Adhyaya 23

Verse 1

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदंबिकयायुक्तः किं चकाराशु तद्वद

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ത്രിലോചനനെ സമീപിച്ച്, ജഗദംബികയോടുകൂടിയ ദേവദേവൻ ഷഡാനനൻ ഉടൻ എന്തു ചെയ്തു? അത് പറയുക।

Verse 2

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കലശജ മുനേ! നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു; ശ്രവിക്കൂ. ‘വിരജ’ എന്നൊരു പുണ്യപീഠം ഉണ്ട്; അത് സർവ്വസിദ്ധിദായകമെന്നു പ്രസിദ്ധം।

Verse 3

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिंगं वाराणस्यां त्रिलोचनम्

ആ പീഠത്തിന്റെ ദർശനമാത്രത്തിൽ മനുഷ്യൻ ‘വിരജ’—മലരഹിതൻ—ആകുന്നു. അവിടെയേ വാർാണസിയിൽ ‘ത്രിലോചന’ എന്ന മഹാലിംഗം നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 4

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते

‘പിലിപിലാ’ എന്ന ആ തീർത്ഥം ദിവ്യനദിയുടെ ജലത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. കാശിയിൽ അത് സർവ്വതീർത്ഥമയം—എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും സാരം—എന്ന് പാടിപ്പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു।

Verse 5

विष्टपत्रितयांतर्ये देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः संति ते तत्र यन्मुने

ആ ത്രിവിഷ്ടപത്തിന്റെ ത്രിവിധ സ്വർഗ്ഗമണ്ഡലത്തിനുള്ളിൽ ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ—നദികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, വനങ്ങൾ സഹിതം—ഹേ മുനേ, എല്ലാം അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 6

तदारभ्य च तत्तीर्थं तच्च लिंगं त्रिलोचनम् । त्रिविष्टपमिति ख्यातमतोहेतोर्महत्तरम्

അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥവും ത്രിലോചനന്റെ ആ ലിംഗവും ‘ത്രിവിഷ്ടപം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അത് അത്യന്തം മഹത്തായതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു।

Verse 7

त्रिविष्टपस्य लिंगस्य महिमोक्ताः पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथा वच्मि तथा मुने

ത്രിവിഷ്ടപ ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമ പിനാകധാരിയായ ശിവൻ ജഗജ്ജനനിയുടെ സന്നിധിയിൽ പ്രസ്താവിച്ചു; ഹേ മുനേ, പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक्सर्वजनक किंचित्पृच्छामि तद्वद

ദേവി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവാ, ജഗന്നാഥാ! ഹേ ശർവാ, സർവദാ, സർവഗാ; സർവദർശീ, സർവജനകാ! ഞാൻ ഒരു കാര്യം ചോദിക്കുന്നു; അത് അരുളിച്ചെയ്യൂ।

Verse 9

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयस्याः श्रियो गेहं ममापि प्रीतिदं महत्

ഇത് നിനക്കു പ്രിയമായ ക്ഷേത്രം—കർമബീജത്തിനുള്ള മഹൗഷധം; നൈഃശ്രേയസ-ശ്രീയുടെ ഭവനം. എനിക്കും ഇത് മഹത്തായ പ്രീതിയും ആനന്ദവും നൽകുന്നു।

Verse 10

यत्क्षेत्ररजसोप्यग्रे त्रिलोक्यपि तृणायते । तस्याखिलस्य महिमा विष्वक्केनावगम्यते

ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ ധൂളിയുടെ ഒരു കണിക പോലും ത്രിലോകത്തെയും തൃണമെന്നപോലെ ആക്കുന്നു. സർവ്വവ്യാപിനിയായ കാശിയുടെ അപാര മഹിമയെ ആര് പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കുമോ?

Verse 11

यानीह संति लिंगानि तानि सर्वाण्यसंशयम् । निर्वाणकारणान्येव स्वयंभून्यपि तान्यपि

ഇവിടെ ഉള്ള ലിംഗങ്ങൾ എല്ലാം സംശയമില്ലാതെ നിർവാണത്തിന് കാരണങ്ങളാണ്; അവയിൽ സ്വയംഭൂ (സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ) ലിംഗങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 12

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि । काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिंगानि शंकर

അങ്ങനെ തന്നെയായാലും, ഹേ ഈശ്വരാ, പ്രത്യേക ഭേദം വിശദമായി പറയേണ്ടത് അങ്ങേയുള്ളൂ. ഹേ ശങ്കരാ, കാശിയിൽ ഏത് ലിംഗങ്ങളാണ് അനാദി-സിദ്ധങ്ങൾ?

Verse 13

यत्र देवः सदा तिष्ठेत्संवर्तेऽपि स वल्लभः । यैरियं प्रथितिं प्राप्ता काशी मुक्तिपुरीति च

ഏത് (ലിംഗങ്ങളിൽ) ദേവൻ സദാ അധിവസിക്കുന്നുവോ—പ്രളയകാലത്തും അവ പ്രിയമായിരിക്കുമോ—അവയാലാണ് കാശിക്ക് ‘മുക്തിപുരി’ എന്ന പ്രസിദ്ധി ലഭിച്ചത്.

