മോഹിനി കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ പുണ്യവനങ്ങൾ, നദികൾ, സമ്പൂർണ്ണ തീർത്ഥയാത്രാമാർഗം എന്നിവ ക്രമബദ്ധമായി വിവരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. വസു സുസംഘടിതമായ തീർത്ഥയാത്രാവിധി പറയുന്നു—ഏഴ് പ്രധാന വനങ്ങൾ (കാമ്യക, അദിതിവനം, വ്യാസവനം, ഫലകീവനം, സൂര്യവനം, മധുവനം, സീതാവനം) കൂടാതെ ഋതുനദികൾ; അവയുടെ സ്പർശവും ജലപാനവും പുണ്യദായകം. യാത്ര ദ്വാരപാല യക്ഷൻ രന്തുകനെ നമസ്കരിച്ച് ആരംഭിച്ച് വിമല/വിമലേശ്വരൻ, പാരിപ്ലവം, പൃഥിവീ തീർത്ഥം, ദക്ഷാശ്രമം (ദക്ഷേശ്വരൻ), ശാലകിനി, നാഗതീർത്ഥം, പഞ്ചനദം, കോടിതീർത്ഥം/കോടീശ്വരൻ, അശ്വിതീർത്ഥം, വരാഹതീർത്ഥം, സോമതീർത്ഥം, അനേകം ശിവലിംഗസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിലൂടെയായി സ്നാനം, പൂജ, ദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവ ഏകീകരിക്കുന്നു. തീർത്ഥകർമ്മങ്ങളെ അഗ്നിഷ്ടോമം, അശ്വമേധം, രാജസൂയം, സോമയജ്ഞം എന്നിവയ്ക്ക് തുല്യമെന്ന് പറഞ്ഞ് ചൈത്രാചാരങ്ങൾ, കാർത്തികത്തിൽ കന്യാദാനം, പിതൃപക്ഷ/മഹാലയ ശ്രാദ്ധം, ഗ്രഹണദാനം എന്നിവയുടെ നിയമങ്ങളും പറയുന്നു. അവസാനം കുരുക്ഷേത്രത്തിനെ തുല്യമായ തീർത്ഥമില്ലെന്നും, സ്ഥാനുതീർത്ഥം മോക്ഷത്തിന്റെ പരമശിഖരമെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവണം/പാരായണം പാപനാശകവും മോക്ഷമാർഗപ്രേരകവുമാണെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 1
मोहिन्युवाच । वनानि कानि विप्रेंद्र तत्र संति शुभावहाः । सरितश्च क्रमाद्यात्रां वद मे सर्वसिद्धिदाम् ॥ १ ॥
മോഹിനി പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! അവിടെ ഏത് ഏത് വനങ്ങൾ ശുഭഫലം നൽകുന്നവയാണ്? ഏത് ഏത് നദികളുണ്ട്? ക്രമമായി എനിക്ക് ആ യാത്രാമാർഗം പറയുക; അത് സർവ്വസിദ്ധി പ്രസാദിക്കുന്നു ॥ १ ॥
Verse 2
यानि तीर्थानि संत्यत्र कुरुक्षेत्रे सुपुण्यदे । तानि सर्वाणि मे ब्रूहि गतिदस्त्वं गुरुंर्यतः ॥ २ ॥
ഹേ പരമ പുണ്യദായകാ! ഇവിടെ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും എനിക്ക് പറയുക; കാരണം സദ്ഗതി നൽകുന്നവനും എന്റെ പൂജ്യ ഗുരുവും നീയാകുന്നു ॥ २ ॥
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदम् । यात्राविधानं यत्कृत्वा लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ३ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ മോഹിനീ! കേൾക്കുക; കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുണ്യപ്രദമായ യാത്രാവിധാനം ഞാൻ പറയുന്നു. അതു അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഉത്തമ ഗതി (പരമപദം) പ്രാപിക്കുന്നു ॥ ३ ॥
Verse 4
वनानि सप्त संतीह कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि पुण्यदानां नृणामिह ॥ ४ ॥
ഇവിടെ കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് ഏഴ് വനങ്ങളുണ്ട്. ഇപ്പോൾ അവയുടെ നാമങ്ങൾ ഞാൻ പറയും; അവ ഈ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യർക്കു പുണ്യം നൽകുന്നു ॥ ४ ॥
Verse 5
काम्यकं च वनं पुण्यं तथादितिवनं महत् । व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च ॥ ५ ॥
കാമ്യകവനം പുണ്യമയമാണ്; അതുപോലെ മഹത്തായ അദിതിവനവും. വ്യാസന്റെ വനവും പാവനമാണ്; ഫലകീവനവും അതുപോലെ തന്നെ.
Verse 6
तथा सूर्यवनं चात्र पुण्यं मधुवनं च वै । सीतावनं तथा ख्यातं नृणां कल्मषनाशनम् ॥ ६ ॥
ഇവിടെ സൂര്യവനവും പുണ്യമയമാണ്; മധുവനവും തീർച്ചയായും പാവനം. പ്രസിദ്ധമായ സീതാവനം മനുഷ്യരുടെ പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 7
वनान्येतानि सप्तात्र तेषु तीर्थान्यनेकशः । सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी ॥ ७ ॥
ഇവിടെ ഏഴ് വനങ്ങളുണ്ട്; അവയിൽ അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു. സരസ്വതി നദി പുണ്യമയമാണ്; വൈതരണി നദിയും അതുപോലെ.
Verse 8
गंगा मंदाकिनी पुण्या तथैवान्या मधुस्रवा । दृषद्वती कौशिकी च पुण्या हैरण्वती नदी ॥ ८ ॥
ഗംഗയും മന്ദാകിനിയും പുണ്യനദികളാണ്; അതുപോലെ മധുസ്രവാ എന്ന മറ്റൊരു നദിയും. ദൃഷദ്വതിയും കൗശികിയും പാവനമാണ്; ഹൈരണ്വതി നദിയും പുണ്യമയമാണ്.
