Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ मंदरकंदरोदरोल्लसद समद्युति रत्नमंदिरे । परितः समधिष्ठितामरे निजशिखरैर्वसनीकृतांबरे

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം മന്ദരപർവ്വതത്തിന്റെ ഗുഹാഗർഭത്തിൽ തെളിയുന്ന സമപ്രഭയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള രത്നമന്ദിരത്തിൽ, ചുറ്റും ദേവന്മാർ അധിഷ്ഠിതരായി, തന്റെ ശിഖരങ്ങളാൽ ആകാശത്തെ വസ്ത്രമെന്നപോലെ മൂടിയതുപോലെ—

Verse 2

निवसञ्जगदीश्वरो हरः कृशरजनीश कलामनोहरः । लभते स्म न शर्म शंकरः प्रसरत्काशिवियोगज ज्वरः

അവിടെ വസിച്ചിരുന്നിട്ടും ജഗദീശ്വരനായ ഹരൻ—ചന്ദ്രന്റെ ക്ഷീണകലയിൽ മനോഹരൻ—ശങ്കരന് ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല; കാശീവിയോഗജന്യ ജ്വരം ഉള്ളിൽ ഉള്ളിൽ വ്യാപിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 3

विरहानलशांतये तदा समलेपि त्रिपुरारिणापि यः । मलयोद्भव पंक एष स प्रतिपेदेह्यधुना पिपांसुताम्

വിരഹാഗ്നി ശമിപ്പാൻ ഒരിക്കൽ ത്രിപുരാരിയും (ശിവനും) ലേപിച്ച മലയോത്ഭവ ചന്ദനലേപം തന്നേ, ഇപ്പോൾ ഉണങ്ങി വീണ്ടും ഈർപ്പിനായി തൃഷ്ണിക്കുന്നതുപോലെ ആയിരിക്കുന്നു.

Verse 4

परितापहराणि पद्मिनीनां मृदुलान्यपि कंकणीकृतानि । गदितानि यदीश्वरेण सर्पास्तदभूत्सत्यमहोमहेश्वरेच्छा

പദ്മിനികളുടെ ചൂട് അകറ്റുന്ന മൃദുലമായ താമരത്തന്തുക്കളും, ഈശ്വരൻ അരുളിയതോടെ സർപ്പങ്ങളായി വളകളായി രൂപപ്പെട്ടു. അത് സത്യമായി—അഹോ, മഹേശ്വരന്റെ ഇച്ഛ എത്ര അത്ഭുതം!

Verse 5

यदु दुग्धनिधिं निमथ्यदेवैर्मृदुसारः समकर्षि पूर्णचंद्रः । स बभूव कृशो वियोगतप्तेश्वरमूर्धोष्मपरिक्षरच्छरीरः

ദേവന്മാർ ക്ഷീരസമുദ്രം മഥിച്ച് മൃദുസാരമായ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെ പുറത്തെടുത്തപ്പോൾ, കാശീ-വിയോഗത്തിൽ തപ്തനായ ഈശ്വരന്റെ ശിരസ്സിൽ നിന്നുയരുന്ന ഉഷ്ണതയിൽ ദഗ്ധനായതുപോലെ അവനും ക്ഷീണിച്ചു; അവന്റെ ശരീരം ഉരുകി ഒഴുകുന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 6

यददीधरदेष जाततापः पृथुले मौलिजटानि कुंजकोणे । परितापहरां हरस्तदानीं द्युनदीं तामधुनापि नोज्जिहीते

ആ പർവ്വതപ്രദേശത്ത് താപം (വിഷാദം) ഉദിച്ചപ്പോൾ, ഹരൻ തന്റെ മൗലിയിലെ ഘനമായ ജടകൾ വനകുഞ്ജത്തിന്റെ കോണിൽ വിരിച്ചു; അപ്പോൾ ധരിച്ച പരിതാപഹരിണിയായ ദ്യുനദി ഗംഗയെ അവൻ ഇന്നും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല।

Verse 7

महतो विरहस्य शंकरः प्रसभंतस्यवशी वशंगतः । विविदेन सुरैः सदोगतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः

ആ മഹാവിയോഗം ശങ്കരനെ—സ്വാമിയായിട്ടും—ബലമായി തന്റെ അധീനത്തിലാക്കി; ദേവന്മാർ പലവിധത്തിൽ ചുറ്റിനിന്നിട്ടും അവൻ തീവ്രമായ അന്തർതാപത്തിൽ പൊതിഞ്ഞവനായി തന്നെ നിന്നു।

Verse 8

अतिचित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येष कृपीटयोनिना । स्वपुरीविरहोद्भवेन वै परिताप्येत जगत्त्रयेश्वरः

ഇത് അത്യന്തം വിചിത്രം: സ്വയം ശുചിയായ, അഗ്നിജൻ (കൃപീടയോനി) ആയ ത്രിജഗദീശ്വരൻ പോലും തന്റെ സ്വന്തം പുരിയായ കാശിയുടെ വിയോഗത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ദുഃഖത്താൽ സത്യമായി തപിക്കുന്നു।