Verse 14

येषां स्मरणतोप्यत्र भवेत्पापस्य संक्षयः । दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्यातां स्वर्गापवर्गकौ

അവയുടെ (ലിംഗങ്ങളുടെ) ഇവിടെ വെറും സ്മരണ പോലും പാപക്ഷയം വരുത്തുന്നു; ദർശനവും സ്പർശവും മൂലം സ്വർഗവും അപവർഗവും (മോക്ഷവും) രണ്ടും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 15

येषां समर्चनादेव मध्ये जन्म सकृद्विभो । लिंगानि पूजितानि स्युः काश्यां सर्वाणि निश्चितम्

ഹേ വിഭോ! ഏതെല്ലാം ലിംഗങ്ങളുടെ സമ്യക് സമർചനയാൽ ഇടയിൽ ഒരിക്കൽ ജന്മം എടുക്കുന്നതു പോലും മതിയാകുന്നു; കാശിയിൽ എല്ലാ ലിംഗങ്ങളും നിശ്ചയമായി പൂജിതങ്ങളാകുന്നു.

Verse 16

विधाय मय्यनुक्रोशं कारुण्यामृतसागर । एतदाचक्ष्व मे शंभो पादयोः प्रणतास्म्यहम्

ഹേ ശംഭോ, കരുണാമൃതസാഗരേ! എനിക്കു അനുകമ്പ കാട്ടി ഇതു പറഞ്ഞു തരണമേ; ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണതനാകുന്നു.

Verse 17

इत्याकर्ण्य महेशानस्तस्या देव्याः सुभाषितम् । कथयामास र्विध्यारे महालिंगानि सत्तम

ആ ദേവിയുടെ സുവചനങ്ങൾ കേട്ട മഹേശാനൻ, ഹേ സത്തമാ, യഥാക്രമം മഹാലിംഗങ്ങളെ വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 18

यन्नामाकर्णनादेव क्षीयंते पापराशयः । प्राप्यते पुण्यसंभारः काश्यां निवार्णकारणम्

അതിന്റെ നാമം കേൾക്കുന്നതുമാത്രത്തിൽ പാപരാശികൾ ക്ഷയിക്കുന്നു; കാശിയിൽ പുണ്യസമ്പാദ്യം ലഭിക്കുന്നു—അതുതന്നെ നിർവാണകാരണം.

Verse 19

देवदेव उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिकारणम् । इदं विदंति नैवापि ब्रह्मनारायणादयः

ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവീ, കേൾക്കുക: ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുക്തികാരണമായ പരമഗുഹ്യ രഹസ്യം ഇതാണ്; ബ്രഹ്മാ, നാരായണാദികളും ഇതിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നില്ല.

Verse 20

असंख्यातानि लिंगानि पार्वत्यानंदकानने । स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि नानारत्नमयानि च

പാർവതിയുടെ ആനന്ദകാനനത്തിൽ അസംഖ്യ ശിവലിംഗങ്ങൾ ഉണ്ട്—ചിലത് സ്ഥൂലം, ചിലത് സൂക്ഷ്മം, കൂടാതെ പലതും നാനാരത്നമയമാണ്।

Verse 21

नानाधातुमयानीशे दार्षदान्यप्यनेकशः । स्वयंभून्यप्यनेकानि देवर्षिस्थापितान्यहो

ഹേ ദേവീ! പല ലിംഗങ്ങളും നാനാധാതുക്കളാൽ നിർമ്മിതം, പലതും കല്ലുകൊണ്ടുള്ളതും. പലത് സ്വയംഭൂ, കൂടാതെ പലത്—അഹോ അത്ഭുതം—ദേവർഷിമാർ സ്ഥാപിച്ചതുമാണ്।

Verse 22

सिद्धचारणगंधर्व यक्षरक्षोर्चितान्यपि । असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैरप्सरोगणैः

അവ സിദ്ധർ, ചാരണർ, ഗന്ധർവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ എന്നിവരാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അസുരർ, നാഗർ, മനുഷ്യർ, ദാനവർ, അപ്സരാഗണങ്ങൾ എന്നിവരാലും।

Verse 23

दिग्गजेर्गिरिभिस्तीर्थेरृक्ष वानर किन्नरैः । पतत्रिप्रमुखैर्देवि स्वस्वनामांकितानि वै

ഹേ ദേവീ! ദിഗ്ഗജങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങൾ, കരടികൾ, വാനരങ്ങൾ, കിന്നരങ്ങൾ, പക്ഷികളുടെ നേതാക്കൾ എന്നിവരാൽ സ്ഥാപിതമായവ അവരുടെ സ്വന്തം പേരുകളാൽ തന്നെ അങ്കിതമായിരിക്കുന്നു।

Verse 24

प्रतिष्ठितानि यानीह मुक्तिहेतूनि तान्यपि । अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुरवस्थान्यपि प्रिये

പ്രിയേ! ഇവിടെ സ്ഥാപിതമായ ഏത് ലിംഗങ്ങളായാലും അവ മോക്ഷഹേതുക്കളാണ്. അദൃശ്യമായവയും ദർശനമാകാം; ദുർവസ്ഥയിലായാലും ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ അവ പൂജ്യമാണ്।

Verse 25

भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि सुंदरि । परार्धशतसंख्यानि गणितान्येकदा मया

ഹേ സുന്ദരി! കാലം അവയെ ഭഗ്നമാക്കിയാലും അവ പൂജ്യങ്ങളാണ്. ഒരിക്കൽ ഞാൻ എണ്ണിയപ്പോൾ അവ പരാർദ്ധങ്ങളുടെ നൂറുകളോളം ആയിരുന്നു.

Verse 26

गंगाभस्यपि तिष्ठंति षष्टिकोटिमितानिहि । सिद्धलिंगानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः

ഗംഗാതീരത്തിലും ഷഷ്ടികോടി അളവിലുള്ള ലിംഗങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു. ഹേ ദേവീ! ആ സിദ്ധലിംഗങ്ങൾ തിഷ്യ (കലി) യുഗത്തിൽ അദൃശ്യമായി മാറി.

