सांगितले आहे।

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

देविका येथे ‘वृष’ नावाचा सिद्धांनी सेविलेला कूप आहे; गायींच्या शब्दाने त्याचे पाणी नित्य उफाळून येते।

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

तो स्थान योगेश्वरांनी सदा सेविलेले व सर्व पाप दूर करणारे आहे; जो तेथे श्राद्ध देतो, त्याचे फल मी सांगतो।

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

हे सर्वकामना देणारे अक्षय श्राद्ध निश्चयाने पितरांना तृप्त करते. तेथील ‘जातवेद’ शिला ही सनातन अग्नीचे साक्षात् स्वरूप आहे.

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

तेथे श्राद्धे आणि अग्निकार्य सदैव अक्षय फळ देणारे म्हणून करावे. जो तेथे अग्नीत प्रवेश करतो, तो स्वर्गलोकात आनंदित होतो.

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

अग्नीने शान्त झालेला तो पुनर्जन्म पावतो; म्हणून तेथे दिलेले दान अक्षय ठरते. ते तीर्थ ‘दशाश्वमेधिक’ आणि ‘पञ्चाश्वमेधिक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

त्या क्रतूंचे फळ जसे सांगितले आहे तसेच येथे मिळते—यात संशय नाही. ‘हयशिरो’ नावाचे तीर्थ प्रसिद्ध असून तत्काळ वर देणारे आहे.

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

तेथे केलेले श्राद्ध सदैव अक्षय असते आणि दाता स्वर्गात आनंदित होतो. सुंद-निसुंदाच्या स्थळी/प्रसंगीही श्राद्ध द्यावे; ते पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

तेथे केलेले श्राद्ध अक्षय फल देणारे सांगितले आहे; जप, होम व तपही. जतुंग या शुभ तीर्थी नेहमी पितरांचे तर्पण करावे.

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

जिथे पर्वकाळी देवांचे छायारूप नित्य दिसते; जिथे पृथ्वीवर दिलेले दान अक्षय होते, आणि जिथे ‘विरजा’ नावाचा वृक्ष आहे.

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

तो प्रदेश योगेश्वरांनी सदैव सेविलेला असून सर्व पापांचा नाश करणारा आहे. जो तेथे श्राद्ध करतो, त्याचे फळ मी सांगतो.

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

त्याच्यामुळे पितर साक्षात् सदैव पूजिले जातात. तो या लोकीही वशी/प्रभावी होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात गौरव पावतो.

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

प्रायः ‘मद्रवा’ हे पुण्यस्थान आहे आणि ‘शिव’ नावाचे एक ह्रदही आहे. तेथे ‘व्यास-सरोवर’ पवित्र आहे आणि दिव्य ‘ब्रह्म-ह्रद’ही आहे.

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ऊर्ज्जंत हा पवित्र पर्वत आहे, जिथे योगेश्वरांचे दिव्य निवासस्थान आहे. इथेच महात्मा वसिष्ठांचा पवित्र आश्रमही आहे.

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ऋग्, यजुः आणि साम—यांच्या शिरोभागातून ‘कपोत’ व ‘पुष्प’ नावाच्या शाखा उत्पन्न झाल्या; आणि आख्यानाला पाचवा वेद मानून हे सर्व स्वयंभूने निर्माण केले.

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

या तीर्थांना जाऊन आणि अग्नीचा आश्रय घेऊन द्विज पापातून मुक्त होतो. येथे श्राद्धाचे फळ अनंत होते, तसेच जप, होम आणि तपही सफल होतात.

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

पुंडरीक या महातीर्थात पुंडरीकासमान फल मिळते. हे महाप्राज्ञ! ब्रह्मतीर्थात सर्व यज्ञांइतके फल प्राप्त होते.

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

सिंधू आणि सागर यांच्या संगमस्थानी, तसेच पंचनदात स्नान केल्याने पापक्षय होतो. विरजेतही तसेच पुण्य आहे, आणि मद्रवा पर्वतावरही.

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

सप्तनद येथे, विशेषतः मानस येथे, श्राद्ध द्यावे; तसेच महाकूट, अनंत आणि त्रिककुद गिरिवरही द्यावे.

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

संध्याकाळी महानदीत एक महाद्भुत दृश्य दिसते—अश्रद्धाळूजवळ ती येत नाही, पण व्रतधारीजवळ येते.

