Adhyaya 188

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तु पंचमे चाह्नि संजाते ते द्विजोत्तमाः । श्वेतधौतांबराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം അഞ്ചാം ദിവസം വന്നപ്പോൾ ആ ദ്വിജോത്തമർ എല്ലാവരും വെളുത്ത് കഴുകിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, നന്നായി സ്നാനം ചെയ്ത്, ശുചിത്വത്തോടെ തയ്യാറായി നിന്നു।

Verse 2

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः । सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः

പുലസ്ത്യന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം അവർ എല്ലാ വിധികർമങ്ങളും നിർവഹിച്ചു; പിന്നെ ആദ്യം ഋത്വിക്കുകളെ വരണ ചെയ്ത് യജ്ഞശാലയുടെ മദ്ധ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।

Verse 3

अध्वर्युणा समादिष्टान्प्रैषान्प्रोचुर्यथा क्रमम् । होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः

അധ്വര്യുവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രൈഷങ്ങൾ ക്രമമായി ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ സുസമാഹിതരായ ഋത്വിക്കുകൾ ഹോമാർത്ഥം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു।

Verse 4

एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् । शंकुभिः क्रियते यच्च साम गीतिप्रसूचितम्

അതേ സമയത്ത് ഉദ്ഗാതാവ് ആ കർമം ആരംഭിച്ചു; അത് ശങ്കുക്കൾ (ചിഹ്നസ്തംഭങ്ങൾ) ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യപ്പെടുന്നതും സാമഗാനത്തിന്റെ സ്വരങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്।

Verse 5

सप्तावर्तं द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगतेन च । यत्राऽगच्छंति ते सर्वे देवा यज्ञांशलालसाः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സദോമദ്ധ്യത്തിൽ നടക്കുന്ന സപ്താവർത്ത കർമത്തിൽ യജ്ഞഭാഗലാലസയോടെ സർവ്വദേവന്മാരും അവിടെ സമാഗമിക്കുന്നു।

Verse 6

सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः । प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते

സോമപാനത്തിനായി അവർ പ്രത്യേക ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. സോമഭക്ഷ്യം ആരംഭിച്ച് ഉദ്ഗാതാവിന്റെ ഗാനം ഉയർന്നപ്പോൾ യജ്ഞത്തിന്റെ മംഗലബലം പൂർണ്ണമായി ഉണർന്നു।

Verse 7

आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका । शंकुकर्णनजं चित्रं वांछमाना विचक्षणा

അപ്പോൾ സാമഗീതത്തിന് ഉത്സുകയായ ഒരു കന്യക എത്തി. അവൾ വിവേകിയും ബുദ്ധിമതിയുമായിരുന്നു; ശങ്കുവും കർണനും നിന്നു ജനിച്ച അത്ഭുതരൂപം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു।

Verse 8

छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च । औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा

അവൾ ദേവശർമൻ എന്ന ഛാന്ദോഗന്റെ ശ്രേഷ്ഠ പുത്രി. അവളുടെ പേര് ഔദുംബരീ; സാമസ്വരങ്ങൾ ശ്രവിക്കാൻ അവൾ അത്യന്തം ആഗ്രഹിച്ചു।

Verse 9

उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा । यथायथा प्रवर्तंते शंकवः सामसूचिताः

സഭയിൽ അവൾ ഉദ്ഗാതാവിനോട് പറഞ്ഞു—സാമഗീതത്തിന്റെ സൂചനപ്രകാരം യജ്ഞത്തിൽ ശങ്കുക്കൾ (കീലുകൾ) എങ്ങനെ എങ്ങനെ ക്രമമായി പ്രവൃത്തിയിലാകുന്നു എന്ന്।

Verse 10

दक्षिणाग्नौ द्रुतं गत्वा कुरु होमं यथोदितम् । येन त्वं मुच्यसे पापान्न चेद्व्यर्थो भविष्यति

ദക്ഷിണാഗ്നിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ ചെന്നു ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ഹോമം ചെയ്യുക. അതിനാൽ നീ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; അല്ലെങ്കിൽ ശ്രമം വ്യർത്ഥമാകും.

Verse 11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं द्विजोत्तमाः । ततः स चिन्तयामास यावत्तद्व्याहृतं वचः

അവളുടെ വാക്കുകളുടെ അന്തർഭാവം കേട്ട് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജൻ നിശ്ചലനായി. പിന്നെ അവൾ പറഞ്ഞ വചനത്തെ കുറെ നേരം ആലോചിച്ചു.

Verse 12

ततः पप्रच्छ तां कन्या मुद्गाता विस्मयान्वितः । कुतस्त्वमसि चाऽयाता सुता कस्य वदस्व मे

അപ്പോൾ വിസ്മയഭരിതനായ മുദ്ഗാതൻ ആ കന്യയോട് ചോദിച്ചു—“നീ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? നീ ആരുടെ പുത്രിയാണ്? എനിക്ക് പറയുക.”