Verse 27

गणनादिवसादवार्ङ्ममभक्तजनैःप्रिये । प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते

പ്രിയേ! എണ്ണൽ ആരംഭിച്ച ദിനം മുതൽ തന്നെ എന്റെ ഭക്തജനങ്ങൾ ഇവിടെ (ലിംഗങ്ങൾ) പ്രതിഷ്ഠിച്ചു വരുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതമായവയുടെ എണ്ണം അറിയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 28

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम् । तानि लिंगानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुंदरि

എന്നാൽ ഹേ സുന്ദരി! നീ ചോദിച്ച ലിംഗങ്ങൾ—അവയാൽ ഈ ക്ഷേത്രം ഉത്തമമാകുന്നു—ആ മോക്ഷഹേതു ലിംഗങ്ങളെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിവരിക്കും.

Verse 29

कलावतीव गोप्यानि भविष्यंति गिरींद्रजे । परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति

ഹേ ഗിരീന്ദ്രജേ! അവ കലാവതിയുടെ മറപോലെ ഗോപ്യമായി മാറും; എന്നാൽ അവയുടെ പ്രഭാവം അത്തരം—അവ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകുകയില്ല.

Verse 30

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

കലിയുഗത്തിലെ പാപങ്ങളാൽ വളർത്തപ്പെട്ട ദുഷ്ടരും നിരീശ്വരവാദികളും വഞ്ചകരുമായവർക്ക് ഈ സിദ്ധലിംഗങ്ങളുടെ പേരും പ്രശസ്തിയും പോലും ഇവിടെ അറിയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 31

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

ഹേ സുമുഖീ! ഈ ലിംഗങ്ങളുടെ നാമം കേൾക്കുന്നതു കൊണ്ടുതന്നെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുകയും പുണ്യങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 32

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

ഓങ്കാരം ഒന്നാമത്തെ ലിംഗവും, രണ്ടാമത്തേത് ത്രിലോചനവുമാണ്. മൂന്നാമത്തേത് മഹാദേവനും നാലാമത്തേത് കൃത്തിവാസവുമാണ്.

Verse 33

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

രത്നേശൻ അഞ്ചാമത്തെ ലിംഗവും, ആറാമത്തേത് ചന്ദ്രേശ്വരനെന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. കേദാരൻ ഏഴാമത്തെ ലിംഗവും ധർമ്മേശൻ എട്ടാമത്തേതുമാണ്, പ്രിയേ.

Verse 34

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

വീരേശ്വരൻ ഒമ്പതാമത്തെയും കാമേശൻ പത്താമത്തെയും ലിംഗമാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ശുഭകരമായ വിശ്വകർമ്മേശ്വരൻ പതിനൊന്നാമത്തെ പരമ ലിംഗമാണ്.

Verse 35

द्वादशं मणिकर्णीशमविमुक्तं त्रयोदशम् । चतुर्दशं महालिंगं मम विश्वेश्वराभिधम्

പന്ത്രണ്ടാമത് മണികർണീശം, പതിമൂന്നാമത് അവിമുക്തം. പതിനാലാമത് മഹാലിംഗം—എന്റേതു തന്നെ—‘വിശ്വേശ്വര’ എന്ന നാമധേയം.

Verse 36

प्रिये चतुर्दशैतानि श्रियोहेतूनि सुंदरि । एतेषां समवायोयं मुक्तिक्षेत्रमिहेरितम्

പ്രിയേ, സുന്ദരീ—ഈ പതിനാലും ശ്രീ-സമൃദ്ധിയുടെ ഹേതുക്കളാണ്. ഇവയുടെ സമവായം തന്നെയാണ് ഇവിടെ ‘മുക്തിക്ഷേത്രം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്.

Verse 37

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः । आराधिताः प्रयच्छंति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्

ഈ പരമ ദേവതകൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത്രി ശക്തികളാണ്. ആരാധിച്ചാൽ അവർ മനുഷ്യർക്കു പരമ ശ്രേയസ്സിലേക്കു നയിക്കുന്ന മംഗളശ്രീ നൽകുന്നു.

Verse 38

आनंदकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुंदरि । प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिंगानि देहिनाम्

സുന്ദരീ, ആനന്ദകാനനത്തിൽ മോക്ഷത്തിനായി ഇവ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. പ്രിയേ, ദേഹികള്ക്കായി ഈ പതിനാലു മഹാലിംഗങ്ങളാണ് ആരാധ്യങ്ങൾ.

Verse 39

प्रतिमासं समारभ्य तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । एतेषां लिंगमुख्यानां कार्या यात्रा प्रयत्नतः

ഓരോ മാസവും ശുഭമായ പ്രതിപദാ തിഥിയിൽ ആരംഭിച്ച്, ഈ പ്രധാന ലിംഗങ്ങളുടെ യാത്ര പരിശ്രമത്തോടെ നടത്തേണ്ടതാണ്.

Verse 40

अनाराध्य महादेवमेषु लिंगेषु कुंभज । कः काश्यां मोक्षमाप्नोति सत्यं सत्यं पुनःपुनः

ഹേ കുംഭജാ! ഈ ലിംഗങ്ങളിൽ മഹാദേവനെ ആരാധിക്കാതെ കാശിയിൽ ആര് മോക്ഷം പ്രാപിക്കും? ഇത് സത്യം—സത്യമേ—വീണ്ടും വീണ്ടും.

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः । पूज्यान्येतानि लिंगानि भक्त्या परमया मुने

അതുകൊണ്ട്, ഹേ മുനേ! കാശിയുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ സർവ്വപ്രയത്നത്തോടും പരമഭക്തിയോടും കൂടി ഈ ലിംഗങ്ങളെ പൂജിക്കണം.