Verse 9

निजभालतलं कलानिधेः कलया नित्यमलंकरोति यः । स तदीश्वरमप्यतापयद्विधुरेको विपरीत एव तु

കലാനിധി (ചന്ദ്രൻ) എന്നവന്റെ ഒരു കലകൊണ്ട് തന്റെ ലലാടത്തെ നിത്യവും അലങ്കരിക്കുന്നവൻ, ആ ചന്ദ്രൻ തന്നെയേ—വിചിത്രമായ വിപരീതത്തിൽ—സ്വന്തം സ്വാമിയെയും താപത്തിൽ ദഹിപ്പിച്ചു।

Verse 10

गरलं गलनालिकातले विलसेदस्य न तेन तापितः । अमृतांशु तुषारदीधिति प्रचयैरेव तु तापितोऽद्भुतम्

അവന്റെ കണ്ഠനാളത്തിൽ വിഷം തിളങ്ങുന്നുവെങ്കിലും അതാൽ അവൻ ദഗ്ധനാകുന്നില്ല; അത്ഭുതമായി അമൃതകിരണചന്ദ്രന്റെ ഹിമശീതള കിരണസഞ്ചയങ്ങളാലാണ് അവൻ തപിക്കുന്നത്।

Verse 11

विलसद्धरिचंदनोदकच्छटया तद्विरहापनुत्तये । हृदया हि तयाप्यदूयत प्रसरद्भोगिफटाभवैर्न तु

ആ വിരഹം അകറ്റാൻ മഞ്ഞചന്ദനം കലർന്ന ജലത്തിന്റെ തിളങ്ങുന്ന തളിർച്ച തളിച്ചു; എങ്കിലും അതിനാലും അവന്റെ ഹൃദയം വേദനിച്ചു—പക്ഷേ അത് പടർന്ന പാമ്പിൻ ഫണങ്ങൾ കൊണ്ടല്ല।

Verse 12

सकलभ्रममेष नाशयेत्स्रगहित्वाद्यपदेशजं हरः । इदमद्भुतमस्य यद्भ्रमः स्फुटमाल्येपि महाहिसंभवः

മാല കൈക്കൊള്ളൽ മുതലായ നിമിത്തജന്യമായ എല്ലാ ഭ്രമവും ഹരൻ നശിപ്പിക്കും; എന്നാൽ അത്ഭുതം—വ്യക്തമായ മാല ഉണ്ടായിട്ടും അവന്റെ ഭ്രമം മഹാസർപ്പത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 13

स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम् । स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किंचिदजल्पदित्यजः

സ്മരണപഥത്തിൽ മാത്രം പ്രവേശിച്ചാലും ത്രിവിധതാപം പൂർണ്ണമായി അകറ്റുന്ന ആ അജപ്രഭു കാശീവിയോഗത്തിൽ തപിച്ചു, സ്വയംതന്നോട് എന്തോ ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 14

अपि काशि समागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम । दवथुः परिशांतिमेति तन्नहि मानी परिगाहनैरपि

കാശിയിൽ നിന്നെത്തിയ കാറ്റ് പോലും എന്റെ അവയവങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്താൽ ഈ ദാഹവേദന ശമിക്കും; കാരണം ഈ അഹങ്കാരിയായ വേദന ആവർത്തിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചാലും അടങ്ങുന്നില്ല।

Verse 15

अगमिष्यदहोकथं सतापो ननु दक्षांगजयाय एधितः । ममजीवातुलता झटित्यलं ह्यभविष्यन्न हिमाद्रिजा यदि

അയ്യോ! ദക്ഷപുത്രിയാൽ വർദ്ധിച്ച ഈ സന്താപത്തിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കുമായിരുന്നു? ഹിമവാന്റെ പുത്രി (പാർവ്വതി) ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, എന്റെ ജീവൻ തൽക്ഷണം അവസാനിക്കുമായിരുന്നു.

Verse 16

न तथोज्झितदेहयातया मम दक्षोद्भवयामनोऽदुनोत् । अविमुक्तवियोगजन्मनापरि दूयेत यथा महोष्मणा

ശരീരം വെടിഞ്ഞ ദക്ഷപുത്രിയുടെ (സതി) വിയോഗത്താൽ എന്റെ മനസ്സ് അത്രയധികം വേദനിച്ചില്ല, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അവിമുക്ത (കാശി) ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിയോഗത്താലുണ്ടായ കടുത്ത താപത്താൽ അത് നീറുന്നു.

Verse 17

अयि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमंगसंगजम् । अतिशीतलितानि येन मेऽद्भुतगात्राणि भवंति तत्क्षणात्

ഹേ കാശീ! നിന്റെ സ്പർശനത്താൽ ഉണ്ടാകുന്ന സുഖം എനിക്ക് വീണ്ടും എപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ലഭിക്കും? അതുകൊണ്ട് എന്റെ ശരീരം തൽക്ഷണം കുളിർமையுள்ளതാകുന്നു.

