Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ധർമ്മപരനായും മറ്റുള്ളവരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ, കൗസല്യ സ്വാർത്ഥജന്യമായ കടുത്ത വ്യഥയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

നിന്റെ മഹായശസ് ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നാലും—ഹേ രാഘവ, നീ കരുണാസമ്പന്നനും ദാനശീലനും മധുരവചനനും ആകുന്നു—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

നരവരശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ, സുഖത്തിൽ വളർന്നിട്ടും ഇപ്പോൾ ദുഃഖിതരായ നിന്റെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ സീതയോടുകൂടെ വനത്തിലെ കഷ്ടം എങ്ങനെ സഹിക്കും?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

അവൾ തീർച്ചയായും യുവതിയും ശ്യാമവർണ്ണയുമായും അത്യന്തം സുകുമാരിയും സുഖസൗകര്യങ്ങളിൽ വളർന്നവളുമാണ്; അത്തരം മൈഥിലി ചൂടും തണുപ്പും എങ്ങനെ സഹിക്കും?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

വിശാലനേത്രയായ സീത ശുഭമായ സൂപ്പും മസാലകളും ചേർന്ന സുസ്വാദു ഭോജനത്തിന് പരിചിതയാകെ; വനത്തിലെ കാട്ടരിയും വന്യാഹാരവും അവൾ എങ്ങനെ ഉപഭോഗിക്കും?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

ശുഭമായ ഗാനങ്ങളുടെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും മധുരധ്വനി കേൾക്കാൻ പതിവുള്ള അനിന്ദ്യയായ സീത, മാംസഭോജികളായ സിംഹാദികളുടെ അശുഭ ഗർജ്ജനശബ്ദം എങ്ങനെ സഹിച്ച് കേൾക്കും?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

മഹേന്ദ്രധ്വജത്തെപ്പോലെ ഉന്നതനായ മഹാബാഹുവും മഹാബലനും ആയ രാമൻ ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് ശയിക്കുന്നത്—ഇരുമ്പുദണ്ഡംപോലെ ഉള്ള തന്റെ ഭുജത്തെ തലയണയാക്കി?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

പദ്മവർണ്ണവും സുന്ദരകേശങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും പദ്മസൗരഭമുള്ള ശ്വാസവുമുള്ള, പുഷ്കരസമാന നേത്രങ്ങളുള്ള ശ്രീരാമന്റെ അത്യുത്തമ മുഖം ഞാൻ വീണ്ടും എപ്പോൾ ദർശിക്കും?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

എന്റെ ഹൃദയം നിശ്ചയം വജ്രസാരമയമാണ്; അവനെ കാണാതിരുന്നിട്ടും ഇത് ആയിരം കഷണങ്ങളായി പിളരുന്നില്ല—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

നീ ചെയ്ത കരുണയില്ലാത്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി, സുഖത്തിന് അർഹരായ എന്റെ ബന്ധുക്കൾ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു; അവർ ഇപ്പോൾ ദീനരായി വനത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ രാഘവൻ മടങ്ങിവന്നാലും, ഭരതൻ രാജ്യംയും ഖജനാവും വിട്ടുകൊടുക്കുമെന്ന ലക്ഷണം കാണുന്നില്ല.

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

ശ്രാദ്ധത്തിൽ ചിലർ, എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു, ആദ്യം സ്വന്തം ബന്ധുക്കൾക്കേ ഭോജനം നൽകുന്നു; പിന്നെ ‘കൃത്യം തീർന്നു’ എന്നു കരുതി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരായ ബ്രാഹ്മണരെ അന്വേഷിക്കുന്നു.

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

അവിടെ ഗുണവാന്മാരും വിദ്യാവാന്മാരുമായ ദ്വിജാതികൾ, ദേവസമാന മഹിമയുള്ളവരായാലും, മറ്റുള്ളവർക്കു ശേഷം നൽകുന്നതിനെ—അത് അമൃതമായാലും—സ്വീകരിക്കുകയില്ല.

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

ബ്രാഹ്മണർ തൃപ്തരായ ശേഷവും, പ്രാജ്ഞരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠർ പിന്നീടു ഭക്ഷിക്കുവാൻ സമ്മതിക്കുകയില്ല; കൊമ്പ് മുറിക്കൽ സഹിക്കാത്ത കാളകളെപ്പോലെ.

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

അതുപോലെ, ഹേ വിശാംപതേ (മനുഷ്യാധിപതേ), ഇളയ സഹോദരൻ രാജ്യം ‘ഭോഗിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’, ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ അതിനെ എന്തുകൊണ്ട് അവഗണിക്കാതിരിക്കണം?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

മറ്റൊരു മൃഗം കൊണ്ടുവന്ന ആഹാരം കടുവ തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തതുപോലെ, മനുഷ്യരിൽ കടുവയായ ശ്രീരാമൻ മറ്റുള്ളവർ മുമ്പേ ആസ്വദിച്ച ‘പരലീഢ’ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുകയില്ല.

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

ഹവിസ്, ആജ്യം (നെയ്യ്), പുരോടാശം, കുശപ്പുല്ല്, ഖദിരയൂപങ്ങൾ—കാലംചെന്നു ജീർണ്ണിച്ച് മുമ്പേ ഉപയോഗിച്ചവ—വീണ്ടും യാഗത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാറില്ല.