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

एकेकाचा आश्रय घेऊन ते नित्य सायंकाळीकडे जातात; म्हणून पितरांसाठी अक्षय फल इच्छिणाऱ्यांनी तेथे सदैव श्राद्ध द्यावे.

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

जिथे मनुष्य कृतात्मा की अकृतात्मा हे ओळखला जातो, ते तीर्थ ‘स्वर्गमार्गप्रद’ नावाने प्रसिद्ध असून तत्क्षणी वर देणारे आहे.

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

ज्या ठिकाणी सप्तर्षींनी चीरे टाकून स्वर्गास गमन केले, ती चीरे आजही पाण्यात पडलेली दिसतात.

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

त्या उत्तम तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करतो. तेथे नंदीचे प्रसिद्ध आयतन आहे, जे सिद्धांनी सेविलेले आहे.

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

नंदीश्वराची ती मूर्ती आचारहीनांना दिसत नाही. पण सूर्योदयाला सुवर्ण यूप आणि त्यांची तेजस्वी प्रभा दिसून येते.

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

त्यांची प्रदक्षिणा करून भक्त आनंदित होऊन स्वर्गास जातात. सर्वत्र कुरुक्षेत्र सुतीर्थ आहे, पण हे विशेषतः आहे.

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

महात्मा योगेश सनत्कुमाराचे हे पुण्य सांगितले जाते—पितरांना तीळ दान केल्याने सदैव अक्षय फल मिळते.

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

धर्मराजाने सेविलेले तेच अक्षय श्राद्ध सांगितले आहे—अमावास्येला विधीने व यथाक्रम दिलेले श्राद्ध.

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

कुरुक्षेत्रात विशेषतः उपस्थित राहून जो तेथे पितरांचे अर्चन करतो, तो पुत्र पितृऋणातून मुक्त होतो।

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

सरस्वतीच्या विनशन, प्लक्षप्रश्रवण, दृषद्वतीवरील व्यासतीर्थ आणि त्रिप्लक्ष—या तीर्थांना विशेष महिमा आहे।

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

अक्षय फल देणारे श्राद्ध इच्छिणाऱ्याने ओंकारपवन येथे श्राद्ध द्यावे; तसेच गंगेच्या शक्रावतार तीर्थी आणि श्रेष्ठ मैनाक पर्वतावरही।

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

यमुनेच्या उगमस्थानी (स्नान-दानाने) सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते; तेथील पाणी कधी अतिउष्ण तर कधी अतिशीत—हे त्याचे लक्षण आहे।

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

यमाची भगिनी, शुभ मार्तंडकन्या पुष्या—त्या स्थानी पितरांनी पूर्वीच सांगितले आहे की श्राद्ध नेहमी अक्षय फल देणारे आहे।

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

ब्रह्मतुण्ड ह्रदात स्नान केल्याने ब्राह्मण तत्क्षणी शुद्ध होतो. त्या तीर्थी केलेले श्राद्ध अनंत फल देते, तसेच जप, होम आणि तपही फलदायी ठरतात.

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

महातपस्वी वसिष्ठ तेथे स्थाणूसारखा अचल होऊन वावरला. आजही तेथे मणीसारख्या बर्हणांनी युक्त वृक्ष दिसतात.

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

तेथे धर्म-अधर्माची परीक्षा करणारी तुला दिसते. जशी विप्रांनी तोलल्यावर तीर्थांचे उत्तम फळ प्रकट होते.

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

पितरांची कन्या ‘योगा’ गंधकाली म्हणून प्रसिद्ध आहे. पराशरकुलात उत्पन्न झालेली ती ब्रह्म्याचा चौथा अंश मानली जाते.

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

धीमान महामुनी वेदाचे चार भाग करील. जी महायोगी, महात्मा व्यासाला जन्म देईल.

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

तेथे ‘अच्छोदक’ नावाचे सरोवर आहे; तेथूनच अच्छोदा उत्पन्न झाली. नियोगाच्या कारणामुळे ती मत्स्ययोनीत पुन्हा जन्मली.

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

तिच्या आद्य पुण्य आश्रमात, जिथे पुण्यकर्मी जन सेवा करतात, एकदाही केलेले श्राद्ध ‘अक्षय’ फल देणारे असे सांगितले आहे.

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

नदीत योग-समाधान करून दिलेले दान तत्क्षणी फल देते. कुबेरतुंग व व्यासतीर्थ येथेही ते पापघ्न मानले जाते.

