Anuvaka 2
मुख्य विषय: उपचार, हानीचे उलटवणे आणि पवित्र–सामाजिक सीमांचे संरक्षण यांद्वारे ऋत (व्यवस्था) पुनर्स्थापित व संरक्षित करणे. उपविषय: योग्य वाणी आणि देवकृपेने समृद्धी; अग्निप्रदीपन व गृहकर्मांची स्थापना; मंत्रसामर्थ्याने सिद्ध औषधी/वनस्पतींनी विषनिवारण व रोगशमन; कृत्या-प्रतिषेध (जादू/अभिचार) व शत्रुबलांचा प्रतिकार; गंभीर सामाजिक अतिक्रमणासाठी प्रायश्चित्त व भरपाई; ब्राह्मणिक संपत्ती व सामुदायिक शुद्धतेचे संरक्षण.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 5.11 हे पौष्टिक ‘संपत्-कर्मन्’ सूक्त आहे. वरुणाच्या कृपेने विधी/कर्म यशस्वीरीत्या पूर्ण व्हावे आणि संपत्ती/दान (राधस्) सतत, स्थिरपणे प्राप्त होत राहावे अशी यात प्रार्थना आहे. येथे समृद्धीचा आधार योग्य वाणी/स्तोत्र (स्तोत्र), योग्य दान (दक्षिणा—विशेषतः ठिपक्यांची गाय पृश्नी), आणि वरुणाची विवेकपूर्ण देखरेख—ज्यामुळे यज्ञकर्म जगात योग्य रीतीने ‘स्थिर’ होते/योग्य ठिकाणी ‘उतरते’—असा मांडला आहे.
Sukta 12
हे सूक्त अथर्ववेदात अंतर्भूत झालेले ऋग्वेदीय शैलीचे अग्नि-लितुर्गी आहे. जातवेदस्वरूप अग्नीला प्रज्वलित करून, मानवी निवासात त्याची होतृ म्हणून व दिव्य दूत म्हणून प्रतिष्ठापना करणे हा याचा हेतू आहे. वसूंंसह अग्नीचे आवाहन करून आणि विधीला ऋताशी संलग्न केल्याने अर्पणे देवांकडे प्रभावीपणे “वाहिली” जातात; यज्ञकर्म निर्विघ्न चालते; आणि यजमानास समृद्धी व सुव्यवस्था प्राप्त होते.
Sukta 13
AV 5.13 हे भैषज्य (उपचारक) प्रतिविष-मंत्र आहे. यात विष (विṣ) हे बुद्धिमान, नातेसंबंधांनी जोडलेले शत्रुत्वपूर्ण बळ मानून त्याला सैल होऊन निघून जाण्यास भाग पाडले जाते. विषाच्या रूपांची व त्याच्या व्यक्तिरूप एजंटांची (उदा., आलिगी, विलिगी; “काळे,” “तपकिरी,” “निर्जल,” इ.) नावे घेऊन स्तोत्र ज्ञानाला नियंत्रणात रूपांतरित करते आणि धनुष्यावरून प्रत्यंचा सुटावी तसे पीडिताला “बंधनमुक्त” करते. वरुणाची सार्वभौम, गाठी सोडवणारी सत्ता—विष आत रुतलेले असो, न रुतलेले असो, किंवा चिकटून राहिलेले असो—त्याच्या हकालपट्टीला अधिष्ठान देते.
Sukta 14
AV 5.14 हे कृत्या-प्रतिषेध सूक्त आहे. यात शत्रुत्वपूर्ण जादू/मंत्रकृत्य (कृत्या) ही पकडता येणारी, एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याकडे हस्तांतरित होऊ शकणारी शक्ती मानली असून, ती बाधित व्यक्तीपासून मागे हटावी अशी आज्ञा दिली आहे. याची मुख्य शक्ती ‘प्रत्यावर्तन’ आहे: मंत्र पकडून त्याची दिशा उलटवली जाते आणि तो मूळ कर्तृ (प्रयोगकर्ता) याच्यावर “समोरासमोर” स्थापित केला जातो, ज्यामुळे अपाय पाठवणाऱ्यावरच परत आदळतो.
Sukta 15
AV 5.15 हे उपचारक व संरक्षणात्मक मंत्ररूप स्तोत्र आहे. यात औषधी (ओषधी) या औषधी वनस्पतीला जाणीवसंपन्न सहकारी म्हणून सजीव मानून, रोग, शत्रुत्वकारी शक्ती आणि दुर्दैव/अपशकुन यांना दूर हाकलण्याची आज्ञा दिली आहे. ध्रुवपदावर आधारलेली संख्यात्मक वृद्धी (2/20, 4/40, 8/80 इ.) आणि “मधु” (मधासारखी गोडी) यासाठीची पुनःपुन्हा विनंती—यांच्या साहाय्याने रुग्णाला सुखकर, जीवनधारक अवस्थेत पुनर्स्थापित करणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे. येथे ऋत (Ṛta) हे वैधतेचे अधिष्ठान ठरते: औषधी “ऋतापासून जन्मलेली” असे घोषित केली जाते, म्हणून ती निश्चितपणे प्रभावी व विश्वासार्ह मानली जाते.
