Sukta 19
Rishi: Atharvanic tradition (Anukramaṇī attribution for AV 5.19 commonly to Atharvan/Angiras-type seers; consult edition-specific Anukramaṇī for exact name).
Devata: Āpas (Waters) and the Devas as adjudicators; the ‘brahmajya’ as the ritual target.
Chandas: Anuṣṭubh (4 pādas of ~8 syllables; AV practice with minor irregularities).
AV 5.19 हे सामाजिक व याज्ञिक मान्यता देणारे शाप/बहिष्कारसूक्त आहे. यात ब्रह्मज्य (ब्राह्मणाला इजा करणारा/ब्राह्मणहंता) याला अपवित्र ठरवून, समुदायाच्या समृद्धी व शुद्धीकरणासाठी अयोग्य म्हणून कलंकित केले आहे. महान शुद्धीकरणमाध्यम असलेल्या आपः (जल) यांना आणि न्यायनिर्णय करणाऱ्या देवांना साकडे घालून, अपराध्याला ‘जलाचा वाटा’—म्हणजे विधी, शुभभाग्य आणि पुनःसमावेश—यांपासून वंचित ठेवले जाते. या सूक्ताची शक्ती पापाला दृश्य व परिणामकारक बनवण्यात आहे: व्यक्तिरूप, राक्षसी ब्रह्महत्या राज्य/लोकधर्माला हादरवते असे वर्णन येते, ज्यामुळे बहिष्कार आणि/किंवा प्रायश्चित्त अनिवार्य ठरते.
Mantras
Mantra 1
ब्रह्मगवि अ॒ति॒मा॒त्रम॑वर्धन्त॒ नोदि॑व॒ दिव॑मस्पृशन्। भृगुं॑ हिंसि॒त्वा सृञ्ज॑या वैतह॒व्याः परा॑भवन्
ब्रह्म-गायी अतिमात्र वाढल्या; तरीही जणू वरून असूनही, त्या स्वर्गाला स्पर्श करू शकल्या नाहीत. भृगूला इजा केल्यामुळे सृञ्जय—वैतहव्य—पराभूत झाले, पतनास गेले.
Mantra 2
ये बृ॒हत्सा॑मानमाङ्गिर॒समार्प॑यन् ब्राह्म॒णं जनाः॑ । पेत्व॒स्तेषा॑मुभ॒याद॒मवि॑स्तो॒कान्या॑वयत्
ज्यांनी आङ्गिरस-जन्य महान ‘बृहत्-सामन्’ ब्राह्मणाला अर्पण केला—ते पेत्व जन; त्यांच्या रक्षणासाठी ‘अमवि’ने दोन्ही बाजूंनी आडोसा धरला, आणि त्यांच्या लहान लहान दान/थेंबांना अनिष्टापासून सुरक्षित ठेवले.
Mantra 3
ये ब्रा॑ह्म॒णं प्र॒त्यष्ठी॑व॒न् ये वा॑स्मिञ्छु॒ल्कमी॑षि॒रे। अ॒स्नस्ते मध्ये॑ कु॒ल्यायाः॒ केशा॒न् खाद॑न्त आसते
ज्यांनी ब्राह्मणावर तुच्छतेने थुंकले आहे, किंवा जे या राज्यात शुल्क/कर वसूल करण्याची इच्छा धरतात—ते स्नान न करता, खंदक/नाल्याच्या मध्यभागी बसून राहतात, स्वतःचेच केस कुरतडत राहतात।
Mantra 4
ब्र॒ह्म॒ग॒वी प॒च्यमा॑ना॒ याव॒त् साभि वि॒जङ्ग॑हे । तेजो॑ रा॒ष्ट्रस्य॒ निर्ह॑न्ति॒ न वी॒रो जा॑यते॒ वृषा॑
जोपर्यंत ब्राह्मणाची गाय शिजवली जाते, तोपर्यंत ती प्रतिघात करते. ती राष्ट्राचे तेज नष्ट करते; ना वीर जन्मतो, ना वृषभासारखा पराक्रमी योद्धा जन्माला येतो।
Mantra 5
क्रू॒रम॑स्या आ॒शस॑नं तृ॒ष्टं पि॑शि॒तम॑स्यते । क्षी॒रं यद॑स्याः पी॒यते॒ तद् वै पि॒तृषु॒ किल्बि॑षम्
तिचे भक्षण क्रूर आहे—तृष्णेत लोभाने तिचे मांस खाल्ले जाते. आणि तिचे जे दूध प्याले जाते, ते पितरांमध्ये खरोखरच पाप/कल्मष ठरते।
Mantra 6
उ॒ग्रो राजा॒ मन्य॑मानो ब्राह्म॒णं यो जिघ॑त्सति । परा॑ तत् सि॑च्यते रा॒ष्ट्रं ब्रा॑ह्म॒णो यत्र॑ जी॒यते॑
जो उग्र राजा स्वतःला अतिशय पराक्रमी मानून ब्राह्मणाचा वध करू पाहतो—त्याचे ते राष्ट्र विनाशाकडे ओतले जाऊन नष्ट होते; जिथे ब्राह्मणाला जिंकले जाते, तिथे राज्य टिकत नाही.
Mantra 7
अ॒ष्टाप॑दी चतुर॒क्षी चतुः॑श्रोत्रा॒ चतु॑र्हनुः । द्व्याऽस्या॒ द्विजि॑ह्वा भू॒त्वा सा रा॒ष्ट्रमव॑ धूनुते ब्रह्म॒ज्यस्य॑
आठ पायांची, चार डोळ्यांची, चार कानांची, चार जबड्यांची—दोन मुखांची व दोन जिभांची होऊन—ब्रह्महत्यारा/ब्राह्मणद्रोह्याला चिकटलेली ती भयावह शक्ती राज्याला हादरवून खाली पाडते.