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । पर्वतस्य सुता चास्मि विख्याता देवशर्मणः । जातिस्मरा महाभाग प्राप्ता गन्धर्वलोकतः

ഔദുംബരീ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ പർവതന്റെ പുത്രിയാണ്; ‘ദേവശർമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. ഹേ മഹാഭാഗ, എനിക്ക് പൂർവ്വജന്മസ്മൃതി ഉണ്ട്; ഗന്ധർവലോകത്തിൽ നിന്ന് വന്നതാണ്.”

Verse 14

उद्गातोवाच । गन्धर्वस्य सुता कस्य केन शप्तासि पुत्रिके । कदा ते भविता मोक्षो मानुषत्वस्य कीर्त्तय

ഉദ്ഗാതൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ പുത്രികേ, ഗന്ധർവരിൽ നീ ആരുടെ പുത്രിയാണ്? ആരാണ് നിന്നെ ശപിച്ചത്? ഈ മാനുഷാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് നിനക്ക് മോക്ഷം എപ്പോൾ ലഭിക്കും—എനിക്ക് പറയുക.”

Verse 15

औदुम्बर्युवाच । नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ विदितौ जनैः । पर्वतस्य सुता चास्मि शप्ताहं नारदेन हि

ഔദുംബരീ പറഞ്ഞു—നാരദനും പർവതനും ജനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധരായ ഗന്ധർവന്മാർ. ഞാൻ പർവതന്റെ പുത്രി; നാരദനാൽ സത്യമായി ശപിക്കപ്പെട്ടവളാണ്.

Verse 16

विपंचीं वादयन्स्वैरं दृष्टः स मुनिसत्तमः । अजानंत्या च तानानां विशेषं मूर्च्छनोद्भवम् । मया स हसितोऽतीव तानभंगतया गतः

ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ സ്വൈരമായി വിപഞ്ചി വായിക്കുന്നതായി കണ്ടു. മൂർച്ചനയിൽ നിന്നുയരുന്ന സ്വരതാനങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മഭേദം അറിയാതെ, അവന്റെ താനങ്ങൾ ‘ഒടിഞ്ഞത്’ എന്നു കരുതി ഞാൻ അതിയായി പരിഹസിച്ചു ചിരിച്ചു.

Verse 17

ततः स कुपितो मह्यं ददौ शापं द्विजोत्तमः । मिथ्यापहसितो यस्मादहं शापमतोऽर्हसि

അപ്പോൾ കോപിച്ച ആ ദ്വിജോത്തമൻ എനിക്ക് ശാപം നൽകി—“നീ എന്നെ വ്യാജമായി പരിഹസിച്ചതിനാൽ, ശാപത്തിന് അർഹയാണ്.”

Verse 18

मानुषाणामयं धर्मस्तस्मात्त्वं मानुषी भव । मया प्रसादितः सोऽथ पित्रा सार्धं मुनीश्वरः

“ഇത് മനുഷ്യരുടെ ധർമ്മമാണ്; അതിനാൽ നീ മനുഷ്യസ്ത്രീയാകുക.” തുടർന്ന് ഞാൻയും എന്റെ പിതാവും ചേർന്ന് ആ മുനീശ്വരനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു.

Verse 19

शापांतं कुरु मे नाथ बालिशाया विशेषतः । मानुषत्वं च मे भूयात्सुस्थाने सुकुले विभो

ഹേ നാഥാ! എന്റെ ശാപത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തണമേ—പ്രത്യേകിച്ച് ഞാൻ ബാലിശയായതിനാൽ. ഹേ വിഭോ, എന്റെ മനുഷ്യജന്മം നല്ല സ്ഥലത്തും സുകുലത്തിലും ആകട്ടെ.

Verse 20

सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने । ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे

(എന്റെ അന്ത്യകാലം) ഒരു ഉത്തമ സ്ഥലത്ത്, ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ ഭവനത്തിൽ വെച്ചായിരിക്കുമെന്ന് (അനുഗ്രഹിച്ചു). അതിനുശേഷം, മംഗളകരമായ ചമത്കാരപുരത്തിലേക്ക് പോകാൻ അദ്ദേഹം എന്നോട് നിർദ്ദേശിച്ചു.

Verse 21

देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् । तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता

ദേവശർമ്മ എന്നു പേരായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണനുണ്ടായിരുന്നു, അദ്ദേഹം കുലീനനും സർവ്വശാസ്ത്ര പണ്ഡിതനുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നി സത്യഭാമ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തയായിരുന്നു.