Verse 9
वर्षकालवहाश्चैता वर्जयित्वा सरस्वतीम् । एतासामुदकं पुण्यं स्पर्शे पाने समाप्नुतौ ॥ ९ ॥
ഈ നദികൾ എല്ലാം മഴക്കാലത്ത് ഒഴുകുന്നു; സരസ്വതിയെ ഒഴിവാക്കി, ഇവയുടെ ജലം പുണ്യപ്രദമാണ്—സ്പർശിച്ചാലും കുടിച്ചാലും ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 10
रजस्वलात्वं नैतासां पुण्यक्षेत्रप्रभावतः । रंतुकं तु पुरासाद्य द्वारपालं महाबलम् ॥ १० ॥
ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമയാൽ ആ സ്ത്രീകൾക്ക് രജസ്വലാവസ്ഥ ഉണ്ടായില്ല. തുടർന്ന് അവർ മഹാബലനായ ദ്വാരപാലൻ ‘രന്തുക’നെ സമീപിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 11
यक्षं समभिवाद्याथ तत्र यात्रां समारभेत् । ततो गच्छेन्नरः पुण्यं भद्रेऽदिति वनं महत् ॥ ११ ॥
അവിടെ ആ യക്ഷനെ വിധിപൂർവ്വം വന്ദിച്ച് തീർത്ഥയാത്ര ആരംഭിക്കണം. തുടർന്ന് ഭദ്ര എന്ന ശുഭപ്രദേശത്തിലെ ‘അദിതിവനം’ എന്ന മഹാപുണ്യമയമായ മഹാവനത്തിലേക്ക് മനുഷ്യൻ പോകണം.
Verse 12
अदित्या तत्र पुत्रार्थं सम्यक् चीर्णं महत्तपः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवमातरमंगना ॥ १२ ॥
അവിടെ അദിതി പുത്രലാഭത്തിനായി യഥാവിധി മഹത്തായ തപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവമാതാവിനെ സമ്യകമായി ആരാധിച്ച് ആ സദ്ഗുണവതി തന്റെ അഭീഷ്ടം നേടി.
Verse 13
सूते पुत्रं महाशूरं सर्वलक्षण संयुतम् । ततो गच्छेद्वरारोहे विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ १३ ॥
അവൾ സർവലക്ഷണസമ്പന്നനായ മഹാശൂരനായ പുത്രനെ പ്രസവിക്കുന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ സുന്ദരിയേ, അവൾ വിഷ്ണുവിന്റെ അനുത്തമ ധാമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 14
विमलं नाम विख्यातं यत्र सन्निहितो हरिः । विमले तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम् ॥ १४ ॥
‘വിമല’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ പുണ്യക്ഷേത്രമുണ്ട്; അവിടെ ഹരി സന്നിഹിതനാണ്. വിമലയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിമലേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധിയും പുണ്യഫലവും പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 15
विमलः स लभेल्लोकं देवदेवस्य चक्रिणः । हरिं च बलदेवं च दृष्ट्वैकासनमास्थितौ ॥ १५ ॥
അവൻ വിമലനായി ദേവദേവനായ ചക്രധാരി ശ്രീഹരിയുടെ ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; ഹരിയെയും ബലദേവനെയും ഒരേ സിംഹാസനത്തിൽ ആസീനരായി ദർശിക്കുന്നു।
Verse 16
मुच्यते किल्बिषात्सद्यो मोहिन्यत्र न संशयः । ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥ १६ ॥
ഈ മോഹിനീ തീർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ ഉടൻ തന്നെ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല; തുടർന്ന് ലോകങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ പാരിപ്ലവ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം।
Verse 17
तत्र स्नात्वा च पीत्वा यो ब्राह्मणं वेदपारगम् । संतोष्यदक्षिणाद्येन ब्राह्मयज्ञफलं लभेत् ॥ १७ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ പുണ്യജലം പാനം ചെയ്ത്, വേദപാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണനെ ദക്ഷിണാദികളാൽ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മയജ്ഞഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 18
यत्रास्ति संगमो भद्रे कौशिक्याः पापनाशनः । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या प्राप्नोति प्रियसंगमम् ॥ १८ ॥
ഹേ ഭദ്രേ! കൗശികീയുടെ പാപനാശക സംഗമം എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ പ്രിയന്റെ (പ്രഭുവിന്റെ) സംഗമം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 19
ततस्तु पृथिवीतीर्थमासाद्य क्षांतिमान्नरः । स्नातो भक्त्या महाभागे प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १९ ॥
തുടർന്ന്, ഹേ മഹാഭാഗേ! ക്ഷമാശീലനായ മനുഷ്യൻ പൃഥിവീ തീർത്ഥത്തെ സമീപിച്ച് ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉത്തമ ഗതി (പരമപദം) പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 20
धरम्यामपराधा ये कृताः स्युः पुरुषेण वै । तान्सर्वान्क्षमते देवी तत्र स्नातस्य देहिनः ॥ २० ॥
ധർമ്മത്തിനെതിരായി മനുഷ്യൻ ചെയ്ത ഏതൊരു അപരാധവും, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത ദേഹധാരിയുടെ എല്ലാം ദേവി ക്ഷമിക്കുന്നു।
Verse 21
ततो दक्षाश्रमे पुण्ये दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २१ ॥
അതിനുശേഷം പുണ്യമായ ദക്ഷാശ്രമത്തിൽ ദക്ഷേശ്വരനായ ശിവനെ ദർശിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 22
ततः शालकिनीं गच्छेत्तत्र स्नात्वा समर्चयेत् । हरिं हरेण संयुक्तं वांछितार्थस्य लब्धये ॥ २२ ॥
പിന്നീട് ശാലകിനിയിലേക്കു പോയി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, അഭിലഷിതഫലസിദ്ധിക്കായി ഹരിയെ ഹരനോടു (ശിവനോടു) ചേർത്ത് വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം।
Verse 23
नागतीर्थं ततः प्राप्य स्नात्वा तत्र विधानवित् । सर्पिश्चास्य दधि प्राश्य नागेभ्यो ह्यभयं लभेत् ॥ २३ ॥
പിന്നീട് നാഗതീർത്ഥത്തിലെത്തി, വിധി അറിയുന്നവൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം; നെയ്യും തൈരും പ്രാശനം ചെയ്താൽ നാഗങ്ങളിൽ (പാമ്പുകളിൽ) നിന്നുള്ള ഭയം അകറ്റി അഭയം ലഭിക്കും।