Verse 42

अगस्त्य उवाच । एतान्येव किमन्यानि महालिंगानि षण्मुख । निर्वाणकारणानीह यदि संति तदा वद

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ഷൺമുഖാ! ഇവയേ മഹാലിംഗങ്ങളോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ നിർവാണകാരണമാകുന്ന മറ്റു മഹാലിംഗങ്ങളും ഉണ്ടോ? ഉണ്ടെങ്കിൽ പറയുക.

Verse 43

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च संतीह महालिंगानि सुव्रत । कलिप्रभावाद्गुप्तानि भविष्यंत्येव तानि वै

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: ഹേ സുവ്രതാ! ഇവിടെ മറ്റു മഹാലിംഗങ്ങളും ഉണ്ട്; എന്നാൽ കലിയുടെ പ്രഭാവം മൂലം അവ നിശ്ചയമായും ഗുപ്തമായിരിക്കും.

Verse 44

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः । स एवैतानि लिंगानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन

ആർക്കു ഈശ്വരനിൽ സദാ ഭക്തിയുണ്ടോ, ആരാണ് കാശീ-തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവനോ, അവൻ മാത്രമേ ഈ ലിംഗങ്ങളെ തിരിച്ചറിയൂ; മറ്റാരുമില്ല.

Verse 45

येषां नामग्रहेणापि कलिकल्मष संक्षयः । अमृतेशस्तारकेशो ज्ञानेशः करुणेश्वरः

അവരുടെ നാമം മാത്രം ഗ്രഹിച്ചാലും കലിയുഗത്തിലെ പാപകല്മഷങ്ങൾ നശിക്കുന്നു—അമൃതേശൻ, താരകേശൻ, ജ്ഞാനേശൻ, കരുണേശ്വരൻ।

Verse 46

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा । ब्रह्मेशो लांगलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा

അതുപോലെ മോക്ഷദ്വാരേശ്വരൻ, സ്വർഗദ്വാരേശ്വരൻ, ബ്രഹ്മേശൻ, ലാങ്ഗലൻ, അതുപോലെ വൃദ്ധകാലേശ്വരനും (ആണ്)।

Verse 47

वृषेशश्चैव चंडीशो नंदिकेशो महेश्वरः । ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं ख्यातमत्र चतुर्दशम्

കൂടാതെ വൃഷേശൻ, ചണ്ഡീശൻ, നന്ദികേശൻ, മഹേശ്വരൻ; ഇവിടെ ജ്യോതിരൂപേശ്വര ലിംഗം പതിനാലാമതായി പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 48

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिंगानि सुंदरि । इमानि मुक्तिहेतूनि लिंगान्यानंदकानने

ഹേ സുന്ദരി, കാശിയിൽ ഈ പതിനാലു മഹാലിംഗങ്ങൾ ഉണ്ട്; ആനന്ദകാനനത്തിൽ സ്ഥിതമായ ഇവ മോക്ഷഹേതുക്കളാണ്।

Verse 49

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन । एतान्याराधयेद्यस्तु लिंगानीह चतुर्दश

കലിയിലെ കല്മഷം കൊണ്ടു മലിനമായ ബുദ്ധിയുള്ളവർക്ക് ഇവ ഒരിക്കലും പ്രസ്താവിക്കരുത്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഈ പതിനാലു ലിംഗങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നവൻ…

Verse 50

न तस्य पुनरावृत्तिः संसाराध्वनि कर्हिचित् । काशीकोशोयमतुलो न प्रकाश्यो यतस्ततः

അവന് സംസാരപഥത്തിലേക്ക് ഇനി ഒരിക്കലും പുനരാവർത്തനം ഇല്ല. ഈ അതുല ‘കാശീ-കോശം’ എല്ലായിടത്തും എല്ലാവർക്കും വെളിപ്പെടുത്തേണ്ടതല്ല.

Verse 51

एतल्लिंगाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत् । रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने

ഹേ ദേവീ, മഹാവിപത്തിൽ പോലും ഈ ലിംഗത്തിന്റെ നാമോച്ചാരണം/ജ്ഞാനം ദുഃഖം അകറ്റുന്നു. ഹേ സുന്ദരമുഖീ, ഇതാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരമ രഹസ്യം.

Verse 52

चतुर्दशापि लिंगानि मत्सान्निध्यकराणि हि । अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरींद्रजे

ഈ പതിനാലു ലിംഗങ്ങളും തീർച്ചയായും എന്റെ സാന്നിധ്യം വരുത്തുന്നു. ഹേ ഗിരീന്ദ്രജേ, ഇതുതന്നെ അവിമുക്തത്തിന്റെ ഹൃദയം.

Verse 53

इमानि यानि लिंगानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि । एकैकभुवनस्येह सारमादाय सर्वतः । मयैतानि कृतान्येव महाभक्तिकृपावशात्

ഈ ലിംഗങ്ങൾ തീർച്ചയായും എല്ലാവർക്കും മോക്ഷദായകങ്ങളാണ്. ഓരോ ലോകത്തിന്റെയും സാരം എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെടുത്ത്, മഹാഭക്തിയോടുള്ള കരുണാവശാൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് ഇവ സ്ഥാപിച്ചത്.

Verse 54

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथिति प्रिये । कारणं तत्र लिंगानि ममैतानि चतुर्दश

പ്രിയേ, ‘ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ മോക്ഷം നിശ്ചയം’ എന്ന പ്രസിദ്ധ വചനത്തിന്റെ കാരണം എന്റെ ഈ പതിനാലു ലിംഗങ്ങളാണ്.

