
Sukta 8.69
Triṣṭubh (explicitly referenced)
ഈ സൂക്തം സോമനെ പ്രചോദകനായും ശക്തിദായകനായും കേന്ദ്രമാക്കുന്നു; ത്രിഷ്ടുഭ് ഛന്ദസ്സിലെ ജപത്തിലൂടെ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുവരുന്നു. യജ്ഞത്തെയും മനസ്സിനെയും വർധനയാൽ “നിറയ്ക്കുന്ന” സമൃദ്ധി/പരിപൂരണമെന്ന ശക്തിയായ പുരന്ധി അവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. സോമം സൂക്ഷ്മമായി—ഒന്നും ചോർന്നുപോകാതെ—തയ്യാറാക്കി അർപ്പിക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങളിലൂടെ ഇത് നീങ്ങുന്നു; ഇന്ദ്രൻ പാനം ചെയ്യുന്നതിനായി പാനീയം സ്ഥിരമായി പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെടണം എന്ന് ഊന്നുന്നു. അതോടൊപ്പം, ശാസ്ത്രീയമായ യാഗക്രമം (ചിട്ടപ്പെടുത്തി വെട്ടിയ ബർഹിസ്, ശരിയായി സ്ഥാപിച്ച ഊർജങ്ങൾ) തന്നെയാണ് പ്രാചീനവും ആദിമവുമായ “മുന്നേറ്റം” കൈവരിക്കാനുള്ള നിബന്ധനയെന്ന് പറയുന്നു.
Mantra 1
प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे । धिया वो मेधसातये पुरंध्या विवासति ॥
വീണ്ടും വീണ്ടും പുരന്ധി (പൂർണ്ണതയുടെ ശക്തി) നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ ത്രിഷ്ടുഭ് ഛന്ദസ്സിന്റെ പ്രേരണാശക്തിയെ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുവരുന്നു—വീരന്മാരിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന സോമനുവേണ്ടി പോഷകമായ ഇഷ് (ആഹാര-പ്രേരണം). ധിയാ (ചിന്ത)യോടെ അവൾ മേധാ-സാതി (പ്രകാശമയ ബുദ്ധിയുടെ പ്രാപ്തി)ക്കായി നിങ്ങളെ സേവിച്ച് ആരാധന അർപ്പിക്കുന്നു.
Mantra 2
नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् । पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥
നീ നിന്റെ വീർപ്പുമുട്ടുന്ന ശക്തികൾക്കു നാദമയമായ പ്രവാഹമാകുന്നു; എപ്പോഴും യോജിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ശക്തികൾക്കു മുഴങ്ങുന്ന ധാരയാകുന്നു. നീ അഘ്ന്യാ (അഹിംസ്യ/അജേയ) പശുക്കളുടെ—പാൽധാരയായ ധേനുക്കളുടെ—പതിയാണ്; പോഷകമായ ഇഷ് നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുവാൻ.
Mantra 3
ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥
ഈ പുള്ളിപ്പശുക്കൾ (പൃശ്നി), സമൃദ്ധമായ ദോഹമുള്ളവർ, സോമത്തെ കലർത്തി ഒരുക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ജന്മസമയത്ത് അവർ ദേവജനങ്ങളുടെ വിശഃ (ജനസമൂഹങ്ങൾ) ആകുന്നു; ദ്യൗവിന്റെ മൂന്ന് രോചനങ്ങളിൽ അവർ ദീപ്തമായ അർപ്പണം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mantra 4
अभि प्र गोपतिं गिरेन्द्रमर्च यथा विदे । सूनुं सत्यस्य सत्पतिम् ॥
വാക്കുകൊണ്ട് ഗോപതി ഇന്ദ്രനെ മുന്നോട്ടു വെച്ച് സ്തുതിച്ചു പാടുക, ഞങ്ങൾ അറിയേണ്ടതിന്—സത്യത്തിന്റെ സൂനു, ഋതത്തിന്റെ സത്യപതി.
Mantra 5
आ हरयः ससृज्रिरेऽरुषीरधि बर्हिषि । यत्राभि संनवामहे ॥
വരിക—ഹരി (താമ്ര) ശക്തികൾ അഴിച്ചുവിട്ട് ബർഹിഷിൽ അധിവസിക്കട്ടെ; അവിടെ ഞങ്ങൾ ഒരുമിച്ച്, ഒരേ അർപ്പണ-സ്വരത്തിൽ, സംനവാമഹേ.
Mantra 6
इन्द्राय गाव आशिरं दुदुह्रे वज्रिणे मधु । यत्सीमुपह्वरे विदत् ॥
ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി ഗാവഃ (പ്രകാശ-കിരണങ്ങൾ) വജ്രിണേയ്ക്ക് മധുരസമായ മധു ദോഹിക്കുന്നു—സമൃദ്ധ മിശ്രണം; അവൻ അതിനെ ഉപഹ്വരത്തിൽ, അടുത്തുള്ള കുഴിവിടവിൽ, അന്തർഗഹ്വരത്തിൽ, വിദത് (കണ്ടെത്തുമ്പോൾ).
