Sukta 13
Rishi: Atharvanic seer-tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras rubric for poison-charms; specific r̥ṣi attribution depends on anukramaṇī tradition)
Devata: Viṣa (Poison) and its personified agents (Āligī, Viligī)
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing charms; this verse is anuṣṭubh-like in cadence)
AV 5.13 हे भैषज्य (उपचारक) प्रतिविष-मंत्र आहे. यात विष (विṣ) हे बुद्धिमान, नातेसंबंधांनी जोडलेले शत्रुत्वपूर्ण बळ मानून त्याला सैल होऊन निघून जाण्यास भाग पाडले जाते. विषाच्या रूपांची व त्याच्या व्यक्तिरूप एजंटांची (उदा., आलिगी, विलिगी; “काळे,” “तपकिरी,” “निर्जल,” इ.) नावे घेऊन स्तोत्र ज्ञानाला नियंत्रणात रूपांतरित करते आणि धनुष्यावरून प्रत्यंचा सुटावी तसे पीडिताला “बंधनमुक्त” करते. वरुणाची सार्वभौम, गाठी सोडवणारी सत्ता—विष आत रुतलेले असो, न रुतलेले असो, किंवा चिकटून राहिलेले असो—त्याच्या हकालपट्टीला अधिष्ठान देते.
Mantras
Mantra 1
सर्पविषनाशनम्। द॒दिर्हि मह्यं॒ वरु॑णो दि॒वः क॒विर्वचो॑भिरु॒ग्रैर्नि रि॑णामि ते वि॒षम्। खा॒तमखा॑तमु॒त स॒क्तम॑ग्रभ॒मिरे॑व॒ धन्व॒न् नि ज॑जास ते वि॒षम्
सर्पविषनाशन. दिव्य कवि वरुण मला वर देणारा आहे; उग्र वचने उच्चारून मी तुझे विष दूर घालवितो. खणलेले विष, न खणलेले विष, आणि चिकटून राहिलेले विष—हे मी पकडले आहे; धावत्या वेगासारखे धावून मी तुझे विष चिरडून नष्ट करतो.
Mantra 2
यत् ते॒ अपो॑दकं वि॒षं तत् त॑ ए॒तास्व॑ग्रभम्। गृ॒ह्णामि॑ ते मध्य॒ममु॑त्त॒मं रस॑मु॒ताव॒मं भि॒यसा॑ नेश॒दादु॑ ते
तुझे जे कोरडे, पाण्याविना असलेले विष आहे—तोच घातक विष मी यांद्वारे पकडला आहे. तुझ्यासाठी मी मधला व सर्वोच्च रस, तसेच खालचा रसही घेतो; भीतीने ते (विष) तुझ्याजवळ येऊ नये, जवळ फिरकू नये.
Mantra 3
वृषा॑ मे॒ रवो॒ नभ॑सा॒ न त॑न्य॒तुरु॒ग्रेण॑ ते॒ वच॑सा बाध॒ आदु॑ ते । अ॒हं तम॑स्य॒ नृभि॑रग्रभं॒ रसं॒ तम॑स इव॒ ज्योति॒रुदे॑तु॒ सूर्यः॑
माझा गर्जना वृषभासारखा बलवान आहे, मेघातील गडगडाटासारखा; उग्र वाणीने मी त्याला तुझ्यापासून दूर हाकलतो. मी पुरुषांसह त्या अंधारातून रस पकडला आहे; जसा तमातून प्रकाश—तसा सूर्य उदयास येवो.
Mantra 4
चक्षु॑षा ते॒ चक्षु॑र्हन्मि वि॒षेण॑ हन्मि ते वि॒षम्। अहे॑ म्रि॒यस्व॒ मा जी॑वीः प्र॒त्यग॒भ्येऽतु त्वा वि॒षम्
माझ्या डोळ्याने तुझ्या डोळ्यावर प्रहार करतो; विषाने तुझे विषच नष्ट करतो. हे सर्पा, मर—जिवंत राहू नकोस; हे विष उलटे फिरून तुझ्यावरच जावो.