Sukta 16
हे भैषज्यसूक्त औषधी द्रव्याला क्रमशः सामर्थ्य देत जाते—तिला वाढत्या बळाचा “वृषभ” आणि वाहणारा रस म्हणून संबोधून—वृष-रोग नावाच्या व्याधीचे शमन करण्यासाठी. “तू … असशील तर” अशा तादात्म्यवचनांनी औषधाची शक्ती जागृत केली जाते; अखेरीस शीतल, शुद्ध करणाऱ्या निष्कर्षात ते द्रव्य “पाणी देणारा” (अपोदक) बनून समतोल व जीवनबल पुनःस्थापित करते.
Sukta 17
AV 5.17 हे प्रायश्चित्त व राज्य-स्थैर्य साधणारे सूक्त असून, प्रतिपूर्तीला पवित्र कृत्य म्हणून प्रतिष्ठित करते. ब्राह्मणाच्या पत्नीचे अन्याय्य अपहरण—तिला परत देऊन—निरस्त होते; दैवी देखरेखीखाली अपराधबोध ‘खाली बसून’ विरून जातो. सोम, मित्र–वरुण, अग्नी आणि सत्याला धरून राहणारे राजे अशा आदर्श दैवी व राजकीय कर्त्यांचे वर्णन करत, शेवटी उरुगाय (विष्णु) यांच्या उपासनेत सूक्त समाप्त होते. अशा रीतीने सामाजिक-वैधानिक दुरुस्तीचे रूपांतर विश्वशुद्धीकरणात होऊन, पृथ्वीची ‘ऊर्ज’—समुदायाला धारण करणारी पोषणशक्ती—पुन्हा समाजात स्थिर होते.
Sukta 18
AV 5.18 हे अथर्वण परंपरेतील उपदेशात्मक/धमकीवजा सूक्त आहे. ते ब्राह्मणाची मालमत्ता—विशेषतः ब्राह्मणाची गाय—यांचे संरक्षण करत, तिला विधीच्या दृष्टीने अभक्ष्य व हस्तगत करणे घातक आहे असे घोषित करते. राजाला/राजन्याला थेट संबोधून, हा अपराध देव साक्षी असलेल्या ब्रह्मन् (पवित्र नियम/धर्म) याचा भंग म्हणून मांडला आहे; आणि अपराध्यावर ब्रह्मतेजाला विष, कातडी व बाण यांसारखे प्रतिहिंसक ‘शस्त्र’ बनवून धाक घालून परावृत्त करते.
Sukta 19
AV 5.19 हे सामाजिक व याज्ञिक मान्यता देणारे शाप/बहिष्कारसूक्त आहे. यात ब्रह्मज्य (ब्राह्मणाला इजा करणारा/ब्राह्मणहंता) याला अपवित्र ठरवून, समुदायाच्या समृद्धी व शुद्धीकरणासाठी अयोग्य म्हणून कलंकित केले आहे. महान शुद्धीकरणमाध्यम असलेल्या आपः (जल) यांना आणि न्यायनिर्णय करणाऱ्या देवांना साकडे घालून, अपराध्याला ‘जलाचा वाटा’—म्हणजे विधी, शुभभाग्य आणि पुनःसमावेश—यांपासून वंचित ठेवले जाते. या सूक्ताची शक्ती पापाला दृश्य व परिणामकारक बनवण्यात आहे: व्यक्तिरूप, राक्षसी ब्रह्महत्या राज्य/लोकधर्माला हादरवते असे वर्णन येते, ज्यामुळे बहिष्कार आणि/किंवा प्रायश्चित्त अनिवार्य ठरते.
Sukta 20
AV 5.20 हा एक युद्धमंत्र आहे. यात युद्धनगारा (दुंदुभी)ला जिवंत, लाकडातून जन्मलेले वज्र-शस्त्र म्हणून पवित्र मानले आहे; त्याचा गर्जना-नाद शत्रूचे मनोबल मोडतो आणि त्यांच्या रांगा विस्कळीत करतो. नगाऱ्याच्या ध्वनीला विश्वव्यापी प्रतिध्वनी व इंद्राच्या रणशक्तीशी समरूप ठरवून, आपल्या बाजूला निर्भय, एकसंध व विजयी करणे आणि शत्रूला हादरवून, गोंधळात पाडून, पळवून लावणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.