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

पुण्यमय ब्रह्मवेदीत केलेले श्राद्ध अनंत फल देणारे मानले जाते. सिद्धजन ते नित्य सेवितात, आणि कृतात्मे त्याचे दर्शन घेतात.

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

वेदीच्या ईशान (पूर्वोत्तर) दिशेस नंदा येथे ‘अनिवर्तन’ नावाचे सिद्धिक्षेत्र आहे, जे देवांनी सेविलेले आहे; तेथे पोहोचल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही.

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

महालयात धिमान महादेवांनी पाऊल ठेवले—भूतांवर अनुकंपा व्हावी म्हणून आणि नास्तिकांना बोध देणारे निदर्शन म्हणून।

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

विरजेत व महालयात पूर्वीपासून अक्षय श्राद्ध होते; नंदा, विरजा आणि त्याचप्रमाणे महालय येथेही।

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

येथे ती स्वतःचा उद्धार करते आणि दहा पूर्वज व दहा उत्तरज यांनाही तारते; काकह्रदात जातिस्मरण देणारे, सुवर्णासारखे दीप्त, अमित तेज असलेले फळ मिळते।

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

कौमार हे पुण्य सरोवर नागांच्या फण्यांनी रक्षित आहे; कुमारतीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त करतो।

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

देवालयात त्याने एक पायावर दुश्चर तप केले; निराहार राहून दिव्य युगभर उमातुङ्ग (उमेचा प्रिय) ज्वलंत तेजाने स्थिर राहिला।

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

उमातुंग, भृगुतुंग, ब्रह्मतुंग व महालय येथे जो नित्य अक्षय फल इच्छितो, त्याने तेथे श्राद्धकर्म सदैव करावे।

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

शालग्रामात सर्वत्र केलेले श्राद्ध सदैव अक्षय होते; तेथे असंयमी लोकांचे दुष्कर्म प्रत्यक्ष दिसून येते।

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

तो प्रदेश अशिष्टांसाठी दंडस्थान, आणि शिष्टांसाठी विशेष कल्याणकारी आहे; तेथे ब्रह्मदेवाचा पुण्य देवह्रद व निर्मळ नागराट् आहे।

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

सत्पुरुषांचा पिंड तेथे स्वीकारला जातो, असतांचा कधीच नाही; जसे अतिशय प्रज्वलित सर्पांमध्ये अन्न खाणे शक्य नाही।

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

‘नता’ नावाच्या दोन तीर्थांत धर्म प्रत्यक्ष दिसतो; तसेच कारवती, शाण्डिल्या आणि वामनाची गुहा येथेही।

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

या तीर्थांना जाऊन मनुष्य पवित्र होतो आणि त्याची श्रद्धा अक्षय होते. जप, होम, तप, ध्यान आणि जे काही सुकृत्य असेल ते सर्व पुण्यफल देणारे ठरते.

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

जो ब्रह्मचर्य पाळतो आणि शंभर वर्षे गुरुभक्ती करतो—अशा आद्य श्रेष्ठ नद्या आहेत; त्यांच्या स्नानाने पापमोचन होते. तेथे कुमारधारेचे दर्शन होताच पाप नष्ट होते.

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

तेथेच व्यासांचे ध्यानासन आजही दिसते. कान्तिपुराजवळ पूर्वोत्तर दिशेस तो शैल स्थित आहे.

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

तेथे किरातगणांनी रक्षित अशी एक पुण्य पुष्करिणी आहे. ज्यात एकदा स्नान केल्यावरही ब्राह्मण शाश्वत इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

तो सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून देवासारखा पृथ्वीवर विचरतो.

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

काश्यपाचे महातीर्थ ‘कालसर्पि’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो नित्य अक्षय फल इच्छितो, त्याने तेथे श्राद्ध अवश्य द्यावे.

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

देवदारूवनातही धाराचे हेच निदर्शन आहे—सुकृतात्म्यांची पापे तेथे झडून निघालेली दिसतात.

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

भागीरथीच्या प्रयागात नित्य अक्षय फल सांगितले आहे; तसेच कालंजर, दशार्णा, नैमिष आणि कुरुजांगल येथेही.

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

वाराणसी नगरीतही प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध द्यावे. तेथे योगेश्वर नित्य विराजमान आहेत; म्हणून तेथे दिलेले अक्षय ठरते.