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

അതുപോലെ, മറ്റുള്ളവർ മുമ്പേ അനുഭവിച്ച ഈ രാജ്യം സാരം ഊറ്റിയെടുത്ത മദ്യത്തെപ്പോലെയാണ്; സോമം നഷ്ടപ്പെട്ട അധ്വരയാഗം എങ്ങനെ അയോഗ്യമോ, അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഇതു സ്വീകരിക്കാൻ യോജ്യനല്ല.

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

ഹേ രാമാ, അദമ്യധൈര്യമുള്ള നീ ഇത്തരമൊരു അപമാനം ഒരിക്കലും സമ്മതിക്കുകയില്ല; കോപിച്ചാൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മന്ദരപർവ്വതം പോലും പിളർത്താൻ കഴിയും.

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

എന്നാൽ പിതൃഗൗരവം കൊണ്ടു മഹാത്മാവായ ശ്രീരാമൻ നിന്നെ വധിക്കാൻ പോലും മനസ്സൊരുക്കുന്നില്ല. കോപത്തിൽ സൂര്യ-ചന്ദ്ര-ഗ്രഹഗണങ്ങളോടുകൂടി നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആകാശം തന്നെ താഴെയിറക്കാൻ കഴിയുന്നവനും നിന്നെ ലംഘിക്കുകയില്ല; പകരം നൂറുകണക്കിന് പർവ്വതങ്ങളാൽ വലയപ്പെട്ട ഭൂമിയെ കുലുക്കുകയോ പിളർത്തുകയോ ചെയ്യും, പക്ഷേ പിതൃധർമ്മം ഭംഗപ്പെടുത്തുകയില്ല.

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

എന്നാൽ പിതൃഗൗരവം കൊണ്ടു മഹാത്മാവായ ശ്രീരാമൻ നിന്നെ വധിക്കാൻ പോലും മനസ്സൊരുക്കുന്നില്ല. കോപത്തിൽ സൂര്യ-ചന്ദ്ര-ഗ്രഹഗണങ്ങളോടുകൂടി നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആകാശം തന്നെ താഴെയിറക്കാൻ കഴിയുന്നവനും നിന്നെ ലംഘിക്കുകയില്ല; പകരം നൂറുകണക്കിന് പർവ്വതങ്ങളാൽ വലയപ്പെട്ട ഭൂമിയെ കുലുക്കുകയോ പിളർത്തുകയോ ചെയ്യും, പക്ഷേ പിതൃധർമ്മം ഭംഗപ്പെടുത്തുകയില്ല.

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

രാഘവൻ ഇത്തരത്തിലുള്ള അപമാനം ഒരിക്കലും സഹിക്കുകയില്ല; ശക്തനായ വ്യാഘ്രം തന്റെ വാൽ പിടിച്ചുലയ്ക്കുന്നതു പോലും സഹിക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

മഹായുദ്ധത്തിൽ സർവ്വലോകങ്ങളും ഒന്നിച്ചാലും അവനെ ഭയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. ഇവിടെ അധർമ്മം വളരുമ്പോൾ, ആ ധർമ്മാത്മാവ് ധർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തെ വീണ്ടും ധർമ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കും.

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

നിശ്ചയം, മഹാവീര്യനും മഹാഭുജനും ആയ അവൻ തന്റെ കാഞ്ചനബാണങ്ങളാൽ യുഗാന്തത്തിൽപോലെ സകലഭൂതങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവികളെയും സമുദ്രങ്ങളെയും പോലും ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

അത്തരം സിംഹബലമുള്ള, വൃഷഭനേത്രനായ, നരർഷഭനായ ശ്രീരാമൻ—സ്വന്തം പിതാവാൽ തന്നേ ഹതനായി; ജലചരമായ മീൻ തന്റെ തന്നെ സന്താനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ദർശിതവും ദ്വിജന്മാർ ആചരിക്കുന്നതുമായ സനാതനധർമ്മം നിനക്കൊപ്പമുണ്ടെങ്കിൽ, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ നിന്റെ പുത്രനെ നീ എങ്ങനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചു?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

രാജാവേ, സ്ത്രീയ്ക്ക് ഏക ആശ്രയം ഭർത്താവാണ്; രണ്ടാമത്തെ ആശ്രയം പുത്രൻ; മൂന്നാമത്തെ ആശ്രയം ബന്ധുക്കൾ. ഈ ലോകത്തിൽ നാലാമത്തെ ആശ്രയം ഇല്ല.

Verse 28

സത്യമായി, ഇനി എനിക്ക് നിന്നോട് യാതൊരു കാര്യമുമില്ല. രാമൻ വനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കുന്നു; ഞാൻ അവിടെ പോകാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ല. നീ എന്നെ എല്ലാതരത്തിലും നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ധർമ്മപരനായും എല്ലാവരെയും സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായും ആയ രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, കൗസല്യ ഹൃദയം കീറുന്ന ദുഃഖത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ധർമ്മപരനായും എല്ലാവരെയും സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായും ആയ രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, കൗസല്യ ഹൃദയം കീറുന്ന ദുഃഖത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.