Verse 22

तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर । यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

"നീ അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മനുഷ്യജന്മം സ്വീകരിക്കുക. ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ എപ്പോഴാണോ 'പൈതാമഹ' യജ്ഞം നടക്കുന്നത് (അപ്പോൾ വിധി നടപ്പിലാകും)."

Verse 23

उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये । तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः । सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति

"ഉദ്ഗാതാവിന്റെ സമയത്തും, ശങ്കു (കുറ്റി) തെറ്റായ രീതിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, നീ പറയണം: 'ശങ്കു തെറ്റായ സ്ഥലത്താണ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്.' സർവ്വ ദേവന്മാരുടെയും സഭാമധ്യത്തിൽ വെച്ച്, അപ്പോൾ നിനക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കും."

Verse 24

इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम । विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम

"ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, എന്റെ ഈ ദിവ്യവും തേജസ്സുറ്റതുമായ ശരീരം കാണുക. എന്റെ പിതാവിനാൽ അയക്കപ്പെട്ട് ഇവിടെ വന്നെത്തിയ ഈ വിമാനത്തെയും കാണുക."

Verse 25

उद्गातोवाच । तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याऽविघ्नकारके । न वृथा दर्शनं मे स्याद्विशेषाद्देवसंभवे । वरं वरय मत्तस्त्वं तस्मादौदुम्बरीप्सितम्

ഉദ്ഗാതാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വിശാലാക്ഷി, യാഗവിഘ്നനിവാരിണി! ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്. നിന്റെ ദൈവസംബവം കൊണ്ടു എന്റെ ദർശനം വ്യർത്ഥമാകരുത്; അതിനാൽ, ഓ ഔദുംബരീ, എനിക്കു നിന്നിഷ്ടമായ വരം ചോദിക്കൂ।

Verse 26

औदुम्बर्युवाच । यदि मे यच्छसि वरं सन्तुष्टो ब्राह्मणोत्तम । सर्वेषामेव देवानां पुरतश्च ददस्व तम्

ഔദുംബരീ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണോത്തമാ! നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായി എനിക്ക് വരം നൽകുമെങ്കിൽ, ആ വരം സർവ്വദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ തന്നേ എനിക്ക് നൽകുക।

Verse 27

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञं भूमौ समाचरेत् । तस्मिन्सदसि मध्यस्था मूर्तिः कार्या यथा मम

ഇന്നുമുതൽ ഭൂമിയിൽ ആരെങ്കിലും യാഗം അനുഷ്ഠിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ യാഗസഭയിൽ (സദസ്സിൽ) നടുവിൽ എന്റെ രൂപസദൃശമായ ഒരു മൂർത്തി നിർമ്മിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 28

ततो मत्पुरतश्चैव कार्यं शकुप्रचारणम् । स्वर्गस्थाया भवेत्तुष्टिर्मम तेन कृतेन च

അതിനുശേഷം എന്റെ സന്നിധിയിലും ‘ശകു-പ്രചാരണ’ വിധി നടത്തണം; ആ കർമം ചെയ്താൽ സ്വർഗസ്ഥയായ ഞാൻ തൃപ്തയാകും।

Verse 29

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत् । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഉദ്ഗാതാവ് അവളോടു പറഞ്ഞു—“ഇന്നുമുതൽ ആരെങ്കിലും ഇവിടെ യാഗം നടത്തുകയാണെങ്കിൽ…”

Verse 30

सदोमध्ये तु तां स्थाप्य पूजयित्वा विलेपनैः । वस्त्रैराभरणैश्चैव गन्धपुष्पानुलेपनैः

യാഗമണ്ഡപത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ആ ദേവിയെ സ്ഥാപിച്ച്, ലേപന-ചന്ദനാദികളാൽ, വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അർപ്പിച്ച്, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും അനുലേപനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം.

Verse 31

ततः शंकुप्रचारं तु करिष्यति तदग्रतः । एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमा गमे

അതിനുശേഷം നിന്റെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ ശങ്കു-പ്രചാരം (കുറ്റികൊണ്ട് അളന്ന് അടയാളപ്പെടുത്തുന്ന കർമ്മം) വിധിപൂർവ്വം നടത്തപ്പെടും. ഈ വാക്ക് ഞാൻ സർവദേവസമാഗമത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 32

नान्यथा भावि भद्रं ते त्वं संतोषं परं व्रज । त्वया विरहितं भद्रे सदःकर्म करिष्यति

ഇത് മറ്റെങ്ങനെ സംഭവിക്കുകയില്ല—നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. നീ ഇപ്പോൾ പരമസന്തോഷത്തിലേക്ക് പോകുക. ഹേ ഭദ്രേ, നീ ഇല്ലാതിരുന്നാലും സദഃകർമ്മം വിധിപൂർവ്വം നടത്തപ്പെടും.