Verse 24
ततः सायमुपावृत्य रंतुकं द्वारपालकम् । एकरात्रोषितस्तत्र पूजयेत्तं परेऽहनि ॥ २४ ॥
പിന്നീട് സന്ധ്യയ്ക്ക് മടങ്ങി വാതിൽപാലകനായ രന്തുകനെ സമീപിക്കണം; അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ച്, അടുത്ത ദിവസം അവനെ പൂജിക്കണം।
Verse 25
गंधाद्यैरुपचारैस्तु ब्राह्मणं प्रार्च्य भोजयेत् । ततः पंचनदं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ २५ ॥
ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് ഭോജനമർപ്പിക്കണം; തുടർന്ന് ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമായ പുണ്യതീർത്ഥം പഞ്ചനദത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 26
पंच नादाः कृता यत्र हरेणासुरभीषणाः । तेन पंचनदं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥ २६ ॥
ഹരിയാൽ അസുരരെ ഭീതിപ്പെടുത്തുന്ന അഞ്ചു മഹാനാദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സ്ഥലമായതിനാൽ അതിന് ‘പഞ്ചനദ’ എന്ന നാമം; അത് സകല പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 27
तत्र स्नानेन दानेन निर्भयो जायते नरः । कोटितीर्थँ ततो गच्छेद्यत्र रुद्रेण मोहिनि ॥ २७ ॥
അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ നിർഭയനാകുന്നു. ഹേ മോഹിനീ! തുടർന്ന് രുദ്രൻ വിരാജിക്കുന്ന കോടിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 28
कोटितीर्थान्युपाहृत्य स्थापितानि महात्मना । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम् ॥ २८ ॥
അനവധി കോടി തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യം സമാഹരിച്ച് ആ മഹാത്മാവ് അവിടെ സ്ഥാപിച്ചു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് കോടീശ്വരനായ ഹരിയെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ആ അനന്ത തീർത്ഥഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 29
पंचयज्ञभवं पुण्यं तत्प्रभत्याप्नुयात्सदा । तत्रैव वामनो देवः सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितः ॥ २९ ॥
ആ സ്ഥലത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും പഞ്ചമഹായജ്ഞജന്യ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് സർവ്വദേവന്മാരാൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായ വാമനദേവൻ വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 30
तस्मात्तं तत्र संपूज्य अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततोऽश्वितीर्थमासाद्ये श्रद्धावान्विजितेन्द्रियः ॥ ३० ॥
അതുകൊണ്ട് അവിടെ അവനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂജിച്ചാൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം ലഭിക്കും. തുടർന്ന് ശ്രദ്ധാവാനും ഇന്ദ്രിയജയനും ആയവൻ അശ്വിതീർത്ഥം പ്രാപിച്ച് യഥാവിധി മുന്നോട്ട് പോകണം॥३०॥
Verse 31
स्नात्वा तत्र यशस्वी च रूपवांश्च नरो भवेत् । ततो वाराहतीर्थं च प्राप्य विष्णुप्रकल्पितम् ॥ ३१ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ യശസ്സും സൗന്ദര്യവും പ്രാപിക്കും. തുടർന്ന് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു സ്ഥാപിച്ച വാരാഹതീർത്ഥം പ്രാപിച്ച് യഥോചിതം മുന്നോട്ട് പോകണം॥३१॥
Verse 32
आप्लुत्य श्रद्धया तत्र नरः सद्गतिमाप्नुयात् । ततो व्रजेत्सोमतीर्थँ यत्र सोमो वरानने ॥ ३२ ॥
അവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സദ്ഗതി പ്രാപിക്കും. തുടർന്ന്, ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, സോമൻ വിരാജിക്കുന്ന സോമതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം॥३२॥
Verse 33
तपस्तप्त्वा ह्यरोगोऽभूत्तत्र स्नानं समाचरेत् । दत्वा च तत्र गामेकां राजसूयफलं लभेत् ॥ ३३ ॥
തപസ്സു ചെയ്തതുകൊണ്ട് അവൻ അവിടെ തീർച്ചയായും രോഗമുക്തനായി; അതിനാൽ ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ആചരിക്കണം. അവിടെ ഒരു പശുവിനെ ദാനം ചെയ്താൽ രാജസൂയ യാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും॥३३॥
Verse 34
भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा । तांडलिंगं समभ्यर्च्य न भूयो भवमाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
അവിടെ തന്നേ ഭൂതേശ്വരനെയും, ജ്വാലാമാലേശ്വരനെയും, താണ്ഡലിംഗത്തെയും സമ്യകായി അർച്ചിച്ച് വണങ്ങിയാൽ, മനുഷ്യൻ വീണ്ടും സംസാരഭവം പ്രാപിക്കുകയില്ല; അഥവാ പുനർജന്മത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും॥३४॥
Verse 35
एकहंसे नरः स्नात्वा गो सहस्रफलं लभेत् । कृतशौचे नरः स्नात्वा पुंडरीकफलं लभेत् ॥ ३५ ॥
ഏകഹംസ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന് ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. കൃതശൗചത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് പുണ്ടരീക (വെളുത്ത താമര) അർപ്പിച്ചതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 36
ततो मुंजवटं नाम प्राप्य देवस्य शूलिनः । समुष्य च निशामेकां प्रार्च्येशं गणपोभवेत् ॥ ३६ ॥
അതിനുശേഷം ശൂലധാരിയായ ദേവൻ (ശിവൻ) പാവനമാക്കിയ ‘മുഞ്ജവട’ എന്ന സ്ഥലത്തെത്തി ഒരു രാത്രി അവിടെ താമസിക്കണം. അവിടെ ഈശനെ (ശിവനെ) വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഗണങ്ങളുടെ നേതാവ് (ഗണപൻ) ആകുന്നു.