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

या तीर्थांना जाऊन मनुष्य पूर्त-पुण्याने युक्त होतो आणि श्राद्धही अक्षय होते. जप, होम, ध्यान—जे काही सुकृत कर्म असेल ते सर्व फलदायी ठरते.

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

लौहित्य, वैतरणी व स्वर्गवेदी येथेही तीच देवी समुद्रकिनारी अनेक नामांनी दर्शन देते.

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

गयेत धर्मवृष्ट सरोवरात तसेच ब्रह्मसरोवरात, आणि गयाच्या गृध्रवटात दिलेले श्राद्ध महाफळ देणारे आहे.

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

तेथे सर्व बाजूंनी पाच योजनांपर्यंत हिम पडते; भरताच्या पवित्र आश्रमातील ते अरण्य अत्यंत पुण्यतम मानले जाते.

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

तेथे मतंग ऋषींचे वन सर्व मनुष्यांना दिसते; ते या लोकासाठी धर्मसर्वस्वाचे स्थापित उदाहरण आहे.

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

जे पुण्य दंडकवन पुण्यकर्मींनी सेविले आहे, त्यात ‘विशल्या’ नावाच्या तीर्थाचे तत्काळ दर्शन होते.

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

तुलामान व विविध शास्त्रांत आसक्त पापकर्मी जन लग्न होऊन उन्मत्तासारखे वागतात।

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

तृतीया तिथीच्या पादात, निराधा-मंडळात, कौशिकीच्या महाह्रदात दिलेले श्राद्ध महाफळ देणारे आहे।

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

मुण्डपृष्ठावर धीमान महादेवांनी पाऊल ठेवले; अनेक देवयुगांपर्यंत त्यांनी तीव्र, अत्यंत दुष्कर तप केले।

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

इथे अल्प काळातही धर्मपरायण मनुष्य पाप झटपट टाकून देतो, जसा साप जुनी कात टाकतो।

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

हे सिद्धांना आनंद देणारे आणि पाप्यांना भयावह आहे; जीभ लपलपणाऱ्या महाघोर, विशाल सर्पांनी याचे रक्षण केले आहे।

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

‘कनकनंदी’ नावाचे हे तीर्थ जगात प्रसिद्ध आहे. हे मुण्डपृष्ठाच्या उत्तरेस असून ब्रह्मर्षिगणांनी सेविलेले आहे.

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

तेथे स्नान केल्याने मनुष्य आपल्या देहासह स्वर्गाला जातात. तेथे दिलेले श्राद्धही सदैव अक्षय फल देणारे असे सांगितले आहे.

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

तेथे स्नान करून मनुष्य तीन ऋणांपासून मुक्त होऊन देहाचे प्रायश्चित्त करतो. मग मानस सरोवरात स्नान करून श्राद्धकर्म करावे.

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

त्या सरोवराच्या तीरावर त्या देवाचे महान देवालय आहे. तेथे चढून जो जप करतो, तो सिद्ध होऊन तेथून स्वर्गाला जातो.

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

उत्तर मानसाला जाऊन मनुष्य अनुत्तम सिद्धी प्राप्त करतो. त्या श्रेष्ठ सरोवरात स्नान केल्यावर महान अद्भुत दृश्य दिसते.

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

स्वर्गातून अवतरलेली ती महाभागा गंगा अंतरिक्षात शोभून दिसते। ती त्रिपथगा देवी, विष्णुपादातून प्रकट झालेली पवित्रा आहे.

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

तेथे आकाशात सूर्यसमान तेजस्वी तोरण दिसते। ते पवित्र जांबूनद सुवर्णमय, जणू स्वर्गाचे विस्तीर्ण द्वार आहे.

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

त्यानंतर ती पुन्हा प्रवाहित होऊन सर्व सागरांचे मण्डल जणू निर्माण करते। ती सर्व प्राण्यांना पावन करते, विशेषतः धर्मज्ञांना.

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

शुभ मानससरोवरातून उत्पन्न चंद्रभागा आणि सिद्धु—हा दिव्य श्रेष्ठ सिंधुनद पश्चिम सागराकडे जातो.

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

हिमवान नावाचा पर्वत नानाविध धातूंनी विभूषित आहे। त्याचा विस्तार अनेक सहस्र योजनांपर्यंत पसरलेला आहे.

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

तेथे सिद्ध-चारणांनी परिपूर्ण व देवर्षिगणांनी सेवित अशी एक रम्य पुष्करिणी आहे; नामतः तिचे नाव ‘सुषुम्णा’ असे प्रसिद्ध आहे.