Verse 55

त एव व्रतिनः कांते त एव च तपस्विनः । ध्यातान्येतानि यैर्भक्तैर्लिंगान्यानंदकानने

ഹേ പ്രിയേ! ആനന്ദകാനനത്തിലെ ഈ ലിംഗങ്ങളെ ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിക്കുന്നവരേ സത്യവ്രതികളും സത്യതപസ്വികളും ആകുന്നു.

Verse 56

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि । काश्यामिमानि लिंगानि यैर्दृष्टान्यपि दूरतः

കാശിയിലെ ഈ ലിംഗങ്ങളെ ദൂരത്തുനിന്നെങ്കിലും ദർശിച്ചവരേ സദ്യോഗം സത്യമായി അഭ്യസിച്ചവരും സത്യമായി ദാനം ചെയ്തവരും ആകുന്നു.

Verse 57

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः । ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा

ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാർ ഉപദേശിച്ച ഇഷ്ട-പൂർത്ത ധർമ്മങ്ങൾ എല്ലാം അവനാൽ തന്നെ നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ജീവിതം മുഴുവൻ പാപരഹിതനായി ഇരിക്കും.

Verse 58

येनाविमुक्तमासाद्य महालिंगानि पार्वति । सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः

ഹേ പാർവതി! അവിമുക്ത ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ഇവിടെ മഹാലിംഗങ്ങളെ ഒരിക്കൽപോലും അർച്ചിച്ചവൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 59

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शंभुना । स्वभक्तानां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അഗ്രജ! വിന്ധ്യാരണ്യത്തിൽ ശംഭു തന്റെ ഭക്തരുടെ ഹിതാർത്ഥം ദേവിയോട് മറ്റു കാര്യങ്ങളും പ്രസ്താവിച്ചിരുന്നു; അവയെ ക്രമമായി കേൾക്കുക.

Verse 60

शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः

(കാശിയിലെ ആരാധ്യ ലിംഗങ്ങൾ:) ശൈലേശൻ, സംഗമേശൻ, സ്വർലീനൻ, മധ്യമേശ്വരൻ, ഹിരണ്യഗർഭൻ, ഈശാനൻ, ഗോപ്രേക്ഷൻ, വൃഷഭധ്വജൻ।

Verse 61

उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम्

ഉപശാന്ത-ശിവൻ, ജ്യേഷ്ഠൻ, നിവാസേശ്വരൻ; കൂടാതെ ശുക്രേശൻ, വ്യാഘ്രലിംഗം, ജംബുകേശൻ—ഇവയാൽ പതിനാലു (മഹാ) ലിംഗങ്ങൾ പൂർണ്ണമാകുന്നു।

Verse 62

मुने चतुर्दशैतानि महांत्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात्

ഹേ മുനേ! ഈ പതിനാലും സത്യമായും മഹത്തായ ആയതനങ്ങൾ (പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങൾ) ആകുന്നു; ഇവയുടെ സേവാഭക്തിയാൽ മനുഷ്യൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 63

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः

ചൈത്ര മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ പ്രതിപദ മുതൽ പരിശ്രമത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ചതുര്ദശി വരെ ഈ ലിംഗങ്ങളെ ഉത്തമ ഭക്തർ പൂജിക്കണം।

Verse 64

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी

ഇവയുടെ വാർഷിക യാത്ര മഹോത്സവപൂർവ്വം നടത്തണം; മുമുക്ഷുക്കൾ സമ്യകമായി ആചരിച്ചാൽ അത് ക്ഷേത്രത്തിൽ (കാശിയിൽ) സമ്പൂർണ്ണ സിദ്ധി നൽകുന്നു।

Verse 65

मुने चतुर्दशैतानि महालिंगानि यत्नतः । दृष्ट्वा न जायते जंतुः संसारे दुःखसागरे

ഹേ മുനേ! ഈ പതിനാലു മഹാലിംഗങ്ങളെ പരിശ്രമത്തോടെ ദർശിച്ചാൽ ജീവൻ ദുഃഖസാഗരമായ സംസാരത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല।

Verse 66

क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव प्रिये ध्रुवम् । संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्

പ്രിയേ! ഇതുതന്നെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിശ്ചിത പരമതത്ത്വം; സംസാരരോഗം ബാധിച്ചവർക്കിത് തന്നെയാണ് മഹൗഷധം।

Verse 67

क्षेत्रस्योपनिषच्चैषा मुक्तिबीजमिदं परम् । कर्मकाननदावाग्निरेषा लिंगावलिः प्रिये

പ്രിയേ! ഇതാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉപനിഷത്തുപോലെയുള്ള ഗൂഢരഹസ്യം, മോക്ഷത്തിന്റെ പരമബീജം; ഈ ലിംഗാവലി കർമ്മവനത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ദാവാഗ്നിയാണ്।

Verse 68

एकैकस्यास्य लिंगस्य महिमाद्यंत वर्जितः । मयैव ज्ञायते देवि सम्यङ्नान्येन केनचित्

ദേവീ! ഇവയിലെ ഓരോ ലിംഗത്തിന്റെയും മഹിമ ആദി-അന്തമില്ലാത്തത്; അതിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നത് ഞാൻ മാത്രമാണ്, മറ്റാരുമല്ല।

Verse 69

इति श्रुत्वा मुने प्राह देवी हृष्टतनूरुहा । प्रणम्य देवमीशानं सर्वज्ञं सर्वदं शिवम्

ഹേ മുനേ! ഇത് കേട്ട് ദേവി ഹർഷത്തോടെ രോമാഞ്ചിതയായി; സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വദാതാവുമായ ഈശാനസ്വരൂപ ശിവനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു।