Verse 37
प्रसाद्य यक्षिणीं तत्र द्वारस्थामुपवासकृत् । स्नात्वाभ्यर्च्याशयेद्विप्रान्महापातकशांतये ॥ ३७ ॥
അവിടെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് വാതിൽക്കൽ നില്ക്കുന്ന യക്ഷിണിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് സ്നാനം ചെയ്ത് പൂജ നടത്തി, മഹാപാതകശാന്തിക്കായി ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകണം.
Verse 38
प्रदक्षिणमुपावृत्य पुष्करं च ततो व्रजेत् । तत्र स्नात्वा पितॄन्प्रार्च्य कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ३८ ॥
പ്രദക്ഷിണ പൂർത്തിയാക്കി മടങ്ങി, തുടർന്ന് പുഷ്കരത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകളെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യൻ ആകുന്നു.
Verse 39
कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै समाचरेत् । प्रसन्ना देवतास्तस्य यच्छंत्यभिमतं फलम् ॥ ३९ ॥
അവിടെ കാർത്തിക മാസത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം കന്യാദാനം ചെയ്യുന്നവന് ദേവതകൾ പ്രസന്നരായി അഭിലഷിത ഫലം നൽകുന്നു.
Verse 40
कपिलश्च महायक्षो द्वारपालोऽत्र संस्थितः । विघ्नं करोति पापानां सुकृतं च प्रयच्छति ॥ ४० ॥
ഇവിടെ ദ്വാരപാലനായി മഹായക്ഷനായ കപിലൻ നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ പാപികൾക്ക് വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുകയും സുകൃതന്മാർക്ക് പുണ്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 41
पत्नी तस्य महाभागा नाम्नोलूखलमेखला । आहत्य दुंदुभिं सा तु भ्रमते नित्यमेव हि ॥ ४१ ॥
അവന്റെ മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഭാര്യ ‘ഉലൂഖലമേഖലാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. അവൾ ദുന്ദുഭി മിടിച്ച് നിത്യവും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 42
वारयेत्पापिनः स्नानात्तथा सुकृतिनो नयेत् । ततो रामह्रदं गच्छेत्स्नात्वा तत्र विधानतः ॥ ४२ ॥
പാപികളെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് തടയണം; സുകൃതന്മാരെ സ്നാനത്തിനായി നയിക്കണം. തുടർന്ന് രാമഹ്രദത്തിലേക്ക് ചെന്നു വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് കർമങ്ങൾ ആചരിക്കണം.
Verse 43
देवान्पितॄनृषीनिष्ट्वा भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । राममभ्यर्च्य सच्छद्धः स्वर्णं दत्त्वा धनी भवेत् ॥ ४३ ॥
ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ഋഷിമാരെയും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും ലഭിക്കുന്നു. സത്യശ്രദ്ധയോടെ രാമനെ പൂജിച്ച് സ്വർണം ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ ധനവാനാകും.
Verse 44
वंशमूलं समासाद्य स्रात्वा स्वं वंशमुद्दरेत् । कायशोधनके स्नात्वा शुद्धदेहो हरिं विशेत् ॥ ४४ ॥
വംശമൂല തീർത്ഥത്തിലെത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വന്തം വംശത്തെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുന്നു. കായശോധന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധദേഹനായി ഹരിയിലേക്കു (വിഷ്ണുവിലേക്കു) പ്രവേശം നേടുന്നു.