Verse 33

वृथा भावि च तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा । या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति

അല്ലെങ്കിൽ അതെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകും, ഭസ്മത്തിലേക്ക് ഹവിസ് ഒഴിച്ചതുപോലെ. എന്നാൽ സഭയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഫലങ്ങളാൽ നിന്നെ പൂജിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീ…

Verse 34

फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति । सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यंति न संशयः

ഓരോ ഫലം അർപ്പിക്കുന്നതിന്നും അവളുടെ ശ്രേയസ്സും മംഗളവും കോടി മടങ്ങ് വർദ്ധിക്കും. അവൾക്കായി എല്ലാ ദിക്കുകളും ഫലപ്രദമാകും—സംശയമില്ല.

Verse 35

वस्त्रमाभरणं या च पुष्पधूपादिकं तथा । तुभ्यं दास्यति तत्सर्वं तस्याः कोटिगुणं फलम्

ഏതു സ്ത്രീയാണു നിങ്ങള്ക്ക് വസ്ത്രവും ആഭരണവും, അതുപോലെ പുഷ്പം ധൂപം മുതലായവയും എന്തെങ്കിലും സമർപ്പിക്കുന്നതോ, അവൾക്കു ആ സമസ്ത ദാനഫലം കോടിഗുണമായി ലഭിക്കും।

Verse 36

परं तावत्प्रतीक्षस्व मा विमानं समारुह । देवि केनापि कार्येण तव पूजां समाचरे

എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അല്പം കാത്തിരിക്കൂ; വിമാനം കയറരുത്. ദേവീ, ഏതെങ്കിലും കാരണത്താൽ നിങ്ങളുടെ പൂജ നടത്തപ്പെടട്ടെ।

Verse 37

देवा ऊचुः । युक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ वचनं समुदाहृतम् । अस्माकमपि वाक्येन सत्यमेतद्भविष्यति

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച വചനം യുക്തമാണ്. ഞങ്ങളുടെ വാക്കിനാലും ഇതു നിശ്ചയമായി സത്യമായിത്തീരും।

Verse 38

सूत उवाच । उद्गात्रा सैतमुक्ता च तिष्ठतिष्ठेत्यथोदिता । देवी वरविमानेन गृहीता सांऽबरे स्थिता

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഉദ്ഗാതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്നു വിളിച്ചു തടഞ്ഞപ്പോൾ, ദേവി ശ്രേഷ്ഠവിമാനത്തിൽ എടുത്തുകൊള്ളപ്പെട്ടു ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 39

एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत् । देवी नगरमध्यस्थां सर्वा नार्यो द्विजोत्तमाः

അന്നേ സമയത്ത് ദേവശർമന്റെ പുത്രി പ്രത്യക്ഷയായി. ദേവി നഗരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; എല്ലാ സ്ത്രീകളും ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരും (അവിടെ സമവേതരായി)।

Verse 40

कुतूहलात्समायातास्तस्या दर्शनलालसाः । काचित्फलानि चादाय काचिद्वस्त्राणि भक्तितः । यथार्हं पूजिता ताभिः सर्वाभिश्च द्विजोत्तमाः

കൗതുകത്താൽ അവളുടെ ദർശനലാലസയോടെ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു വന്നു. ഒരാൾ ഫലങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, മറ്റൊരാൾ ഭക്തിയോടെ വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, എല്ലാവരും യഥോചിതമായി അവളെ പൂജിച്ചു.

Verse 41

श्रुत्वा स्वदुहितुः सोऽपि देवशर्मा समाययौ । सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः

സ്വന്തം മകളുടെ വാർത്ത കേട്ട് ദേവശർമയും അവിടെ എത്തി. ഭാര്യയോടുകൂടി, ഹർഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, വിസ്മയത്തിൽ കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞു നിന്നു.

Verse 42

सोऽपि यावत्प्रणामं च तस्याश्चक्रे द्विजो त्तमाः । सपत्नीकस्तदा प्रोक्त्वा निषिद्धस्तु तथा तया

ആ ദ്വിജോത്തമൻ അവൾക്ക് പ്രണാമം ചെയ്യാൻ പോകുമ്പോൾ, ഭാര്യയോടുകൂടി നിന്നിരുന്ന അവനെ അവൾ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു; അങ്ങനെ ചെയ്യരുതെന്ന് വിലക്കി.

Verse 43

ताततात नमस्कारं मा मे कुरु सहांबया । प्राप्ता स्वर्गगतिर्नाम मम नाशं प्रया स्यति

“അച്ഛാ, അച്ഛാ! അമ്മയോടുകൂടിയും എനിക്ക് നമസ്കാരം ചെയ്യരുത്. ഞാൻ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ട്; (അങ്ങനെ ചെയ്താൽ) എന്റെ ആ പ്രാപ്തി നശിക്കും.”