Verse 18

अयि काशि विनाशिताघसंघे तवविश्लेषजआशुशुक्षणिः । अमृतांशुकलामृदुद्रवैरतिचित्रंहविषेव वर्धते

പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന കാശീ! നിന്റെ വിയോഗത്താലുണ്ടായ അഗ്നി, ചന്ദ്രക്കലകളെപ്പോലെ മൃദുവായ നെയ്യ് ഒഴിക്കുമ്പോൾ ഹോമാഗ്നി എന്നപോലെ അത്ഭുതകരമായി വർദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 19

अगमन्मम दक्षजा वियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन । अधुना खलु नैव शांतिमीयां यदि काशीं न विलोकयेहमाशु

മുമ്പ് ദക്ഷപുത്രിയുടെ വിയോഗത്താലുണ്ടായ എന്റെ താപം ഹിമവാന്റെ പുത്രി (പാർവ്വതി) എന്ന ഔഷധത്താൽ ശമിച്ചു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ കാശിയെ വേഗത്തിൽ ദർശിച്ചില്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 20

मनसेति गृणंस्तदा शिवः सुतरां संवृततापवैकृतः । जगदंबिकया धियां जनन्या कथमप्येष वियुक्त इत्यमानि

അപ്പോൾ ശിവൻ മനസ്സിൽ കാശിയെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട്, ദാഹജന്യമായ താപവികാരങ്ങളെ ഏറെ മറച്ചു വെച്ചു. എങ്കിലും ജഗദംബിക—ബുദ്ധിയുടെ ജനനി—“ഇവൻ എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ വേർപെട്ട് വ്യാകുലനായി?” എന്നു വിചാരിച്ചു.

Verse 21

प्रियया वपुषोर्धयानयाप्यपरिज्ञात वियोगकारणः । वचनैरुपचर्यते स्म सप्रणतप्राणिनिदाघदारणः

പ്രിയയായ അവൾ—അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ അർദ്ധഭാഗം തന്നെയായിട്ടും—വിയോഗകാരണം അറിയാതിരുന്നെങ്കിലും, മൃദുവചനങ്ങളാൽ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു സേവിച്ചു; പ്രണതജീവികൾക്കായി സംസാരനിദാഘം അകറ്റുന്ന അവനെ.

Verse 22

श्रीपार्वत्युवाच । तव सर्वग सर्वमस्ति हस्ते विलसद्योग वियोग एव कस्ते । तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकापि भूतधात्री

ശ്രീ പാർവതി പറഞ്ഞു—ഹേ സർവ്വഗ! എല്ലാം നിന്റെ കൈയിലാണ്—യോഗവും വിയോഗവും പോലും. നിനക്കു ‘വിയോഗം’ ആരാണ് വരുത്തുക? അഹോ, നിന്റെ ശക്തി വിഭൂതി ദാനിനിയാണ്; അവൾ സകല ആപത്തുകളുടെ കലികയെയും ധരിച്ചു, സകല ജീവികളുടെ ധാരിണിയുമാകുന്നു.

Verse 23

त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो प्रलयं यांति जगंति शोच्यवत् । च्यवते भवतः कृपालवादितरोपीशनयस्त्वयोंकृतः

ഹേ വിഭോ! നീ ദൃഷ്ടി ചെലുത്താതിരുന്നാൽ ലോകങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ കരുണാജനകമായി പ്രളയത്തിലേക്ക് പതിക്കുന്നു. നിന്റെ കൃപയുടെ ഒരു തുള്ളിയില്ലാതെ മറ്റൊരു ‘ഈശ്വരൻ’ പോലും നിലനിൽക്കില്ല; സർവ്വാധിപത്യം നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് സ്ഥാപിതം.

Verse 24

भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः । नयनानियतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्जला च मौलौ

നിനക്കു ചന്ദ്രനും സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലും പരിതാപത്തിന്റെ കാരണങ്ങളല്ല. ഹേ ത്രിനേത്രാ! നിന്റെ നേത്രങ്ങൾ നിയന്ത്രണബന്ധനങ്ങളില്ലാത്തവ; നിന്റെ മൗലിയിൽ രാത്രിയുടെ കറുത്ത എള്ളെണ്ണപോലെയുള്ള തമസ്സും, ശീതള കൃപാജലപോലെയുള്ള പ്രകാശവും—പ്രിയ അലങ്കാരങ്ങളായി വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 25

भुजगाभुजगाः सदैव तेऽमी न विषं संक्रमते च नीलकंठ । अहमस्मि च वामदेव वामा तव वामंवपुरत्र चित्तयुक्ता

