Rig Veda 10.2.5: Mandala 10, Sukta 2, Mantra 5

Sukta 10.2

Devata: Agni

Samhita Patha (Devanagari)

यत्पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्त्यासः । अग्निष्टद्धोता क्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति ॥

Transliteration

yát pā́ka-trā mánasā dī́na-dakṣā́ ná yajñásya manvaté mártyāsaḥ | agníṣ tád hótā kratu-víd vi-jā́nan yájiṣṭho devā́ṁ ṛtu-śó yájāti ||

Translation

മനസ്സിൽ ബാലിശരും ശേഷിയിൽ ദീനരുമായ മർത്ത്യർ യജ്ഞത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഗ്രഹിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, ഹോതൃയായ അഗ്നി—ക്രതു (സങ്കൽപം) അറിയുന്നവൻ—അതിനെ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കി, ഏറ്റവും യജിഷ്ഠനായി, ഋതുശഃ (യോഗ്യക്രമത്തിൽ) ദേവന്മാർക്ക് യജ്ഞം അർപ്പിക്കുന്നു.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• यत्: that which / when
• यत्: सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्धक (relative)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द

• पाकत्रा: in a childish/immature way; ignorantly
• पाकत्रा: Adhikaraṇa (प्रकार/वृत्ति-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: पाकत्रा (अव्यय; ‘पाक’ + -त्रा)

• मनसा: with (their) mind
• मनसा: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)

• दीनदक्षाः: having feeble/poor skill; weak in ability
• दीनदक्षाः: Kartā (विशेषणम् ‘मर्त्यासः’)
• Type: Adjective
• Root: दीन-दक्ष (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास; प्रातिपदिक)

• न: not
• न: (निषेधक)
• Type: Indeclinable
• Root: न (निषेध-अव्यय)

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)

• मन्वते: they understand/consider
• मन्वते: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु; ‘to think, deem’)

• मर्त्यासः: mortals
• मर्त्यासः: Kartā
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)

• अग्निः: Agni
• अग्निः: Kartā
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• तत्: that (truth/point)
• तत्: Karma (मन्वते इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• होता: the Hotṛ-priest; invoker
• होता: Kartā (अग्नेः विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: होतृ (प्रातिपदिक)

• क्रतुवित्: knower of ritual skill/intent
• क्रतुवित्: Kartā (अग्नेः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: क्रतु-वित् (समास; ‘क्रतु’ + ‘विद्/वित्’ = knowing)

• विजानन्: knowing clearly; discerning
• विजानन्: Kartā (सहायक-क्रिया; ‘knowing’)
• Type: Participle
• Root: वि + ज्ञा (धातु) → विजानत् (वर्तमान कृदन्त)

• यजिष्ठः: most worshipful; best sacrificer
• यजिष्ठः: Kartā (अग्नेः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: यज् (धातु) → यजिष्ठ (श्रेष्ठतमा-विशेषण; superlative)

• देवान्: the gods
• देवान्: Karma
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• ऋतुशः: in due season; according to the proper order
• ऋतुशः: Adhikaraṇa (क्रम/विधि-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: ऋतुशस् (अव्यय; ‘ऋतु’ + -शस्)

• यजति: he worships/sacrifices
• यजति: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: यज् (धातु; ‘to worship, sacrifice’)