Verse 44

तिष्ठात्रैव सपत्नीको यावदद्य दिनं विभो । त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम् । अनेनैव शरीरेण याचयित्वा सुरो त्तमान्

“ഹേ പൂജ്യനേ! ഇന്നത്തെ ദിവസം മുഴുവൻ ഭാര്യയോടുകൂടി ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കൂ. നിങ്ങളെ ഭാര്യയോടുകൂടി കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ത്രിദിവാലയത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ ശരീരത്തോടെയേ ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാരോട് അപേക്ഷിക്കും.”

Verse 45

ततस्तौ हर्षितौ तत्र पितरौ हि व्यवस्थितौ । प्रेक्षमाणौ सुतायास्तां पूजां जनविनिर्मिताम् । मन्यमानौ तदात्मानमधिकं सर्व देहिनाम्

അപ്പോൾ ആ രണ്ട് മാതാപിതാക്കളും അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ നിലകൊണ്ട്, ജനങ്ങൾ മകള്ക്കായി ഒരുക്കിയ പൂജയെ നോക്കി; അവളുടെ സ്ഥിതി എല്ലാ ദേഹധാരികളിലും മേലാണെന്ന് കരുതി।

Verse 46

तस्य ये स्वजनाः केचित्सर्वे तेऽपि द्विजोत्तमाः । शंसमाना सुतां तां तु तत्समीपं व्यवस्थिताः

അവന്റെ സ്വജനങ്ങളിൽ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നവർ എല്ലാവരും ദ്വിജോത്തമന്മാർ; അവർ ആ പുത്രിയെ പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് അവളുടെ സമീപത്ത് നിലകൊണ്ടു।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भृगुर्यत्र पितामहः । निष्क्रम्य सदसस्तस्मात्कृताञ्जलिरुवाच तम्

അതിനിടയിൽ ഭൃഗു പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തി; ആ സഭയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് കൃതാഞ്ജലിയോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 48

उद्गात्रा देव चात्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः । विहितः कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये सुरेश्वर

ഹേ ദേവാ! ആ ഉദ്ഗാതാവ് ശ്രുതിപ്രമാണമില്ലാത്ത തന്റെ തന്നെ മാർഗം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഹേ സുരേശ്വരാ! സഭയുടെ മദ്ധ്യേ കന്യയെ സ്ഥാപിച്ച് ഈ വിധി ചെയ്തിരിക്കുന്നു।

Verse 49

देवत्वं जल्पितं तस्या नागर्याः सुरसंनिधौ । सोमपानं तथा कुर्मो वयं तत्र तया सह

ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ ആ നഗരകന്യ തന്റെ ദൈവത്വം പ്രസ്താവിച്ചു; കൂടാതെ അവിടെ ഞങ്ങൾ അവളോടൊപ്പം സോമപാനവും ചെയ്യുന്നു।

Verse 51

सोऽब्रवीच्छापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालये । अवतीर्णा विधेर्यज्ञे मुक्ति रस्याः प्रकीर्तिता

അവൻ പറഞ്ഞു—ശാപം മൂലം സ്ഥാനഭ്രഷ്ടയായ ഈ ഗന്ധർവീ ബ്രാഹ്മണഗൃഹത്തിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു; വിധി (ബ്രഹ്മാ) യാഗത്തിൽ അവളുടെ മോക്ഷം പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 52

नारदेन पुरा देव कोपेन च तथा मुदा । तस्या देव वरो दत्तो मया तुष्टेन सांप्रतम्

ഹേ ദേവാ! പുരാകാലത്ത് നാരദന്റെ നിമിത്തം—കോപത്തിലും ആനന്ദത്തിലും—ഞാൻ പ്രസന്നനായി ഇപ്പോൾ അവൾക്ക് ഈ ദിവ്യ വരം നൽകിയിരിക്കുന്നു।

Verse 53

शंकुप्रचारं नो बाह्यं तव संपत्स्यते क्वचित् । देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठां प्रपितामह

ഓ പ്രപിതാമഹാ! ശങ്കുവാൽ നിർണ്ണയിച്ച പരിധിക്ക് പുറത്തേക്ക് നിന്റെ സഞ്ചാരം ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുകയില്ല; കാരണം സർവദേവന്മാരും ചേർന്ന് നിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയെ വിധിപൂർവ്വം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः कैलासाच्च द्विजोत्तमाः । श्रुत्वा चौदुंबरीजातं माहात्म्यं धरणीतले

അതിനിടയിൽ കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ അവിടെ എത്തി; ഭൂമിയിൽ ഉദുംബരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ മഹാത്മ്യം അവർ കേട്ടിരുന്നു।

Verse 55

यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसंभवे । क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! അവർ പൂജാർത്ഥം അവിടെ എത്തി—അത്യന്ത പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ, പൈതാമഹ യാഗത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരന്റെ പ്രാദുർഭാവസ്ഥാനത്ത്।

Verse 56

हृष्टा मातृगणा ये च अष्टषष्टिप्रमाणतः । पूज्यंते ये च गन्धर्वैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः

ഹർഷിതമായ മാതൃഗണങ്ങൾ അഷ്ടഷഷ്ടി എണ്ണത്തിൽ; ഗന്ധർവന്മാർ, സിദ്ധർ, സാധ്യർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ ഇവരെ പൂജിക്കുന്നു.