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

त्या पुष्करिणीत स्नान करणारा दहा हजार वर्षे जगतो; आणि तेथे केलेले श्राद्ध अनंत फल देणारे, महान पुण्योदय करणारे ठरते.

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

श्राद्धकर्मात तो नेहमी दहा पूर्वज व दहा उत्तरजांचा उद्धार करतो; हिमवान सर्वत्र पुण्यदायी आहे आणि गंगा सर्व बाजूंनी पवित्र आहे.

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

समुद्रात जाणाऱ्या नद्या व समुद्रही—सर्व बाजूंनी पुण्यदायी आहेत; अशा इतर तीर्थस्थानीही ज्ञानी पुरुषाने श्राद्धकर्म करावे.

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

स्नान करून, हवन करून आणि दान देऊन तो निश्चयच पवित्र होतो—पर्वतांच्या उतारांवर, शिखरांवर, कंदरांत व गुहांतही.

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

उपह्वर-नितंबांवर, तसेच झऱ्यांमध्ये; नद्यांच्या वाळवंटावर आणि त्यांच्या उगमस्थानीही।

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

महासागरकिनारी, गायींच्या गोठ्यात, संगमस्थानी व वनांत; नीट घासून-लिंपलेल्या, दृढ व सुगंधित ठिकाणी।

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

गोमयाने लिंपलेल्या व एकांत घरांतही; या ठिकाणी विधिपूर्वक नित्य श्राद्ध करावे।

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

पूर्व-दक्षिण दिशेकडे जाऊन, सर्व कामनांच्या सिद्धीसाठी; अशा रीतीने या सर्व ठिकाणी आळस न करता श्राद्ध करावे।

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

याच ठिकाणी मेधावी पुरुष ब्राह्मी सिद्धी प्राप्त करतो; त्रैवर्णांनी विहित, धर्मात व वर्णाश्रमपालनात रत अशा स्थानी।

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

कौपस्थानाचा त्याग केल्याने पितृपूजनाचे फल प्राप्त होते. श्रद्धावान व एकाग्र वीर तीर्थांचा अनुगमन करतो.

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

पाप केलेलाही शुद्ध होऊ शकतो, मग शुभकर्म करणारा तर किती अधिक! तो तिर्यक् योनीत जात नाही आणि कुदेशात जन्मत नाही.

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

विप्र स्वर्ग प्राप्त करतो आणि मोक्षाचा उपायही मिळवतो. पण जो अश्रद्धावान, पापायू व नास्तिक आहे, त्याचा संशय तुटत नाही.

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

हेतुवादात आसक्त असे हे पाच जण तीर्थफळाचे भागीदार होत नाहीत. गुरुतीर्थात परम सिद्धी आहे; तेच तीर्थांचे सर्वोच्च पद आहे.

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

म्हणून ध्यान हेच परम तीर्थ—सनातन ब्रह्मतीर्थ. उपवासापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ; ते इंद्रियांची निवृत्ती घडवते.

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

उपवासाने बांधलेल्या प्राणांनी पुन्हा पुन्हा प्राण-अपान वश करून इंद्रियांनाही वशगामी करावे।

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

बुद्धीला मनात संयमून सर्वांचा निवर्तन करणे—यालाच प्रत्याहार जाण; तो निःसंशय मोक्षाचा उपाय आहे।

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

इंद्रियांचे मन भयंकर; ते बुद्धी आदींनाही फिरवते; पण अनाहार क्षीण होतो—म्हणून अनशन हे तप आहे असे जाणावे।

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

बुद्धी व मन यांच्या निग्रहात दुसरी बुद्धी उत्पन्न होत नाही; सर्व दोष क्षीण झाल्यावर आणि इंद्रियेही क्षीण झाल्यावर।

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

शुद्ध आत्मा अनंत अग्नीप्रमाणे पूर्ण शांत होऊन निवृत्त होतो; तो कारणे, गुण आणि व्यक्त-अव्यक्त यांपासून सर्वथा परे जातो।

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

योग जाणणारा योगाने त्या तत्त्वांत क्षेत्रज्ञाला नियोजित करतो. त्याला व्यक्त-अव्यक्त सर्वत्र ना गती आहे ना स्थान. तो ना सत् ना असत्; सत्-असत् ही नाही—कुठल्याही अवस्थेत स्थिर नाही.