Mantra 7
उद्यद्ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥
നീ പ്രകാശവാനായ (ബ്രധ്ന)ന്റെ വിശാല ലോകത്തിലേക്ക്—അവന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക്—ഉയരുമ്പോൾ, അവിടെ പോകുക, ഹേ ഇന്ദ്ര; മധുരമായ മധു പാനം ചെയ്ത്, സഖ്യത്തിന്റെ ത്രിഃ-സപ്ത പദങ്ങളിൽ ഞങ്ങളോടൊപ്പം സഹചാരിയായി സഞ്ചരിക്കു.
Mantra 8
अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत । अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥
പാടുവിൻ, ഉച്ചത്തിൽ പാടുവിൻ—ഹേ യജ്ഞപ്രിയ മേധാവികളേ—പാടുവിൻ; പുത്രന്മാരും പാടട്ടെ, ഒരു പുരംപോലെ അജയ്യമായ ധൈര്യത്തോടെ പാടട്ടെ—അങ്ങനെ സ്തുതി സത്യത്തിനായി കോട്ടയാക്കിയ നിലമായി നിലനിൽക്കട്ടെ.
Mantra 9
अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥
താഴോട്ടു സ്തുതിയുടെ നാദം ഗർജനപോലെ മുഴങ്ങുന്നു, ചുറ്റി വിറയ്ക്കുന്നു; പിങ്ങള ജ്വാല ചുറ്റും ചാടുന്നു—ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി പ്രചോദിതമായ ബ്രഹ്മ (വാണി) പ്രത്യക്ഷതയിലേക്കു ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
Mantra 10
आ यत्पतन्त्येन्यः सुदुघा अनपस्फुरः । अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥
വേഗമുള്ള, സുദുഘാ (സമൃദ്ധമായി നൽകുന്ന) ഏന്യഃകൾ ഇവിടെ പറന്നു വരുമ്പോൾ, ചിതറിക്കാതെ—അപ്പോൾ അപാസ്ഫുരം (ചോർന്നൊഴുകാത്ത) സോമത്തെ പിടിച്ചു നിർത്തുക, ഇന്ദ്രൻ പാനം ചെയ്യാൻ; ഇറങ്ങിവരുന്ന ശക്തിക്കായി ആ ആനന്ദം സ്ഥിരമായി നിലനിർത്തുക.
Mantra 11
अपादिन्द्रो अपादग्निर्विश्वे देवा अमत्सत । वरुण इदिह क्षयत्तमापो अभ्यनूषत वत्सं संशिश्वरीरिव ॥
ഇന്ദ്രൻ പാനം ചെയ്തു; അഗ്നിയും പാനം ചെയ്തു; എല്ലാ ദേവന്മാരും ആനന്ദിച്ചു. വരുണനും ഇവിടെ വസിച്ചു; ആപഃ (ജലങ്ങൾ) മർമരിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ അടുക്കലേക്ക് നീങ്ങി—കിടാവിനെ ചുറ്റി അമ്മമാർ മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ—അന്തർസ്ഥ ഋതത്തെ അവരുടെ ഒഴുകുന്ന സമ്മതത്തോടെ പോഷിപ്പിച്ചു.
Mantra 12
सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदं सूर्म्यं सुषिरामिव ॥
ഹേ വരുണ, നീ സുദേവൻ (പരിപൂർണ്ണ ദിവ്യൻ) ആകുന്നു; നിന്റെ സപ്ത സിന്ധവഃ നിന്റെ കാകുദം—തരംഗവാഹിയായ ഉയരം—അനുസരിച്ച് ഒഴുകുന്നു, നന്നായി ചാനലാക്കിയ പാതയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒഴുക്കുകൾപോലെ; അങ്ങനെ നിനക്കുള്ളിൽ ഋതബന്ധിത ധാരകൾ ഭംഗമില്ലാതെ ഒഴുകുന്നു.
Mantra 13
यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वपुरुपमा यो अमुच्यत ॥
വിരുദ്ധബലങ്ങളെ പിരിച്ചുവിട്ട്, ദാനം ചെയ്യുന്നവന്റെ അടുക്കൽ സുസംയുക്ത ശക്തികളെ സമീപിപ്പിച്ചവൻ—അവൻ തന്നേ വേഗശാലിയായ നേതാവ്; അവന്റെ അതേ രൂപം തന്നെയാണ് ഉപമാ-മാപം; അവൻ തന്നെയാണ് മോചിതനായി സ്വതന്ത്ര പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നവൻ.