ഹേ നീലകണ്ഠാ! ഈ സർപ്പങ്ങൾ നിത്യം നിന്റെ അംഗങ്ങളിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, അവയുടെ വിഷം നിനക്കുള്ളിൽ സംക്രമിക്കുന്നില്ല. ഞാനും—ഹേ വാമദേവാ—നിന്റെ പ്രിയ വാമാ, ഇവിടെ നിന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്ത് ചിത്തം ചേർത്ത്, നിന്റെ മംഗളമായ ശിവസ്വരൂപത്തോടു ഏകീഭവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 26

इति संसृतिसंबीजजनन्याभिहिते हिते । गिरां निगुंफे गिरिशो वक्तुमप्याददे गिरम्

ഇങ്ങനെ സംസാരഭവത്തിന്റെ വിത്തിനെ ജനിപ്പിക്കുന്ന ജനനി, വാക്കുകളുടെ മാലയായി നെയ്ത ഹിതവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഗിരീശൻ (ശിവൻ) മറുപടി പറയാൻ വാക്കെടുത്തു.

Verse 27

ईश्वर उवाच । अयि काशीत्यष्टमूर्तिर्भवो भावाष्टकोभवत् । सत्वरं शिवयाज्ञायि ध्रुवं काश्याहृतोहरः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ശിവയാജ്ഞായി! ‘കാശീ!’ എന്ന ഉച്ചാരണമാത്രത്തിൽ ഭവൻ (ശിവൻ) അഷ്ടമൂർത്തിയായി, ഭാവത്തിന്റെ അഷ്ടകരൂപമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ശിവവിദേ, ഹരൻ നിശ്ചയമായും ഉടൻ കാശിയിലേക്കു ആകർഷിതനാകുന്നു.

Verse 28

अथबालसखी भूत तत्तत्काननवीरुधम् शिवाप्रस्तावयांचक्रे विमुक्तां मुक्तिदां पुरीम्

അപ്പോൾ അവൾ (പാർവതി) ബാലസഖിയെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്ന്, പലവിധ വനങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞിടയിൽ, സ്വയം വിമുക്തയും മുക്തിദായിനിയുമായ ആ പുരി—കാശി—യെ കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ചു വർണ്ണിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 29

पार्वत्युवाच । गगनतलमिलितसलिले प्रलयेपि भव त्रिशूलपरि विधृताम् । कृतपुंडरीकशोभां स्मरहरकाशीं पुरीं यावः

പാർവതി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭവാ! പ്രളയകാലത്തും ജലം ആകാശതലം വരെ ഉയർന്നാലും, നിന്റെ ത്രിശൂലത്തിൽ ധരിക്കപ്പെട്ട, പദ്മസദൃശ ശോഭയിൽ ദീപ്തമായ, ഹേ സ്മരഹരാ, ആ കാശിപുരിയിലേക്കു നമുക്ക് പോകാം.

Verse 30

धराधरेंद्रस्य धरातिसुंदरा न मां तथास्यापि धिनोति धूर्जटे । धरागतापीह न या ध्रुवंधरा पुरीधुरीणा तव काशिका यथा

ഹേ ധൂർജടേ! പർവതേന്ദ്രന്റെ അതിസുന്ദരമായ ഭൂമിയും എന്നെ അത്ര സന്തോഷിപ്പിക്കുകയില്ല; ഭൂമിയിൽ തന്നെയിരുന്നാലും നിന്റെ ശ്രേഷ്ഠവും ധ്രുവവുമായ അനുപമ കാശിക നൽകുന്ന ആനന്ദം പോലെ അല്ല।

Verse 31

न यत्र काश्यां कलिकालजं भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः । न यत्र काश्यां कलुषोद्भवं भयं कथं विभो सा नयनातिथिर्भवेत्

കാശിയിൽ കലിയുഗജന്യ ഭയം ഇല്ല, കാശിയിൽ മരണത്തിനു ശേഷം പുനർഭവം ഇല്ല; കാശിയിൽ മലിനതയിൽ നിന്നുള്ള ഭയവും ഇല്ല। ഹേ വിഭോ! ആ നഗരി എന്റെ കണ്ണുകളുടെ പ്രിയ അതിഥിയാകാതെ എങ്ങനെ?

Verse 32

किमत्र नो संति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः । परं न काशी सदृशीदृशोः पदं क्वचिद्गता मे भवता शपे शिव

ഇവിടെ സഹസ്ര നഗരങ്ങൾ ഇല്ലയോ—പടിപടിയായി സർവസമൃദ്ധിയുടെ ഭൂമികൾ? എങ്കിലും കാശിയെപ്പോലെ മറ്റൊന്നുമില്ല; അതാണ് എന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ പരമ ലക്ഷ്യം। ഞാൻ ഒരിക്കൽ എങ്കിലും വിരുദ്ധമായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹേ ശിവ, എന്നെ ശിക്ഷിക്കണമേ।

Verse 33

त्रिविष्टपे संति न किं पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः । तृणी भवंतीह च ताः पुरःपुरः पदं पुरारे भवतो भवद्विषः

ത്രിവിഷ്ടപത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് നഗരങ്ങൾ ഇല്ലയോ—സകല അത്ഭുതങ്ങളുടെ ജന്മഭൂമികൾ? എങ്കിലും ഇവിടെ അവ എല്ലാം ഒന്നിന് പിന്നാലെ തൃണമെന്നപോലെ തുച്ഛമാകുന്നു, ഹേ പുരാരി—നിന്റെ ആ പദത്തിനും നിന്റെ കാശിക്കും മുമ്പിൽ, ഹേ ഭവദ്വിഷങ്ങളുടെ ശത്രുവേ!