Verse 70

देव्युवाच । रहस्यं परमं काश्यां यदेतत्समुदीरितम् । तच्छ्रुत्वोत्सुकतां प्राप्तं मनो मेतीव वल्लभ

ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—പ്രിയനേ! കാശിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ച ഈ പരമ രഹസ്യം ശ്രവിച്ചതോടെ എന്റെ മനസ് അത്യന്തം ഉത്സുകതയിലായി।

Verse 71

यदुक्तं लिगमेकैकं महासारतरं परम् । काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणेश्वर

ഹേ കാരണേശ്വരാ! നിങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തത്—ഓരോ ലിംഗവും ഒന്നൊന്നായി പരമ സാരഭൂതം; കാശിയിൽ അതുതന്നെ പരമ നിർവാണത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നു।

Verse 72

प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूह्येषां भुवनेश्वर । चतुर्दशानां लिंगानां श्रवणादघहारिणाम्

ഹേ ഭുവനേശ്വരാ! ശ്രവണത്തിലൂടെ പാപം ഹരിക്കുന്ന ഈ പതിനാലു ലിംഗങ്ങളുടെ ഓരോന്നിന്റെയും മഹിമ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക।

Verse 73

ओंकारेशस्य लिंगस्य कथमत्र समागमः । अतिपुण्यतमात्तस्मात्क्षेत्रादमरकंटकात्

ഓംകാരേശന്റെ ലിംഗം ഇവിടെ (കാശിയിൽ) എങ്ങനെ സമാഗമിച്ചു? അത്യന്തം പുണ്യമായ ആ അമരകണ്ടക ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെങ്ങനെ എത്തി?

Verse 74

किमात्मकोऽयमोंकारो महिमास्य च को हर । केनाराधि पुरा चैष ददावाराधितश्च किम्

ഹേ ഹരാ! ഈ ഓംകാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എന്ത്, അതിന്റെ മഹിമ എന്ത്? പുരാതനകാലത്ത് ഇതിനെ ആരാണ് ആരാധിച്ചത്, പ്രസന്നനായി ഇത് എന്ത് അനുഗ്രഹം നൽകി?

Verse 75

मृडानीवाक्सुधामेतां विधाय श्रुतिगोचराम् । कथामकथयद्देव ओंकारस्यमहाद्भुताम्

ഇങ്ങനെ മൃഡാനി (പാർവതി)യുടെ അമൃതസമമായ, ശ്രുതിഗോചരമായ വാക്കുകളെ രചിച്ച ശേഷം, ദേവൻ ഓംകാരത്തിന്റെ മഹാദ്ഭുതകഥ പറഞ്ഞു।

Verse 76

देवदेव उवाच । कथामाकर्णयापर्णे वर्णयामि तवाग्रतः । यथोंकारस्य लिंगस्य प्रादुर्भाव इहाभवत्

ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ അപർണേ, ഈ കഥ കേൾക്കുക; ഇവിടെ ഓംകാരലിംഗം എങ്ങനെ പ്രാദുർഭവിച്ചു എന്നു ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 77

पुरानंदवने चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि समाधिं दधतापरम्

പണ്ടുകാലത്ത് ഇവിടെ ആനന്ദവനത്തിൽ വിശ്വയോനി ബ്രഹ്മാവ്, ഹേ മഹാദേവി, പരമ സമാധിയിൽ നിലകൊണ്ട് തപസ്സു ചെയ്തു।

Verse 78

पूर्णे युगसहस्रेऽथ भित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत्पुरोज्योतिर्विद्योतित हरिन्मुखम्

പിന്നീട് സഹസ്രയുഗങ്ങൾ പൂർത്തിയായപ്പോൾ, സപ്തപാതാളങ്ങളെ ഭേദിച്ച് മുന്നിൽ ഒരു ദിവ്യജ്യോതി ഉദിച്ചു; അത് വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹരിതമുഖത്തെ ദീപ്തമാക്കി।

Verse 79

यदंतराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः

ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിർവ്യാജ സമാധിയാൽ അന്തരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായ അതേ പരമധാമം, സൃഷ്ടികർത്താവിന് ബാഹ്യമായും പ്രത്യക്ഷമായി।

Verse 80

योभूच्चटचटाशब्दः स्फुटतो भूमिभागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्वेधाः समाधिं क्रमतो वशी

അപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ ഒരു ഭാഗത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായ “ചട-ചട” എന്ന ശബ്ദം ഉയർന്നു. ആ ശബ്ദം കേട്ട് സ്വയംനിയന്ത്രിതനായ സ്രഷ്ടാവ് ബ്രഹ്മാവ് ക്രമേണ സമാധിയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നു.

Verse 81

स्रष्टाविसृष्ट तद्ध्यानो यावदुन्मील्यलोचने । पुरः पश्येद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम्

സൃഷ്ടിവിസർജന പ്രവർത്തിയിൽ ലീനനായ സ്രഷ്ടാവ് ധ്യാനാവസ്ഥയിൽ കണ്ണുകൾ തുറന്നു. മുന്നോട്ട് നോക്കിയ ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹം ആദിമമായ അക്ഷരമായ അവിനാശിയെ മുൻപിൽ ദർശിച്ചു.

Verse 82

अकारं सत्त्वसंपन्नमृक्क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितम्

അദ്ദേഹം ‘അ’കാരത്തെ ദർശിച്ചു—സത്ത്വസമ്പന്നം, ഋഗ്വേദത്തിന്റെ ക്ഷേത്രം, സൃഷ്ടിയുടെ പാലകൻ; സാക്ഷാൽ നാരായണാത്മകം, തമസ്സിന് അപ്പുറം പ്രതിഷ്ഠിതം.