Verse 45
लोकोद्धारं ततः प्राप्य स्नात्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । प्राप्नोति शाश्वतं लोकं यत्र विष्णुः सनातनः ॥ ४५ ॥
അതിനുശേഷം ലോകോദ്ധാര തീർത്ഥത്തിലെത്തി സ്നാനം ചെയ്ത് ജനാർദനനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, സനാതന വിഷ്ണു വസിക്കുന്ന ശാശ്വത ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 46
श्रीतीर्थं च ततः प्राप्य शालग्राममनुत्तमम् । स्नात्वाभ्यर्च्य हरिं नित्यं पश्यति स्वांतिके स्थितम् ॥ ४६ ॥
പിന്നീട് ശ്രീതീർത്ഥവും അനുത്തമ ശാലഗ്രാമവും പ്രാപിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത്, നിത്യമായി ഹരിയെ ആരാധിച്ച്, അവനെ തൻ്റെ സമീപത്തുതന്നെ നിലകൊള്ളുന്നതായി ദർശിക്കുന്നു।
Verse 47
कपिलाह्रदमासाद्य स्नात्वाभ्यर्च्य सुरान्पितॄन् । सहस्रकपिलापुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ४७ ॥
കപിലാഹ്രദത്തിലെത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ആരാധിച്ചാൽ, ആയിരം കപിലാ പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 48
कपिलं तत्र विश्वेशं समभ्यर्च्य विधानतः । देवैश्च सत्कृतो भद्रे साक्षाच्छिवपदं लभेत् ॥ ४८ ॥
ഹേ ഭദ്രേ! അവിടെ കപിലരൂപത്തിലുള്ള വിശ്വേശനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, ദേവന്മാർ സത്കരിക്കുകയും, സാക്ഷാൽ ശിവപദം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും।
Verse 49
सूर्यतीर्थे ततो भानुं सोपवासः समर्चयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं लब्ध्वा व्रजेद्दिवम् ॥ ४९ ॥
പിന്നീട് സൂര്യതീർത്ഥത്തിൽ ഉപവാസത്തോടെ ഭാനുവിനെ (സൂര്യദേവനെ) ആരാധിക്കണം; അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തിന് തുല്യമായ ഫലം നേടി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।
Verse 50
पृथिवीविवरद्वारि स्थितो गणपतिः स्वयम् । तं दृष्ट्वाथ समभ्यर्च्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५० ॥
ഭൂമിയിലെ പിളർപ്പിന്റെ ദ്വാരത്തിൽ സ്വയം ഗണപതി നിലകൊള്ളുന്നു. അവനെ ദർശിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ യജ്ഞഫലം ലഭിക്കും॥৫০॥
Verse 51
देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् । ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
ദേവിയുടെ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ഉത്തമമായ രൂപസൗന്ദര്യം നേടുന്നു. ബ്രഹ്മാവർത്തത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം പ്രാപിക്കുന്നു॥৫১॥
Verse 52
सुतीर्थके नरः स्नात्वा देवर्षिपितृमानवान् । समभ्यर्च्याश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥
സുതീർത്ഥകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും ദേവർഷിമാരെയും പിതൃകളെയും മനുഷ്യാതിഥികളെയും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നവൻ അശ്വമേധയജ്ഞഫലം പ്രാപിക്കുന്നു॥৫২॥
Verse 53
कामेश्वरस्य तीर्थे तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्म प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ ५३ ॥
കാമേശ്വരന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വരോഗങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി ശാശ്വത ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു॥৫৩॥
Verse 54
स्नातस्य मातृतीर्थे तु श्रद्धयाभ्यर्चकस्य तु । आसप्तमं कुलं देवि वर्द्धते श्रीरनुत्तमा ॥ ५४ ॥
ഹേ ദേവീ! മാതൃതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രദ്ധയോടെ ആരാധിക്കുന്നവന്റെ കുലത്തിൽ ഏഴാം തലമുറവരെ അനുത്തമമായ ശ്രീ-സമൃദ്ധി വർദ്ധിക്കുന്നു॥৫৪॥
Verse 55
ततः सीतावनं गच्छेत्तत्र तीर्थं महच्छुभे । पुनातिदर्शनादेवपुरुषानेकविशतिंम् ॥ ५५ ॥
അതിനുശേഷം സീതാവനത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ മഹത്തും ശുഭവുമായ ഒരു തീർത്ഥം ഉണ്ട്. അതിന്റെ ദർശനമാത്രം ഇരുപത്തൊന്ന് പേരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 56
केशान्प्रक्षिप्य वै तत्र पूतो भवति पापतः । दशाश्वमेधिकं तत्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ५६ ॥
അവിടെ മുടി അർപ്പിച്ച് ഇടുന്നതാൽ പാപത്തിൽ നിന്ന് ശുദ്ധനാകുന്നു. അവിടെയുള്ള ‘ദശാശ്വമേധിക’ തീർത്ഥം ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 57
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः । मानुषाह्वें ततस्तीर्थं प्राप्य स्रानं समाचरेत् ॥ ५७ ॥
ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ‘മാനുഷാഹ്വ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ആചരിക്കണം.
Verse 58
यदीच्छेन्मानुषं जन्म पुनश्च विधिनंदिनि । मानुषाच्च ततस्तीर्थात्कोशमात्रे महानदी ॥ ५८ ॥
ഹേ വിധിനന്ദിനി, ഒരാൾ വീണ്ടും മനുഷ്യജന്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ‘മാനുഷ’ എന്ന ആ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ക്രോശ മാത്രം അകലെയായി ഒരു മഹാനദിയുണ്ട്.
Verse 59
आपगा नाम विख्याता तत्र स्नात्वा विधानतः । श्यामाकं पयसा सिद्धं भोजयद्द्विजसत्तमान् ॥ ५९ ॥
അവിടെ ‘ആപഗാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ പുണ്യധാരയുണ്ട്. അവിടെ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത്, പാലിൽ വേവിച്ച ശ്യാമാക ധാന്യം ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭോജനമായി നൽകണം.