Verse 34

न केवलं काशिवियोगजो ज्वरः प्रबाधते त्वां तु तथा यथात्र माम् । उपाय एषोत्र निदाघशांतये पुरी तु सा वा ममजन्मभूरथ

കാശിവിയോഗജന്യ ജ്വരം മാത്രം നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നില്ല; അത് ഇവിടെ എന്നെ കൂടുതൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നു। ഈ ദാഹം ശമിപ്പാനുള്ള ഉപായം ഇതേ—ആ നഗരിയിലേക്ക് പോകാം; അത് എന്റെ ജന്മഭൂമിയായാലും അല്ലായാലും।

Verse 35

मया न मेने ममजन्मभूमिका वियोगजन्मा परिदाघईशितः । अवाप्यकाशीं परितः प्रशांतिदां समस्तसंतापविघातहेतुकाम्

എന്റെ ജന്മഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ള വിരഹജന്യ ദാഹം ഇത്ര ശക്തമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതിയില്ല; എന്നാൽ സമ്പൂർണ്ണ ശാന്തി നൽകുന്ന കാശിയെ പ്രാപിച്ചാൽ അതുതന്നെ എല്ലാ താപദുഃഖങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന കാരണമാകുന്നു.

Verse 36

न मोक्षलक्ष्म्योत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रचित् । अवैम्यहं शर्मद सर्वशर्मदा सरूपिणी मुक्तिरसौ हि काशिका

ദേഹധാരികൾക്ക് ‘മോക്ഷലക്ഷ്മി’ ഇത്ര പ്രത്യക്ഷമായി മറ്റെവിടെയും കാണപ്പെടുന്നില്ല. സർവക്ഷേമവും ആനന്ദവും നൽകുന്ന കാശിക തന്നെയാണ് ദൃശ്യരൂപത്തിലുള്ള മുക്തി എന്ന് ഞാൻ അറിഞ്ഞു.

Verse 37

न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेंद्रियत्वोज्झित तत्समाधिना । क्रतुक्रियाभिर्न न वेदविद्यया यथा हि काश्यां परिहाय विग्रहम्

ഇത്തരം മുക്തി മറ്റെവിടെയും ലഭ്യമല്ല—ഇന്ദ്രിയസ്ഥൈര്യമില്ലാത്ത ആ സമാധിയാൽ അല്ല, യാഗങ്ങളാൽ അല്ല, ക്രിയാകർമങ്ങളാൽ അല്ല, വേദവിദ്യയാലും അല്ല; കാശിയിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 38

न नाकलोके सुखमस्ति तादृशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुंदरे । वार्तापि मर्त्ये सुखसंश्रया क्व वा काश्यां हि यादृक्तनुमात्रधारिणि

അത്തരം സുഖം സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലും ഇല്ല; അതിസുന്ദരമായ പാതാളതലത്തിൽ എവിടെ? മർത്ത്യലോകത്തിൽ ആ ആനന്ദത്തിന്റെ വാർത്ത പോലും എവിടെ—കാശിയിൽ വെറും ദേഹധാരിക്കും അത് ലഭിക്കുന്നു.

Verse 39

क्षेत्रे त्रिशूलिन्भवतोऽविमुक्ते विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते । मनोपि यः प्राणिवरः प्रयुंक्ते षडंगयोगं स सदैव युंक्ते

ഹേ ത്രിശൂലധാരീ! നിങ്ങളുടെ അവിമുക്തക്ഷേത്രത്തിൽ മുക്തിലക്ഷ്മി ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല. അവിടെ മനസ്സിനെ മാത്രം നിയോഗിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠപ്രാണിയും സത്യത്തിൽ സദാ ഷഡംഗയോഗത്തിൽ യുക്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 40

षडंगयोगान्नहि तादृशी नृभिः शरीरसिद्धिः सहसात्र लभ्यते । सुखेन काशीं समवाप्य यादृशीदृशौ स्थिरीकृत्य शिव त्वयि क्षणम्

ഷഡംഗയോഗംകൊണ്ട് മനുഷ്യർക്കു ഇവിടെ അത്തരം ശരീരസിദ്ധി പെട്ടെന്നു ലഭ്യമല്ല. എന്നാൽ എളുപ്പത്തിൽ കാശി പ്രാപിച്ച്, ഹേ ശിവാ, ക്ഷണമാത്രം പോലും നിന്മേൽ ദൃഷ്ടി സ്ഥിരമാക്കിയാൽ അതേ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 41

वरं हि तिर्यक्त्वमबुद्धिवैभवं न मानवत्वं बहुबुद्धिभाजनम् । अकाशिसंदर्शननिष्फलोदयं समंततः पुष्करबुद्बुदोपमम्

ബുദ്ധിവൈഭവമില്ലാത്ത തിര്യക്‌ജന്മം പോലും ശ്രേയസ്കരം; എന്നാൽ ഏറെ ബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യജന്മം കാശീദർശനം കൂടാതെ ഫലമില്ലാതെ ഉയർന്നാൽ, അത് സർവ്വതോഭാവേന ജലത്തിലെ ബുഡ്ബുഡംപോലെ അസ്ഥിരം.