Mantra 8
तद् वै रा॒ष्ट्रमा स्र॑वति॒ नावं॑ भि॒न्नामि॑वोद॒कम्। ब्र॒ह्माणं॒ यत्र॒ हिंस॑न्ति॒ तद् रा॒ष्ट्रं ह॑न्ति दु॒च्छुना॑
फुटलेल्या होडीतून पाणी जसे ओघळून निघून जाते, तसे ते राष्ट्र खरोखरच वाहून जाते. जिथे ब्राह्मणावर हिंसा केली जाते, तिथे दुष्ट दुर्भाग्य त्या राष्ट्राला घाव घालून पाडते.
Mantra 9
तं वृ॒क्षा अप॑ सेधन्ति छा॒यां नो॒ मोप॑गा॒ इति॑ । यो ब्रा॑ह्म॒णस्य॒ सद् धन॑म॒भि ना॑रद॒ मन्य॑ते
वृक्ष त्याला परत ढकलतात—“आमच्या सावलीजवळ येऊ नकोस,” असे ते म्हणतात—हे नारद, जो कोणी ब्राह्मणाच्या सद्-धनावर (धर्मसम्मत, न्याय्य धनावर) मन ठेवतो.
Mantra 10
वि॒षमे॒तद् दे॒वकृ॑तं॒ राजा॒ वरु॑णोऽब्रवीत्। न ब्रा॑ह्म॒णस्य॒ गां ज॒ग्ध्वा रा॒ष्ट्रे जा॑गार॒ कश्च॒न
हे देवकृत (देवांनी ठरवलेले) कृत्य फारच विषम/भयंकर आहे, असे राजा वरुण म्हणाला: ‘ब्राह्मणाची गाय खाऊन टाकल्यावर, राज्यात कोणीही सुरक्षितपणे जागरण/पहरा देऊ शकत नाही.’
Mantra 11
नवै॒व ता न॑व॒तयो॒ या भूमि॒र्व्यऽधूनुत । प्र॒जां हिं॑सि॒त्वा ब्राह्म॑णीमसंभ॒व्यं परा॑भवन्
ते—नऊ, नव्वद-नव्वदांच्या त्या टोळ्या—ज्यांना पृथ्वीने झटकून दूर उधळून दिले; कारण प्रजेला हिंसा करून आणि ब्राह्मणी (ब्राह्मण-स्त्री)वर अत्याचार करून, असह्य अशा त्या कर्मामुळे ते पराभूत होऊन विनाशाला गेले.
Mantra 12
यां मृ॒ताया॑नुब॒ध्नन्ति॑ कू॒द्यंऽ पद॒योप॑नीम्। तद् वै ब्र॑ह्मज्य ते दे॒वा उ॑प॒स्तर॑णमब्रुवन्
मृत स्त्रीवर जे ते बांधतात—भिंत झाकणाऱ्या वस्त्रासारखे, पायाखाली अंथरायला योग्य वरचे वस्त्र—तेच खरे तर ब्रह्म-हंत्यासाठी देवांनी अंथरूण (उपस्तरण) म्हणून ठरविले आहे.
Mantra 13
अश्रू॑णि॒ कृप॑मानस्य॒ यानि॑ जी॒तस्य॑ वावृ॒तुः । तं वै ब्र॑ह्मज्य ते दे॒वा अ॒पां भा॒गम॑धारयन्
करुण विलाप करणाऱ्याचे अश्रू—जे जिंकून पराभूत झालेल्याला सर्व बाजूंनी वेढून टाकतात—त्याला देवांनी खरोखर ‘ब्रह्महन्ता’ मानून जलांच्या भागापासून रोखून धरले.
Mantra 14
येन॑ मृ॒तं स्न॒पय॑न्ति॒ श्मश्रू॑णि॒ येनोन्दते॑ । तं वै ब्र॑ह्मज्य ते दे॒वा अ॒पां भा॒गम॑धारयन्
ज्याने ते मृतदेहाला स्नान घालतात, ज्याने दाढी ओलावतात—त्याला देवांनी निश्चयाने ‘ब्रह्महन्ता’ मानून जलांच्या भागापासून वंचित केले.
Mantra 15
न व॒र्षं मै॑त्रावरु॒णं ब्र॑ह्म॒ज्यम॒भि व॑र्षति । नास्मै॒ समि॑तिः कल्पते॒ न मि॒त्रं न॑यते॒ वश॑म्
ब्रह्महन्त्यावर मैत्रावरुणाचा पाऊस पडत नाही; त्याच्यासाठी सभा सिद्ध होत नाही; कोणताही मित्र त्याच्या वशात (काहीही) आणून देत नाही.
Frequently Asked Questions
It ritually marks the offender as ineligible for purification and prosperity by declaring that the Devas withhold from him the ‘share of the Waters,’ i.e., access to cleansing rites and communal benefit.
In Vedic thought, waters carry purification, blessing, and reintegration. If waters are withheld, the person remains publicly and ritually ‘stuck’ in pollution, which enforces exclusion until expiation.
Both. The abhicarika edge excludes the offender, while the broader aim is protective: it defends Brahmins, stabilizes the kingdom (rāṣṭra), and reinforces the rule that harming Brahmanic persons/power endangers everyone.
Ask anything about Sukta 19 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.