Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

कौसल्याविलापः

Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃpate |

bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaś ca kimarthaṃ nāvamaṃsyate ||

അതുപോലെ, ഹേ വിശാംപതേ (മനുഷ്യാധിപതേ), ഇളയ സഹോദരൻ രാജ്യം ‘ഭോഗിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’, ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ അതിനെ എന്തുകൊണ്ട് അവഗണിക്കാതിരിക്കണം?

एवम्thus
एवम्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय (thus/in this manner)
कनीयसाby the younger
कनीयसा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकनीयस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; तुलनात्मक (comparative) विशेषणम् for भ्रात्रा
भ्रात्राby (his) brother
भ्रात्रा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
भुक्तम्enjoyed/occupied
भुक्तम्:
Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootभुज् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि; विधेय-विशेषणम् for राज्यम्
राज्यम्the kingdom
राज्यम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विशाम्पतेO lord of the people
विशाम्पते:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविशाम् + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; तत्पुरुषः—विशां पतिः (lord of people)
भ्राताthe brother
भ्राता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ज्येष्ठःelder
ज्येष्ठः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् for भ्राता
वरिष्ठःmost excellent
वरिष्ठः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवरिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अतिशय-तुलनात्मक (superlative) विशेषणम्
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
किमर्थम्why?
किमर्थम्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकिम् + अर्थम् (अव्ययवत् प्रयोगः)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative: for what reason/why)
not
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
अवमंस्यतेwill disdain
अवमंस्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअव + मन् (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; अर्थः—अवज्ञास्यते (will disdain)

O Lord of the world! why not the eldest and the most distinguished among the brothers likewise disdain the kingdom enjoyed by the younger brother?

D
Daśaratha (viśāṃpati)
K
kingdom (rājya)

FAQs

Dharma is rightful order and legitimacy: what belongs to the elder by justice should not be made morally ‘second-hand’ through political maneuvering.

Kauśalyā argues that once Bharata rules, the kingdom becomes ethically tainted for Rāma—like a ‘leftover’—thus warning Daśaratha of irreversible harm.

Concern for maryādā (propriety) and royal righteousness—Kauśalyā defends the principle of rightful succession and honor.