Verse 42

दृशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुःकृतार्था शिवकाशिवासिनी । मनःकृतार्थं धृतकाशिसंश्रयं मुखं कृतार्थं कृतकाशिसंमुखम्

കാശീദർശനത്താൽ കണ്ണുകൾ കൃതാർത്ഥമാകുന്നു; ശിവന്റെ കാശിയിൽ വസിക്കുന്നതാൽ ദേഹം കൃതാർത്ഥമാകുന്നു. കാശിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ മനസ്സ് കൃതാർത്ഥമാകുന്നു; കാശിയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ചതാൽ മുഖവും കൃതാർത്ഥമാകുന്നു.

Verse 43

वरं हि तत्काशिरजोति पावनं रजस्तमोध्वंसि शशिप्रभोज्ज्वलम् । कृतप्रणामैर्मणिकर्णिका भुवे ललाटगंयद्बहुमन्यते सुरैः

ധന്യമാണ് കാശിയുടെ ആ ധൂളി—അത്യന്തം പാവനമായത്, രജസ്-തമസ് നശിപ്പിക്കുന്നത്, ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തം. ഭൂമിയിലെ മണികർണികയിൽ പ്രണാമം ചെയ്താൽ ലലാടത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന ആ ധൂളിയെ ദേവന്മാരും മഹത്തായി മാനിക്കുന്നു.

Verse 44

न देवलोको न च सत्यलोको न नागलोको मणिकर्णिकायाः । तुलां व्रजेद्यत्र महाप्रयाणकृच्छ्रुतिर्भवेद्ब्रह्मरसायनास्पदम्

ദേവലോകമല്ല, സത്യലോകമല്ല, നാഗലോകവും അല്ല—ഒന്നും മണികർണികയ്ക്കു തുല്യമല്ല. അവിടെ ദുഷ്കരമായ ‘മഹാപ്രയാണം’ പോലും ശ്രുതിപ്രമാണിതമായ പഥംപോലെ ആകുന്നു; കാരണം അത് ബ്രഹ്മരസാമൃതത്തിന്റെ ആശ്രയസ്ഥാനമാണ്.

Verse 45

महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थली तमस्ततिर्यत्र समेति संक्षयम् । परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्नींदुकरैरनिग्रहा

മഹാമഹിമയോടെ ദീപ്തമായ മണികർണികാ-സ്ഥലം—അവിടെ അന്ധകാരത്തിന്റെ കൂമ്പാരം പൂർണ്ണമായി ക്ഷയിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങളാൽ വളർന്ന തമസ്സും അവിടെയുള്ള സൂര്യ-അഗ്നി-ചന്ദ്രസമ ദീപ്തിയെ താങ്ങുകയില്ല.

Verse 46

किमु निर्वाणपदस्य भद्रपीठं मृदुलं तल्पमथोनुमोक्षलक्ष्म्याः । अथवा मणिकर्णिकास्थली परमानंदसुकंदजन्मभूमिः

മണികർണികാ നിർവാണപദത്തിന്റെ മംഗളാസനം, അതിന്റെ മൃദുല ശയ്യാസദൃശ ആശ്രയം അല്ലയോ? അല്ലെങ്കിൽ അതുതന്നെ മോക്ഷലക്ഷ്മിയുടെ ജന്മഭൂമി—പരമാനന്ദവും സത്യസുഖവും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന മൂലസ്ഥാനമോ?

Verse 47

समतीतविमुक्तजंतुसंख्या क्रियते यत्र जनैः सुखोपविष्टैः । विलसद्द्युति सूक्ष्मशर्कराभिः स्ववपुःपातमहोत्सवाभिलाषैः

അവിടെ ജനങ്ങൾ സുഖമായി ഇരിക്കുന്നു; മുമ്പേ വിമുക്തരായ ജീവികളുടെ എണ്ണം എണ്ണുന്നതുപോലെ—ദീപ്തിയായി മിനുങ്ങുന്ന സൂക്ഷ്മ മണൽകണങ്ങളാൽ—കാശിയിൽ ദേഹപാതനം (മരണം) എന്ന മഹോത്സവം അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 48