Verse 60
तस्य पापं क्षयं याति पितॄणां श्राद्धतो गतिः । नभस्ये मासि कृष्णे तु पितृपक्षे महालये ॥ ६० ॥
ആ ശ്രāddha-കർമ്മം കൊണ്ടു അവന്റെ പാപം ക്ഷയിക്കുന്നു; ശ്രāddha മുഖേന പിതൃകൾക്ക് ഉത്തമഗതി ലഭിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് നഭസ്യ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ, പിതൃപക്ഷ മഹാലയകാലത്ത് ഇതിന്റെ ഫലം വിശേഷമാണ്।
Verse 61
चतुर्दश्यां तु मध्याह्ने पिंडदो मुक्तिमाप्नुयात् । ब्राह्मोदुंबरकं गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानकं ततः ॥ ६१ ॥
ചതുര്ദശി ദിവസം മധ്യാഹ്നത്തിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ബ്രാഹ്മോദുംബരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുണ്യസ്ഥാനമാണ്।
Verse 62
तत्र ब्रह्मर्षिकुंडेषु स्नातः सोमफलं लभेत् । वृद्धकेदारके तीर्थे स्थाणुं दंडिसमन्वितम् ॥ ६२ ॥
അവിടെ ബ്രഹ്മർഷി-കുണ്ഡങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സോമയാഗസമമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ വൃദ്ധകേദാരക തീർത്ഥത്തിൽ ദണ്ഡധാരികളായ തപസ്വികളോടുകൂടിയ സ്ഥാണു (ശിവൻ) ദേവനെ ദർശിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു।
Verse 63
समर्च्य यत्र चाप्नोति नरोंऽतर्द्धानमिच्छया । कलश्यां च ततो गच्छेद्यत्र देवी स्वयं स्थिता ॥ ६३ ॥
ആ സ്ഥലത്ത് യഥാവിധി സമർച്ചനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വേച്ഛയാൽ അന്തർധാനം ആകാനുള്ള ശക്തി നേടുന്നു. അവിടെ നിന്ന് ദേവി സ്വയം അധിവസിക്കുന്ന കലശ്യയിലേക്കു പോകണം।
Verse 64
स्नात्वास्यामंबिकां प्रार्च्य तरेत्संसारसागरम् । सरके कृष्णभूतायां दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ६४ ॥
ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അംബികയെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സംസാരസാഗരം കടക്കുന്നു. കൂടാതെ സരകയിൽ, പ്രവാഹം കൃഷ്ണവർണ്ണമായിരിക്കുമ്പോൾ മഹേശ്വര ദേവനെ ദർശിക്കുന്നു।
Verse 65
शैवं पदमवाप्नोति नरः श्रद्धासमन्वितः । तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके संति भामिनि ॥ ६५ ॥
ശ്രദ്ധയോടുകൂടിയ മനുഷ്യൻ ശൈവപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ സുന്ദരി, സരകയിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്നു കോടി ഉണ്ടെന്ന് പ്രസിദ്ധം॥
Verse 66
रुद्रकोटिस्तथा कूपे सरोमध्ये व्यस्थिता । तस्मिन्सरसि यः स्नात्वा रुद्रकोटिं स्मरेन्नरः ॥ ६६ ॥
അതുപോലെ രുദ്രകോടി തടാകത്തിന്റെ നടുവിലുള്ള കിണറ്റിൽ സ്ഥാപിതമാണ്. ആ തടാകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് രുദ്രകോടിയെ സ്മരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ॥
Verse 67
पूजिता रुद्रकोटिस्तु तेन स्यान्नात्र संशयः । ईहास्पदं च तत्रैव तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ६७ ॥
അവനാൽ രുദ്രകോടി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവിടെയേ തന്നെ പരിശ്രമത്തിന്റെ പീഠമായ, പാപനാശകമായ തീർത്ഥം ഉണ്ട്॥
Verse 68
यस्मिन्मुक्तिमवाप्नोति दर्शनादेव मानवः । तत्रस्थानर्चयित्वा च देवान्पितृगणानपि ॥ ६८ ॥
അതിന്റെയൊരു ദർശനം മാത്രത്താൽ മനുഷ്യൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ താമസിച്ച് ദേവന്മാരെയും പിതൃഗണങ്ങളെയും കൂടി ആരാധിക്കണം॥
Verse 69
न दुर्गतिमवाप्नोति मनसा चिंतितं लभेत् । केदारं च महातीर्थं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ ६९ ॥
മനുഷ്യൻ ദുര്ഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല; മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചതെല്ലാം ലഭിക്കും. കേദാരം മഹാതീർത്ഥം, അത് സർവ കല്മഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു॥
Verse 70
तत्र स्नात्वा च पुरुषः सर्वदानफलं लभेत् । अन्यजन्मेति विख्यातं सरकस्य तु पूर्वतः ॥ ७० ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് എല്ലാ ദാനങ്ങളുടെയും ഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും. സരകയുടെ മുമ്പിൽ അത് ‘അന്യജന്മ’ എന്ന തീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 71
सरो महत्स्वच्छजलं देवौ हरिहरौ यतः । विष्णुश्चतुर्भुजस्तत्र लिंगाकारः शिवः स्थितः ॥ ७१ ॥
അവിടെ സുതാര്യജലമുള്ള മഹാസരോവരം ഉണ്ട്; അവിടെ ഹരിയും ഹരനും എന്ന രണ്ടു ദേവന്മാർ വിരാജിക്കുന്നു. അവിടെ വിഷ്ണു ചതുര്ഭുജനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ശിവൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 72
तत्र स्नात्वा च तौ दृष्ट्वा स्तुत्वा मोक्षं लभेन्नरः । नागह्रदे ततो गत्वा स्नात्वा चैत्रे सितांतके ॥ ७२ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ആ ഇരുവരെയും ദർശിച്ച് സ്തുതിച്ചാൽ മനുഷ്യന് മോക്ഷം ലഭിക്കും. പിന്നെ നാഗഹ്രദത്തിലേക്ക് ചെന്നു ചൈത്ര ശുക്ലപക്ഷാന്തത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ (പറഞ്ഞ) പുണ്യം ലഭിക്കും.
Verse 73
श्राद्धदो मुक्तिमाप्नोति यमलोकं न पश्यति । ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्तीर्थं देवनिषेवितम् ॥ ७३ ॥
ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കുന്നവന് മുക്തി ലഭിക്കുന്നു; യമലോകം അവൻ കാണുകയില്ല. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്ന ആ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 74
यत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचिनी । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ॥ ७४ ॥
പാപമോചിനിയായ പുണ്യവൈതരണി നദി ഒഴുകുന്നിടത്ത്, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ശൂലപാണിയും വൃഷധ്വജനും ആയ ശിവനെ കൂടി ആരാധിക്കണം.