Verse 57

पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्च तथापराः

ലോകങ്ങളെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന നാനാവിധ രൂപങ്ങളോടെ; ചിലർ നൃത്തം ചെയ്തു, ചിലർ ചിരിച്ചു, മറ്റുള്ളവർ പാടി.

Verse 58

तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः । विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

അവരുടെ മഹാകോലാഹലം കേട്ട്, ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണുമാർ മുൻപന്തിയിലായി, ഇന്ദ്രനോടുകൂടി എല്ലാ ദേവന്മാരും പരമ വിസ്മയത്തിലായി.

Verse 59

किमेतदिति जल्पंतः प्रोत्थिता यज्ञमंडपात् । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः

“ഇതെന്ത്?” എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു; അതിനിടയിൽ എല്ലാവരും പദ്മജൻ (ബ്രഹ്മാ) ഉണ്ടായിടത്ത് എത്തി.

Verse 60

प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् । वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम्

അവർ ശിരസ്സ് നമിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്ത്, ഹർഷത്തോടെ സാദരമായി പറഞ്ഞു—“നിങ്ങളുടെ ഉത്തമ യജ്ഞം കേട്ടാണ് ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നത്.”

Verse 61

आमंत्रिताश्च देवेश वायुना जगदायुना । यज्ञभागा न चास्माकं विद्यंते यज्ञकर्मणि

ഹേ ദേവേശ്വരാ! ലോകത്തിന്റെ പ്രാണസ്വരൂപനായ വായു ഞങ്ങളെ ക്ഷണിച്ചു; എങ്കിലും യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് യജ്ഞഭാഗങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടില്ല।

Verse 62

एतान्येव दिनानीह नायातास्तेन पद्मज । औदुंबरीं वयं श्रुत्वा ह्यपूर्वां तेन संगताः

ഹേ പദ്മജ (ബ്രഹ്മാ)! അന്നുമുതൽ ഇന്നുവരെ ഇത്ര കുറച്ച് ദിവസങ്ങളേ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. ആ അത്ഭുതകരമായ, അപൂർവമായ ഔദുംബരിയെക്കുറിച്ച് കേട്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 63

सा दृष्ट्वा पूजिताऽस्माभिः प्रणिपातपुरःसरम् । पर्वतस्य सुता यस्माद्गन्धर्वस्य महात्मनः

അവളെ കണ്ടപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ആദ്യം പ്രണാമം ചെയ്ത് പിന്നെ പൂജിച്ചു; കാരണം അവൾ ‘പർവത’ എന്ന മഹാത്മാവായ ഗന്ധർവന്റെ പുത്രിയാണ്।

Verse 64

सर्वकामप्रदा स्त्रीणां सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता । स्थानं दर्शय चास्माकं त्वं देव प्रपितामह

അവൾ സ്ത്രീകൾക്ക് എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്നവളാണ്; എല്ലാ ദേവന്മാരാലും പ്രതിഷ്ഠിതയുമാണ്. ഹേ ദേവ പ്രപിതാമഹ (ബ്രഹ്മാ)! ഞങ്ങൾക്ക് യോജ്യമായ സ്ഥലം കാണിച്ചുതരുക।

Verse 65

अष्टषष्टिप्रमाणश्च गणोऽस्माकं व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा संकीर्णं यतमंडपम् । व्याप्तं देवगणैः सर्वैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैः

ഞങ്ങളുടെ ഗണം അറുപത്തെട്ട് എണ്ണത്തിൽ ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇത് കേട്ട് പദ്മജൻ യതമണ്ഡപം (സഭാമണ്ഡപം) തിരക്കാൽ നിറഞ്ഞുവെന്ന് അറിഞ്ഞു—മുപ്പത്തിമൂന്ന് വർഗങ്ങളായ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളാലും എല്ലാടവും വ്യാപ്തമായി।

Verse 66

ततो मध्यगमाहूय स तदा नगरोद्भवम् । श्रुताध्ययनसंपन्नं वृहस्पतिमिवापरम् । अब्रवीच्छ्लक्ष्णया वाचा त्यक्ता मौनं पितामहः

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം നടുവിലേക്ക് വിളിച്ചു, നാഗരന്മാരിൽ ജനിച്ച, ശ്രുതി-അധ്യയനസമ്പന്നൻ, മറ്റൊരു ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെയുള്ളവനെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുവന്നു. പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് മൗനം വിട്ട് മൃദുവചനത്തോടെ പറഞ്ഞു.