Mantra 14
अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥
അത്യന്തം ശക്തിയോടെ ശക്രൻ പ്രഹരിച്ചു; ഇന്ദ്രൻ എല്ലാ ദ്വേഷങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ചു. ‘യുവ’ന്റെ പാച്യമാനമായ ഓദനപാത്രം പോലും അവൻ പിളർക്കുന്നു—പര-ഗിരാ, ദൂരവ്യാപിയായ വാക്കിനാൽ; അങ്ങനെ ഉയർന്ന ഉച്ചാരണത്താൽ ശത്രുരൂപങ്ങൾ തകർന്നുപോകുന്നു.
Mantra 15
अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् । स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥
ചെറിയ കുഞ്ഞുപോലെ, യുവ കുമാരനെപ്പോലെ, അവൻ സദാ പുതുമയുള്ള രഥത്തിൽ കയറുന്നു. വന്യ ഊർജത്തിന്റെ മഹിഷസദൃശമായ മഹാശക്തിയെ അവൻ പാകപ്പെടുത്തി ഒരുക്കി, പിതാവിനും മാതാവിനും അർപ്പിക്കുന്നു—വിഭു-ക്രതു, വിശാലവും സർവ്വഫലപ്രദവുമായ സംകല്പമുള്ളവൻ.
Mantra 16
आ तू सुशिप्र दम्पते रथं तिष्ठा हिरण्ययम् । अध द्युक्षं सचेवहि सहस्रपादमरुषं स्वस्तिगामनेहसम् ॥
ഹേ സുഷിപ്ര, ദമ്പതേ (ഗൃഹപതേ)! വരിക; ഹിരണ്യമയമായ രഥത്തിൽ ആരോഹണം ചെയ്യുക. പിന്നെ ദ്യുക്ഷം (പ്രകാശമുള്ള) അശ്വത്തെ യോജിപ്പിക്കുക—ശക്തിയിൽ സഹസ്രപാദം, ബലത്തിൽ അരുഷം (ചുവപ്പുനിറമുള്ളത്)—അത് ഞങ്ങളെ സ്വസ്തി (മംഗളം) ഉള്ള പഥത്തിൽ വഹിക്കട്ടെ, ഗതിയിൽ അഹസ് (അക്ലാന്തം) ആയിരിക്കട്ടെ.
Mantra 17
तं घेमित्था नमस्विन उप स्वराजमासते । अर्थं चिदस्य सुधितं यदेतव आवर्तयन्ति दावने ॥
അവനെയേ—അതെ, ഇങ്ങനെ—നമസ്കരിക്കുന്ന ഉപാസകർ സമീപിച്ചു വന്ന് സ്വരാജ (സ്വയം-ശാസകൻ) പ്രഭുവിനോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു. അവന്റെ സുധിതം (സുസ്ഥാപിതമായ) ലക്ഷ്യവും വ്യക്തമാകുന്നു, അവർ അവനെ യാത്രയിലേക്കും ദാനത്തിലേക്കും (ദാവനേ) തിരിക്കുന്നപ്പോൾ.
Mantra 18
अनु प्रत्नस्यौकसः प्रियमेधास एषाम् । पूर्वामनु प्रयतिं वृक्तबर्हिषो हितप्रयस आशत ॥
പ്രാചീന വാസസ്ഥാനം (ശാശ്വത ധാമം) അനുസരിച്ച്, ഇവർ പ്രിയമേധാസഃ—പ്രിയമായ ബോധാന്വേഷകർ—മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു. മുൻകാലത്തെ, ആദിമമായ പ്രയതി (മുന്നേറ്റം) അവർ പ്രാപിക്കുന്നു—ബർഹിസ് (യജ്ഞഘാസം) വെട്ടി ഒരുക്കിയവരും, ഊർജങ്ങളെ ഹിതപ്രയസ് (ശരിയായ ക്രമത്തിൽ) സ്ഥാപിച്ചവരും.
Purandhī repeatedly brings forward the Triṣṭubh-powered inspiration and nourishment for Soma, linking meter, thought (dhī), and medhā as the hymn’s opening engine.
Attention shifts to the practical and symbolic discipline of Soma: swift bringers arrive, the draught must be grasped and kept from spilling, and it is directed toward Indra’s drinking—delight made stable for power.
The peak is the injunction to seize the ‘apasphura’ Soma—steady, unscattered—so the divine force (Indra) may drink and act; ritual precision becomes the channel for victorious energy.
The hymn settles into the image of the sacrificers following the ancient dwelling and attaining the primordial advance: those who have prepared the barhis and ordered their powers reach the intended fulfillment.
triṣṭubham iṣam
apasphuraṃ gṛbhāyata somam indrāya pātave
anu pratnasyaukasaḥ
It praises Soma as the inspired, strengthening drink and highlights Purandhī as the power of fullness that helps the sacrifice yield intelligence (medhā) and abundance.
Because the hymn links ritual precision with spiritual potency: delight and power must be held steady (not scattered) so Indra can drink and the offering can work effectively.
Purandhī is the supportive power of plenitude and fulfilment—she ‘brings forward’ the inspired force and helps complete the rite with increase, nourishment, and clear intelligence.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.