Verse 75
सर्वपाप विशुद्धात्मा गच्छत्येव परां गतिम् । रसावर्ते नरः स्नात्वा सिद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ७५ ॥
സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിശുദ്ധനായ ആത്മാവുള്ള മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായി പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. രസാവർത്തത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അവൻ അനുത്തമ സിദ്ധി നേടുന്നു॥
Verse 76
चैत्रस्य सितभूतायां स्नानं कृत्वा विलेपके । पूजयित्वा शिवं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७६ ॥
ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ശുഭതിഥിയിൽ വിലേപകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ശിവനെ പൂജിച്ചാൽ സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു॥
Verse 77
ततो गच्छेन्नरो देवि फलकीवनमुत्तमम् । यत्र देवाः सगंधर्वास्तप्यंते परमं तपः ॥ ७७ ॥
അതിനുശേഷം, ദേവീ, മനുഷ്യൻ ഉത്തമമായ ഫലകീവനത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടൊപ്പം പരമ തപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുന്നു॥
Verse 78
तत्र नद्यां दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा विधानतः । देवान्पितॄंस्तर्पयित्वा ह्यग्निष्टोमातिरात्रभाक् ॥ ७८ ॥
അവിടെ ദൃഷദ്വതീ നദിയിൽ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ, അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന സോമയാഗങ്ങളുടെ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു॥
Verse 79
दर्शे तथा विधुदिने तत्र श्राद्धं करोति यः । गयाश्राद्ध समं तत्र लभते फलमुत्तमम् ॥ ७९ ॥
അവിടെ അമാവാസി (ദർശ) ദിനത്തിലും ചന്ദ്രനോട് ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യതിഥിയായ (വിധുദിന) ദിനത്തിലും ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ, ഗയാശ്രാദ്ധത്തിനൊപ്പമുള്ള ഉത്തമഫലം പ്രാപിക്കുന്നു॥
Verse 80
श्राद्धे फलमरण्यस्य स्मरणं पितृतृप्तिदम् । पाणिघाते ततस्तीर्थे पितॄन्संतर्प्य मानवः ॥ ८० ॥
ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ ഫലമരണ്യത്തെ സ്മരിക്കൽ പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്നു. തുടർന്ന് പാണിഘാടം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ വിധിപൂർവ്വം പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യണം.
Verse 81
राजसूय फलं प्राप्य सांख्यं योगं च विंदति । ततस्तु मिश्रके तीर्थे स्नात्वा मर्त्यो विधानतः ॥ ८१ ॥
രാജസൂയയാഗസമമായ ഫലം പ്രാപിച്ച് മനുഷ്യൻ സാംഖ്യവും യോഗവും നേടുന്നു. തുടർന്ന് മിശ്രക തീർത്ഥത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത മർത്ത്യൻ ആ ഫലങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നു.
Verse 82
सर्वतीर्थफलं प्राप्य लभते गतिमुत्तमाम् । ततो व्यासवने गत्वा स्नात्वा तीर्थे मनोजवे ॥ ८२ ॥
സകല തീർത്ഥഫലവും പ്രാപിച്ച് മനുഷ്യൻ ഉത്തമഗതി നേടുന്നു. തുടർന്ന് വ്യാസവനത്തിലേക്ക് പോയി മനോജവം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ കൂടുതൽ വിശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു.
Verse 83
मनीषिणं विभुं दृष्ट्वा मनसा चिंतितं लभेत् । गत्वा मधुवनं चैव देव्यास्तीर्थे नरः शुचिः ॥ ८३ ॥
സർവ്വശക്തനായ മനീഷി ഋഷിയെ ദർശിച്ചാൽ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം ലഭിക്കും. കൂടാതെ മധുവനത്തിലേക്കും ദേവിയുടെ തീർത്ഥത്തിലേക്കും പോയി ശുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ അഭീഷ്ടഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 84
स्नात्वा देवानृषीनिष्ट्वा लभते सिद्धिमुत्तमाम् । कौशिकीसंगमे तीर्थे दृषद्वत्यां नरः प्लुतः ॥ ८४ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഉത്തമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. കൗശികീ-സംഗമ തീർത്ഥത്തിൽ ദൃഷദ്വതീയിൽ മുങ്ങുന്നവൻ ഈ ഫലം നേടുന്നു.
Verse 85
नियतो नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो व्यासस्थलीं गच्छेद्यत्र व्यासेन धीमता ॥ ८५ ॥
നിയമശീലനും നിയന്ത്രിതാഹാരവും പാലിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു. തുടർന്ന് ധീമാനായ വ്യാസമുനി വസിച്ച് പാവനകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത വ്യാസസ്ഥലിയിൽ പോകണം.
Verse 86
पुत्रशोकाभिभूतेन देहत्यागो विनिश्चितः । पुनरुत्थापितो देवैस्तत्र गत्वा न शोकभाक् ॥ ८६ ॥
പുത്രശോകത്തിൽ ആകുലനായി അവൻ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യാൻ നിശ്ചയിച്ചു; എന്നാൽ ദേവന്മാർ അവനെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിച്ചു. അവിടെ ചെന്നാൽ പിന്നെ അവൻ ശോകഭാഗിയാകുകയില്ല.
Verse 87
किंदुशूकूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाप्य च । गच्छेद्धि परमां सिद्धिं मृतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ८७ ॥
കിന്ദുശൂകൂപത്തിൽ എത്തി എള്ളിന്റെ ഒരു പ്രസ്ഥം അർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു; മരിച്ച ശേഷം മോക്ഷവും ലഭിക്കാം.
Verse 88
आह्नं च मुदितं चैव द्वै तीर्थे भुवि विश्रुते । तयोः स्नात्वा विशुद्धात्मा सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ८८ ॥
‘ആഹ്ന’യും ‘മുദിത’യും ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധമായ രണ്ട് തീർത്ഥങ്ങളാണ്. ഇരുവിടത്തും സ്നാനം ചെയ്ത് വിശുദ്ധാത്മാവ് സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 89
मृगमुच्यं ततो गत्वा गंगायां प्रणतः स्थितः । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८९ ॥
അതിനുശേഷം മൃഗമുച്യത്തിൽ ചെന്നു ഗംഗയിൽ പ്രണാമത്തോടെ നിലകൊള്ളുക. അവിടെ മഹാദേവനെ അർച്ചിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും.