Verse 67

त्वं गत्वा मम वाक्येन विप्रान्नागरसंभवान् । प्रब्रूहि गोत्रमुख्यांश्च ह्यष्टषष्टिप्रमाणतः

നീ എന്റെ വാക്കുമായി പോയി നാഗരസംബവ ബ്രാഹ്മണന്മാരോട് അറിയിക്ക; കൂടാതെ ഗോത്രമുഖ്യന്മാരെയും അറുപത്തെട്ട് എണ്ണമനുസരിച്ച് പ്രസ്താവിക്ക.

Verse 68

एते मातृगणाः प्राप्ता अष्टषष्टिप्रमाणकाः । एकैक गोत्रमुख्याश्च एकैकस्य प्रमाणतः

ഈ മാതൃഗണങ്ങൾ അറുപത്തെട്ട് എണ്ണത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ നിയമപ്രകാരം ഓരോന്നിനും ഓരോ ഗോത്രത്തിനും ഒരോ മുഖ്യനും സമാഗതനാണ്.

Verse 69

स्वेस्वे भूमिविभागे च स्थानं यच्छतु सांप्रतम् । एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः । प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन तुष्टिं प्रयांति च

ഇപ്പോൾ ഓരോരുത്തരുടെ ഭൂമിവിഭാഗങ്ങളിൽ അവർക്കു യോജിച്ച സ്ഥലം നല്കുക. എന്റെ നാഗരന്മാരേ, ഈ സഹായസേവനം നിങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടതാണ്—പ്രചുര പ്രസാദവും ക്രമീകരണവും നടത്തി അവർ തൃപ്തരാകുവാൻ.

Verse 70

ततः स सत्वरं गत्वा तान्समाहूय नागरान् । प्रोवाच विनयोपेतः प्रणिपत्य ततः परम्

അപ്പോൾ അവൻ വേഗത്തിൽ പോയി ആ നാഗരന്മാരെ വിളിച്ചു കൂട്ടി; വിനയത്തോടെ ആദ്യം പ്രണാമം ചെയ്ത് പിന്നെ അവരോട് പറഞ്ഞു.

Verse 71

तच्छ्रुत्वा नागराः सर्वे संतोषं परमं गताः । एकैकस्य गणस्यैव ददुः स्थानं निजं तदा

ആ വാക്ക് കേട്ട് എല്ലാ നാഗരരും പരമസന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഓരോ ഗണത്തിനും അതത് യഥോചിതമായ സ്വന്തം സ്ഥാനം അപ്പോൾ നൽകി.

Verse 72

ततस्ताः मातरः सर्वाः प्रणिपत्य पितामहम् । तदनन्तरमेवाथ गायत्रीं भक्तिपूर्वकम्

അതിനുശേഷം ആ എല്ലാ മാതൃദേവിമാരും പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ പ്രണാമം ചെയ്തു. ഉടൻതന്നെ ഭക്തിപൂർവ്വം ഗായത്രിയെ സമീപിച്ച് ആദരത്തോടെ പൂജിച്ചു.

Verse 73

विप्रसंसूचिते स्थाने सर्वाश्चैव व्यवस्थिताः । पूजितास्तर्पिताश्चैव बलिभिर्विविधैरपि

വിപ്രൻ സൂചിപ്പിച്ച സ്ഥലത്ത് അവർ എല്ലാവരും നിലയുറപ്പിച്ചു. വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ടു, വിവിധ ബലി-നൈവേദ്യങ്ങളാൽ തൃപ്തരാക്കപ്പെട്ടു.

Verse 74

ततो गायन्ति ता हृष्टा नृत्यंति च हसंति च । तर्पिता ब्राह्मणेन्द्रैश्च प्रोचुश्च तदनन्तरम्

പിന്നീട് അവർ ആനന്ദത്തോടെ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചിരിക്കുകയും ചെയ്തു. ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാർ തൃപ്തരാക്കിയതോടെ അവർ ഉടൻതന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 75

न यास्यामो परं स्थानं स्थास्यामोत्रैव सर्वदा । ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः

ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു സ്ഥാനത്തേക്കും പോകുകയില്ല; ഞങ്ങൾ സദാ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കും—ഇത്തരം ശ്രേഷ്ഠ വിപ്രന്മാർ എല്ലാവരും ഭക്തിസമ്പന്നരായിരിക്കുന്നിടത്ത്.

Verse 76

ईदृशं च महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंभवम् । एतस्मिन्नेव काले तु सावित्री तत्र संस्थिता

ഇത്തരമൊരു മഹാക്ഷേത്രം ഹാടകേശ്വരന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. അതേ സമയത്ത് അവിടെ സാവിത്രിയും സന്നിഹിതയായിരുന്നു.