स्कंद उवाच । अपर्णापरिवर्ण्येति पुरीं वाराणसीं मुने । पुनर्विज्ञापयामास काशीप्राप्त्यै पिनाकिनम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ! ഇങ്ങനെ വാരാണസി പുരിയെ വർണ്ണിച്ച ശേഷം, അപർണാ (പാർവതി) കാശീപ്രാപ്തിക്കായി പിനാകിൻ (ശിവൻ)നോട് വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 49

श्रीपार्वत्युवाच । प्रमथाधिप सर्वेश नित्यस्वाधीनवर्तन । यथानंदवनं यायां तथा कुरु वरप्रद

ശ്രീ പാർവതി പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രമഥാധിപാ, ഹേ സർവേശ്വരാ, നിത്യം സ്വാധീനഗതിയുള്ളവനേ! ഹേ വരപ്രദാ, ഞാൻ നന്ദവനത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ അങ്ങനെ അനുഗ്രഹിക്കണമേ.

Verse 50

स्कन्द उवाच । जितपीयूषमाधुर्यां काशीस्तवनसुंदरीम् । अथाकर्ण्याहमुदितो गिरिशो गिरिजां गिरम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—കാശീസ്തുതിയാൽ മനോഹരവും അമൃതമാധുര്യത്തെ ജയിക്കുന്നതുമായ ഗിരിജയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഗിരീശൻ (ശിവൻ) അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു।

Verse 51

श्रीदेवदेव उवाच । अयि प्रियतमे गौरि त्वद्वा गमृतसीकरैः । आप्यायितोस्मि नितरां काशीप्राप्त्यै यतेधुना

ശ്രീ ദേവദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രിയതമ ഗൗരി! നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതബിന്ദുക്കളാൽ ഞാൻ അത്യന്തം പുതുക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇനി കാശീപ്രാപ്തിക്കായി ഞാൻ പരിശ്രമിക്കും।

Verse 52

त्वं जानासि महादेवि मम यत्तन्महद्व्रतम् । अभुक्तपूर्वमन्येन वस्तूपाश्नामि नेतरत्

ഹേ മഹാദേവീ! നീ അറിയുന്നു—ഇതാണ് എന്റെ മഹാവ്രതം: മറ്റൊരാൾ മുമ്പ് ഭോഗിക്കാത്ത വസ്തുവേ ഞാൻ സ്വീകരിക്കൂ; അല്ലാതെ ഒരിക്കലുമല്ല।

Verse 53

पितामहस्य वचनाद्दिवोदासे महीपतौ । धर्मेण शासति पुरीं क उपायो विधीयताम्

പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം മഹീപതി ദിവോദാസൻ ധർമ്മത്തോടെ നഗരി ഭരിക്കുമ്പോൾ, ഇനി എന്ത് ഉപായം നിശ്ചയിക്കണം?

Verse 54

कथं स राजा धर्मिष्ठः प्रजापालनतत्परः । वियोज्यते पुरः काश्या दिवोदासो महीपतिः

അത്യന്തം ധർമ്മനിഷ്ഠനും പ്രജാപാലനത്തിൽ തൽപരനുമായ ആ മഹീപതി ദിവോദാസനെ കാശീനഗരിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വേർപെടുത്താം?

Verse 55

अधर्मवर्तिनो यस्माद्विघ्नः स्यान्नेतरस्य तु । तस्मात्कं प्रेषयामीशे यस्तं काश्या वियोजयेत्

അധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ നടക്കുന്നവന്ക്കേ വിഘ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; ധർമ്മനിഷ്ഠന്ക്കല്ല. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഈശ്വരാ, അവനെ കാശിയിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താൻ കഴിയുന്നവനെ ഞാൻ അയയ്ക്കും.

Verse 56

धर्मवर्त्मानुसरतां यो विघ्नं समुपाचरेत् । तस्यैव जायते विघ्नः प्रत्युत प्रेमवर्धिनि

ധർമ്മപഥം പിന്തുടരുന്നവർക്കു വിഘ്നം വരുത്താൻ ആരെങ്കിലും ശ്രമിച്ചാൽ, ആ വിഘ്നം അവനിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിവരും; അവസാനം അത് ഭക്തരുടെ പ്രേമവും സ്ഥിരതയും വർധിപ്പിക്കും.

Verse 57

विनाच्छिद्रेण तं भूपं नोत्सादयितुमुत्सहे । मयैव हि यतो रक्ष्याः प्रिये धर्मधुरंधराः

ദോഷം കണ്ടെത്താതെ ആ രാജാവിനെ തകർക്കാൻ എനിക്കാകില്ല; കാരണം, ഹേ പ്രിയേ, ധർമ്മഭാരം വഹിക്കുന്ന ധീരന്മാർ തീർച്ചയായും എന്റെ സംരക്ഷണത്തിന് അർഹരാണ്.

Verse 58

न जरा तमतिक्रामेन्न तं मृत्युर्जिर्घांसति । व्याधयस्तं न बाधंते धर्मवर्त्मभृदत्रयः

ജര അവനെ അതിക്രമിക്കുകയില്ല; മരണം അവനെ വധിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുകയില്ല. രോഗങ്ങളും അവനെ പീഡിപ്പിക്കുകയില്ല—അവൻ ധർമ്മപഥധാരി, നിർഭയൻ.