Verse 83

उकारमथ तस्याग्रे रजोरूपं यजुर्जनिम् । विधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव बिंबितम्

അടുത്തതായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ‘ഉ’കാരം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—രജോരൂപം, യജുർവേദജനനി; സർവ്വത്തിന്റെയും വിധാതാവ്, തന്റെ തന്നെ രൂപത്തിൽ പ്രതിബിംബിച്ചതുപോലെ.

Verse 84

नीरवध्वांतसंकेत सदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ‘മ’കാരം കണ്ടു—നിശ്ശബ്ദ അന്ധകാരത്തിന്റെ സൂചന, വാസസ്ഥലംപോലെ തോന്നുന്നത്; പ്രത്യേകിച്ച് അത് തമോരൂപം തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 85

साम्नो योनिं लये हेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतो ध्याता व्यधात्स्वनयनातिथिम्

അവൻ അതിനെ സാമവേദത്തിലെ സാമന്റെ യോനി, ലയത്തിന്റെ കാരണം, സാക്ഷാൽ രുദ്രസ്വരൂപം എന്നു ദർശിച്ചു. പിന്നെ ധ്യാതാവ് അതിനെ തന്റെ കണ്ണുകൾക്കുള്ള അതിഥിയായി മുന്നിൽ സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 86

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम् । अनाख्यनादसदनं परमानंदविग्रहम्

അത് വിശ്വരൂപമയമായ ആകാരം—സഗുണവും നിർഗുണവും; അവാച്യനായ നാദത്തിന്റെ ആലയം, പരമാനന്ദത്തിന്റെ ദിവ്യവിഗ്രഹം.

Verse 87

शव्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य बिंदुरूपं परात्परम्

‘ശബ്ദബ്രഹ്മം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്—സകല വാക്കിന്റെ കാരണമാകുന്നത്—ആ നാദത്തിന്റെ മീതെ അവൻ പരാത്പരമായ ബിന്ദുരൂപം ദർശിച്ചു.

Verse 88

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम् । विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्

ആ പരമത്തെ—കാരണങ്ങളുടെ കാരണവും ജഗത്തിന്റെ യോനിയും—വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് തപസ്സാൽ ഗോചരമാക്കിയതായി കണ്ടു ദർശിച്ചു.

Verse 89

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः । भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः

ഇത് ‘അവനാദ-ഓം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ഇതിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഈ സകല പ്രകടനവും പ്രവഹിക്കുന്നു. ഭക്തനെ ഉയർത്തുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ഓം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 90

अरूपोपि सरूपाढ्यः स धात्रा नेत्रगीकृतः । तारयेद्यद्भवांभोधेः स्वजपासक्तमानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्

അവൻ അരൂപനായിട്ടും സർവ്വരൂപസമൃദ്ധൻ. ധാത്രാവ് അവനെ അന്തർദൃഷ്ടിയുടെ വിഷയമാക്കി; കാരണം സ്വജപത്തിൽ ആസക്തമായ മനസ്സിനെ അവൻ ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് കടത്തുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘താര’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ—ബ്രഹ്മാവ് ദർശിച്ചവൻ.

Verse 91

प्रणूयते यतः सर्वैः परनिर्वाणकामुकैः । सर्वेभ्योभ्यधिकस्तस्मात्प्रणवो यैः प्रकीर्तितः

പരമ നിർവാണം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ সাধകരും ഏത് അക്ഷരം ഉച്ചരിക്കുമോ, അതേ അക്ഷരം ‘പ്രണവം’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; അത് എല്ലായുച്ചാരണങ്ങളിലുമേൽ ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 92

स्वसेवितारं पुरुषं प्रणयेद्यः परंपदम् । अतस्तप्रणवं शांतं प्रत्यक्षीकृतवान्विधिः

തന്നെ സേവിക്കുന്ന ജീവനെ പരമപദത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നവൻ ആ പുരുഷൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ട് വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് ആ ശാന്ത പ്രണവത്തെ പ്രത്യക്ഷമായി അനുഭവിച്ചു.

Verse 93

त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्यातीतोखिलात्मकः । नादबिंदुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगामिना

വേദത്രയത്തിന്റെ സാരമായവൻ, തുരീയനും തുരീയാതീതനും, സർവ്വാത്മകനും; നാദ-ബിന്ദുസ്വരൂപമായി പ്രകാശിക്കുന്ന അവനെ ദ്വിജഗാമി (ബ്രഹ്മാവ്) ദർശിച്ചു.

Verse 94

प्रावर्तंत यतो वेदाः सांगाः सर्वस्य योनयः । सवेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः

ആരിൽ നിന്നാണ് വേദങ്ങൾ അവയുടെ അങ്ങങ്ങളോടുകൂടി പ്രചരിച്ചത്, ആരാണ് സർവ്വത്തിന്റെയും കാരണയോനി—ആ വേദാദിയെ പദ്മഭവനായ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മുമ്പിൽ ദർശിച്ചു.