Mantra 5
कैरा॑त पृश्न॒ उप॑तृण्य॒ बभ्र॒ आ मे॑ शृणु॒तासि॑ता॒ अली॑काः । मा मे॒ सख्युः॑ स्ता॒मान॒मपि॑ ष्ठाताश्रा॒वय॑न्तो॒ नि वि॒षे र॑मध्वम्
हे किरात, हे पृश्न (चित्तेदार), हे उपतृण्य, हे बभ्र (तपकिरी)—माझे ऐका, हे काळे, कपटी जनांनो. माझ्या मित्राच्या क्षेत्रात क्षणभरही उभे राहू नका; फुत्कारत, आवाज करत, विषातच खाली जाऊन तिथेच रमून बसा.
Mantra 6
अ॒सि॒तस्य॑ तैमा॒तस्य॑ ब॒भ्रोरपो॑दकस्य च । सा॒त्रा॒सा॒हस्या॒हं म॒न्योरव॒ ज्यामि॑व॒ धन्व॑नो॒ वि मु॑ञ्चामि॒ रथाँ॑ इव
असित, तैमात, बभ्र आणि अपोदक (निर्जल) यांपासून; तसेच सात्रासाहाच्या क्रोधापासून—मी तुला मुक्त करतो, जसे धनुष्यापासून प्रत्यंचा सुटते, जसे रथ सोडले जातात तसे.
Mantra 7
आलि॑गी च॒ विलि॑गी च पि॒ता च॑ माता॒ च॑ । वि॒द्म वः॑ स॒र्वतो॒ ब॑न्ध्वर॑साः॒ किं क॑रिष्यथ
आलिगी व विलिगी, आणि पिता व माता—तुम्हांला आम्ही सर्व बाजूंनी ओळखतो. हे रसहीन नातेवाईकांनो, आता तुम्ही काय करणार?
Mantra 8
उ॒रु॒गूला॑या दुहि॒ता जा॒ता दा॒स्यसि॑क्न्या । प्र॒तङ्कं॑ द॒द्रुषी॑णां॒ सर्वा॑सामर॒सं वि॒षम्
उरुगूला हिची कन्या, श्याम दासी-स्त्रीपासून जन्मलेली—प्रतङ्क, ददृशी-गणातील, त्या सर्वांची—(हे) विष रसहीन होवो.
Mantra 9
क॒र्णा श्वा॒वित् तद॑ब्रवीद् गि॒रेर॑वचरन्ति॒का। याः काश्चे॒माः ख॑नि॒त्रिमा॒स्तासा॑मर॒सत॑मं वि॒ष॑म्
कर्णा, श्वावित—पर्वतावरून खाली येणारी ती असे म्हणाली: इथे जे काही आहेत, जे भूमी खोदून (बिळांत) जन्मलेले आहेत—त्यांचे विष सर्वांत अधिक रसहीन होवो.
Mantra 10
ता॒बुवं॒ न ता॒बुवं॒ न घेत् त्वम॑सि ता॒बुव॑म्। ता॒बुवे॑नार॒सं वि॒षम्
‘ताबुवम्’—‘ताबुवम्’ नाही; (विष) तुला धरू नये: तूच ताबुवम् आहेस। ताबुवम् द्वारे (हे) विष रसहीन होवो.
Mantra 11
त॒स्तुवं॒ न त॒स्तुवं॒ न घेत् त्वम॑सि त॒स्तुव॑म्। त॒स्तुवे॑नार॒सं वि॒षम्
‘तस्तुवम्’—‘तस्तुवम्’ नव्हे; (विष) तुला धरू नये, कारण तूच ‘तस्तुवम्’ आहेस. ‘तस्तुवम्’च्या बळाने हे विष निरस (रस-रहित) कर.
Frequently Asked Questions
It is recited as a healing and protective charm to neutralize and expel poison—especially snake venom—by confronting it, naming its forms, and commanding it to release the victim.
Naming personified poison-agents is a ritual strategy: once identified, they are treated as exposed and controllable, so the mantra can intimidate and render them ineffective.
Its primary tool is mantra (potent speech) often paired with simple ritual supports like water-sprinkling and symbolic unbinding (loosening a cord). In practice it can accompany medical care rather than replace it.
Ask anything about Sukta 13 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.