Verse 59

इति संचिंतयन्देवो योगिनीचक्रमग्रतः । ददर्शातिमहाप्रौढं गाढकार्यस्य साधनम्

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവൻ യോഗിനീചക്രത്തിന്റെ മുമ്പിൽ, ആ ഗാഢകാര്യസിദ്ധിക്കായുള്ള അത്യന്തം പ്രബലമായ ഉപായം ദർശിച്ചു.

Verse 60

अथ देव्या समालोच्य व्योमकेशो महामुने । योगिनीवृंदमाहूय जगौ वाक्यमिदं हरः

അപ്പോൾ ദേവിയുമായി ആലോചിച്ച്, ഹേ മഹാമുനേ, വ്യോമകേശൻ യോഗിനീഗണത്തെ വിളിച്ചു കൂട്ടി; ഹരൻ ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 61

सत्वरं यात योगिन्यो मम वाराणसीं पुरीम् । यत्र राजा दिवोदासो राज्यं धर्मेण शास्त्यलम्

ഹേ യോഗിനീമാരേ, വേഗത്തിൽ എന്റെ വാരാണസീ പുരിയിലേക്കു പോകുവിൻ; അവിടെ രാജാവ് ദിവോദാസൻ ധർമ്മപ്രകാരം രാജ്യം പൂർണ്ണമായി ഭരിക്കുന്നു.

Verse 62

स्वधर्मविच्युतः काशीं यथा तूर्णं त्यजेन्नृपः । तथोपचरत प्राज्ञा योगमायाबलान्विताः

ഹേ പ്രാജ്ഞയായ യോഗിനീമാരേ, യോഗമായാബലത്തോടെ യുക്തരായി അങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുവിൻ; രാജാവ് സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്നു ച്യുതനായി വേഗത്തിൽ കാശിയെ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.

Verse 63

यथा पुनर्नवीकृत्य पुरीं वाराणसीमहम् । इतः प्रयामि योगिन्यस्तथा क्षिप्रं विधीयताम्

ഹേ യോഗിനീമാരേ, വേഗത്തിൽ അങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കുവിൻ; ഞാൻ വാരാണസീ പുരിയെ വീണ്ടും നവീകരിച്ച് ഇവിടെ നിന്ന് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുവാൻ കഴിയട്ടെ.

Verse 64

इति प्रसादमासाद्य शासनं शिरसा वहन् । कृतप्रणामो निर्यातो योगिनीनां गणस्ततः

ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസാദം പ്രാപിച്ച്, ആജ്ഞയെ ശിരസ്സിൽ വഹിച്ച്, പ്രണാമം ചെയ്ത് യോഗിനീഗണം അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 65

ययुराकाशमाविश्य मनसोप्य तिरंहसा । परस्परं भाषमाणा योगिन्यस्ता मुदान्विताः

ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ആ യോഗിനികൾ പരസ്പരം സംഭാഷണം നടത്തിക്കൊണ്ട്, മനസ്സിനൊത്ത വേഗത്തിൽ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു।

Verse 66

अद्य धन्यतराः स्मो वै देवदेवेन यत्स्वयम् । कृतप्रसादाः प्रहिताः श्रीमदानंदकाननम्

“ഇന്ന് ഞങ്ങൾ തീർച്ചയായും അത്യന്തം ധന്യർ; ദേവദേവൻ സ്വയം പ്രസന്നനായി ഞങ്ങളെ ശ്രീമദാനന്ദ-കാനനത്തിലേക്ക് പ്രേഷിച്ചു.”

Verse 67

अद्य सद्यो महालाभावभूतां नोतिदुर्लभौ । त्रिनेत्रराजसंमानस्तथा काशी विलोकनम्

“ഇന്ന് ഞങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ രണ്ട് മഹാലാഭങ്ങൾ നേടി; അവന്റെ കൃപയാൽ അവ ദുർലഭമല്ല—ത്രിനേത്രരാജന്റെ സന്മാനം, കൂടാതെ കാശിയുടെ പുണ്യദർശനം।”

Verse 68

इति मुदितमनाः स योगिनीनां निकुरंवस्त्वथमंदराद्रिकुंजात् । नभसि लघुकृतप्रयाणवेगो नयनातिथ्यमलंभयत्पुरीं ताम्

ഇങ്ങനെ ആനന്ദിതമനസ്സുള്ള യോഗിനികളുടെ സംഘം മന്ദരാദ്രിയുടെ കുഞ്ജങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ആകാശയാത്രയുടെ വേഗം ലഘൂകരിച്ച് അവർ ഉടൻ തന്നെ ആ പുണ്യപുരിയുടെ നിർമ്മല ‘നയനാതിഥ്യം’—അഥവാ മംഗളദർശനം—ലഭിച്ചു।