Verse 95

वृषभो यस्त्रिधाबद्धो रोरवीति महोमयः । सनेत्रविषयी चक्रे परमः परमेष्ठिना

ത്രിവിധബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനായി, മഹാ-ഓംനാദത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന ആ പരമ ‘വൃഷഭ’നെ പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാ ദർശനവിഷയമാക്കി।

Verse 96

शृंगश्चत्वारि यस्यासन्हस्तासः सप्त एव च । द्वे शीर्षे च त्रयः पादाः स देवो विधिनैक्षत

നാലു ശൃംഗങ്ങളും ഏഴ് കൈകളും രണ്ടു ശിരസ്സുകളും മൂന്നു പാദങ്ങളും ഉള്ള ആ ദേവനെ വിധി (ബ്രഹ്മാ) ദർശിച്ചു।

Verse 97

यदंतर्लीनमखिलं भूतं भावि भवत्पुनः । तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम्

ഭൂത-ഭാവി-വർത്തമാനമായ എല്ലാ ജീവികളും ഉള്ളിൽ ലീനമാകുന്ന അതിൽ—ബീജരഹിതമായ ആ ബീജത്തെ ദ്രുഹിണൻ (ബ്രഹ്മാ) ദർശിച്ചു।

Verse 98

लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तंबभाजनम् । अतः स भाज्यते सद्भिर्यल्लिंगं तद्विलोकितम्

ബ്രഹ്മ മുതൽ പുല്ലിൻ തണ്ടുവരെ ഈ സർവ്വജഗത് ലീനമായതായി എവിടെ അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നുവോ—അതുകൊണ്ട് സജ്ജനർ ആ തത്ത്വത്തെ ഭേദിച്ച് ഗ്രഹിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; ആ ലിംഗം ബ്രഹ്മാ ദർശിച്ചു।

Verse 99

पंचार्था यत्र भासंते पंचब्रह्ममयं हि यत् । आदिपंचस्वरूपंयन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत्

എവിടെ പഞ്ചാർത്ഥങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നുവോ—അത് പഞ്ചബ്രഹ്മമയമാണോ—ആ ആദി പഞ്ചസ്വരൂപത്തെ ബ്രഹ്മാ ദർശിച്ചു।

Verse 100

तमालोक्य ततो वेधा लिंगरूपिणमीश्वरम् । पंचाक्षरं प्रपंचाच्च भिन्नं तुष्टाव शंकरम्

ലിംഗരൂപം ധരിച്ച ആ ഈശ്വരനെ ദർശിച്ച്, വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്നു ഭിന്നനായ ശ്രീശങ്കരനെയും പഞ്ചാക്ഷരീ മന്ത്രരാജനെയും സ്തുതിച്ചു।

Verse 110

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः । नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यंजनरूपिणे

നാനാവർണ്ണസ്വരൂപനേ, സർവ്വ വർണ്ണങ്ങളുടെ അധിപതിയേ—നമസ്കാരം. സ്വരരൂപനേ നമസ്കാരം; വ്യഞ്ജനരൂപനേ നമസ്കാരം।

Verse 120

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोस्तुते । नमो वेदांतवेद्याय वेदानां पतये नमः

ശബ്ദബ്രഹ്മരൂപനേ നമസ്കാരം; പരബ്രഹ്മരൂപനേ നമസ്കാരം. വേദാന്തവേദ്യനേ നമസ്കാരം; വേദങ്ങളുടെ അധിപതിയേ നമസ്കാരം।

Verse 130

सर्वभुक्सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारक । योगिनां हृदयाकाश कृतालय नमोस्तु ते

നീ സർവ്വഭോക്താവും സർവ്വകർത്താവും സർവ്വസംഹാരകാരകനുമാകുന്നു. യോഗികളുടെ ഹൃദയാകാശത്തിൽ വാസമാക്കിയവനേ—നമസ്കാരം।

Verse 140

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा । त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः

നീ തന്നെയാണ് എന്റെ ശരണം; നീ തന്നെയാണ് എന്റെ പരമഗതി. ഹേ ഈശാ, ഞാൻ നിന്നെ മാത്രമേ പ്രണാമം ചെയ്യൂ; നമസ്കാരം, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം।

Verse 150

ईश्वर उवाच । सुरश्रेष्ठ तपःश्रेष्ठ सर्वाम्नाय निधिर्भव । सृष्टेःकरणसामर्थ्यं तवास्तु मदनुग्रहात्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ തപശ്ശ്രേഷ്ഠാ! നീ സർവ്വാമ്നായങ്ങളുടെ നിധിയാകുക. എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ സൃഷ്ടികാര്യസാമർത്ഥ്യം നിനക്കുണ്ടാകട്ടെ.

Verse 160

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः । षष्टि कोटि सहस्राणि मत्स्योदर्यां विशंति हि

അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശിയും തിഥികളിൽ സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളും സാഗരങ്ങളോടുകൂടി നിശ്ചയമായും മത്സ്യോദരിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു—ഷഷ്ടി കോടി സഹസ്രങ്ങളുടെ പരിമാണത്തിൽ.

Verse 170

केवलं भूमिभाराय जन्मिनो जन्म तस्य वै । येनानंदवने दृष्टो नोंकारः सर्वकामदः

ജനിച്ചവന്റെ ജന്മം സത്യത്തിൽ ഭൂമിക്കു വെറും ഭാരമേ—ആനന്ദവനത്തിൽ സർവ്വകാമപ്രദമായ ഓംകാരദർശനം ലഭിക്കാത്തപക്ഷം.

Verse 180

स्कंद उवाच । ब्रह्मापि भजतेद्यापि तल्लिंगं कलशोद्भव । स्तुवन्ब्रह्म स्तवेनैव स्वात्मना विहितेन हि

സ്കന്ദൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ കലശോദ്ഭവ അഗസ്ത്യാ! ഇന്നും ബ്രഹ്മാവ് ആ ലിംഗത്തെ ഭജിക്കുന്നു; സ്വയം രചിച്ച ഈ സ്തവംകൊണ്ട് പരബ്രഹ്മത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 182

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम् । अंतकाले भवेज्ज्ञानं येन बंधात्प्रमुच्यते

ഈ ബ്രഹ്മസ്തവം ഒരു വർഷം ത്രികാലം ജപിച്ചാൽ, അന്ത്യകാലത്ത് ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ജ്ഞാനം ഉദയം ചെയ്യും.