Verse 77

प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छमाना निवारिता । मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे

പുറപ്പെടുന്ന സാവിത്രിയെ എല്ലാ ദ്വിജരും നമസ്കരിച്ചു തടഞ്ഞു: ‘ഹേ പതിവല്ലഭേ സാവിത്രി, ദേവയജനമായ യജ്ഞസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 78

ब्रह्मणा परिणीतास्ति गायत्रीति वरांगना

‘ആ ശ്രേഷ്ഠ വരാംഗനയായ ഗായത്രിയെ ബ്രഹ്മാവ് പരിണയിച്ചിരിക്കുന്നു.’

Verse 79

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रांतलोचना । दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना

അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ സാവിത്രിയുടെ കണ്ണുകൾ ഭ്രമിതമായി; ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങി അവളുടെ ദൃഷ്ടി കണ്ണീരാൽ വ്യാകുലമായി.

Verse 80

दृष्ट्वा ता नृत्यमानाश्च गायमानास्तथैव च । उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे संतोषं परमं गताः

അവരെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതും അതുപോലെ പാടുന്നതും കണ്ടു—ഭൂമിയുടെ മേൽപ്പുറത്ത് ചാടി കുതിച്ചുകൊണ്ട്—അവർ പരമസന്തോഷം പ്രാപിച്ചു.

Verse 81

शशापाथ च सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा । सपत्न्या मम यत्पूजां कृत्वा वै सुसमागताः

അപ്പോൾ സാവിത്രി കണ്ണീരാൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളോടെ ശപിച്ചു— “സപത്നിയോടൊപ്പം എന്റെ പൂജ നടത്തി, നിങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന് സമ്മതത്തോടെ വന്നിരിക്കുന്നു…”

Verse 82

न प्रणामः कृतोऽस्माकं मम दुःखेन दुःखिताः । तस्मान्नैवापरं स्थानं गमिष्यथ कथंचन

“നിങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രണാമം ചെയ്തില്ല; എന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ദുഃഖിതരുമായില്ല. അതിനാൽ എങ്ങനെയും നിങ്ങൾ മറ്റൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് പോകുകയില്ല।”

Verse 83

नागराणां च नो पूजा कदाचित्प्रभविष्यति । न प्रासादोऽथ युष्माकं कदाचित्संभविष्यति

“നാഗരന്മാരിൽ നമ്മുടെ പൂജ ഒരിക്കലും ഉദിക്കുകയില്ല; നിങ്ങളുടെ പ്രാസാദം/ദേവാലയവും ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുകയില്ല।”

Verse 84

शीतकाले तु शीतेन ह्युष्णकाले च रश्मिभिः । वर्षाकाले तु तोयेन क्लेशं यास्य थ भूरिशः

“ശീതകാലത്ത് തണുപ്പാൽ, ഉഷ്ണകാലത്ത് സൂര്യരശ്മികളാൽ, വർഷാകാലത്ത് ജലത്താൽ— നിങ്ങൾ അത്യധികം ക്ലേശം അനുഭവിക്കും।”

Verse 85

एवमुक्त्वा ततो देवी सा तत्रैव व्यवस्थिता । नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ ദേവി അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു; നാഗരരുടെ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളാൽ എല്ലാടവും ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി.

Verse 86

संबोध्यमाना सततं सुस्त्रीणां चेष्टितेन च । एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः

സാധ്വീസ്ത്രീകളുടെ നിരന്തര സംബോധനവും സേവാചേഷ്ടയും കൊണ്ടു ഉപചരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അതേ സമയത്ത് ഭഗവാൻ തീക്ഷ്ണകിരണൻ സൂര്യൻ…

Verse 87

अस्तं गतो महाञ्छब्दः प्रस्थितो यज्ञमंडपे । याज्ञिकानां तु विप्राणां सुमहाञ्छास्त्रसंभवः

മഹാശബ്ദം അസ്തമിച്ചു (സൂര്യാസ്തമയോടെ); പ്രവർത്തി യജ്ഞമണ്ഡപത്തിലേക്ക് നീങ്ങി; യാജ്ഞിക ബ്രാഹ്മണരുടെ ഇടയിൽ ശാസ്ത്രജന്യമായ അതിമഹത്തായ ജപോച്ചാരം ഉയർന്നു।

Verse 188

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मातृगणगमनसावित्रीदत्त मातृगणशापवर्णनंनामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഷഷ്ഠ നാഗരഖണ്ഡത്തിലെ ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘മാതൃഗണങ്ങളുടെ ഗമനംയും സാവിത്രീദത്ത മാതൃഗണശാപവർണനവും’ എന്ന 188-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।