Verse 90
कोटितीर्थं ततो गत्वा स्नात्वा कोटीश्वरं शिवम् । दृष्ट्वा स्तुत्वा श्रद्दधानः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९० ॥
അനന്തരം കോടിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ശ്രദ്ധയോടെ കോടീശ്വര ശിവനെ ദർശിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നവൻ കോടി യജ്ഞഫലത്തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 91
ततो वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र वामनजन्माभूद्बलेर्यज्ञजिहीर्षया ॥ ९१ ॥
അനന്തരം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ വാമനകത്തിലേക്ക് പോകണം; ബലിയുടെ യജ്ഞം ഹരിച്ച് (പര്യവസാനിപ്പിച്ച്) തീർക്കുവാൻ ഭഗവാൻ വാമനൻ അവിടെ ജനിച്ചു।
Verse 92
तत्र विष्णुपदे स्नात्वा पूजयित्वा च वामनम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते ॥ ९२ ॥
അവിടെ വിഷ്ണുപദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വാമനഭഗവാനെ പൂജിച്ചാൽ, സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധമായ അന്തഃകരണമുള്ളവൻ വിഷ്ണുലോകത്തിൽ മഹത്വം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 93
ज्येष्ठाश्रमं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम् । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासः परेऽहनि ॥ ९३ ॥
അവിടെയുതന്നെ സർവ്വപാതകനാശിനിയായ ജ്യേഷ്ഠാശ്രമം ഉണ്ട്. ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിലെ ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് അടുത്ത ദിവസം പാരണ (വ്രതസമാപ്തി) ചെയ്യണം।
Verse 94
स्नात्वा तत्र विधानेन श्रेष्ठत्वं लभते नृषु । श्राद्धं तत्र कृतं देवि पितॄणामतितुष्टिदम् ॥ ९४ ॥
അവിടെ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠത ലഭിക്കുന്നു. ദേവീ, അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് പരമ തൃപ്തി നൽകുന്നു।
Verse 95
तत्रैव कोटितीर्थं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९५ ॥
അവിടെയേ തന്നെ ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ കോടിതീർത്ഥം ഉണ്ട്. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ കോടി യാഗഫലത്തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും.
Verse 96
तत्र कोटीश्वरं नाम देवदेवं महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ९६ ॥
അവിടെ ‘കോടീശ്വരൻ’ എന്ന പേരിലുള്ള ദേവദേവ മഹേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഭക്തന് ഗണപതിയുടെ അനുഗ്രഹത്തോടെ ഗാണപത്യസ്ഥിതി ലഭിക്കും.
Verse 97
सूर्यतीर्थं च तत्रैव स्नात्वात्र रविलोकभाक् । कुलोत्तारणके तीर्थे गत्वा स्नानं समाचरन् ॥ ९७ ॥
അവിടെയേ തന്നെ സൂര്യതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് രവിദർശനഭാഗ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് ‘കുലോത്താരണക’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.
Verse 98
उद्धृत्य स्वकुलं स्वर्गे कल्पांतं निवसेत्ततः । पवनस्य ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ९८ ॥
സ്വകുലത്തെ ഉയർത്തി (ഉദ്ധരിച്ച്) പിന്നെ കല്പാന്തം വരെ സ്വർഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു. പവനഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവ മഹേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ (ഇത്തരം ഫലം ലഭിക്കുന്നു).
Verse 99
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शैवं पदमवाप्नुयात् । स्नात्वा च हनुमत्तीर्थे नरो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९९ ॥
സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി അവൻ ശൈവപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹനുമത്തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും മോക്ഷം നേടുന്നു.
Verse 100
शालहोत्रस्य राजर्षेस्तीर्थे स्नात्वाघवर्जितः । श्रीकुंभाख्ये सरस्वत्यास्तीर्थए स्नात्वाथ यज्ञवाक् ॥ १०० ॥
രാജർഷി ശാലഹോത്രന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപമുക്തനാകും. തുടർന്ന് സരസ്വതിയുടെ ‘ശ്രീ-കുംഭ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് യജ്ഞയോഗ്യമായ പവിത്ര വാക്ശക്തി പ്രാപിക്കും.
Verse 101
स्नातश्च नैमिषे कुंडे नैमिषस्नानपुण्यभाक् । स्नात्वा वेदवतीतीर्थे स्त्री सतीत्वमवाप्नुयात् ॥ १०१ ॥
നൈമിഷ കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ നൈമിഷസ്നാനജന്യ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. വെദവതീ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്ത്രീ സതീത്വം—പതിവ്രതധർമ്മസിദ്ധി—ലഭിക്കുന്നു.
Verse 102
ब्रह्मतीर्थे नरः स्रात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः । ब्रह्मणः परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ १०२ ॥
ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ബ്രാഹ്മണ്യപുണ്യവും തേജസ്സും പ്രാപിക്കുന്നു. അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമധാമം; അവിടെ ചെന്നാൽ ദുഃഖം ഇല്ല.
Verse 103
सोमतीर्थे नरः स्नात्वा स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । सप्तसारस्वतं तीर्थं प्राप्य स्नात्वा च मुक्तिभाक् ॥ १०३ ॥
സോമതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ‘സപ്ത-സാരസ്വത’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മോക്ഷഭാഗ്യവാൻ ആകുന്നു.
Verse 104
यत्र सप्त सरस्वत्यः सम्यगैक्यं समागताः । सुप्रभा कांचनाक्षी च विशाला च मनोहरी ॥ १०४ ॥
എവിടെ ഏഴ് സരസ്വതീ നദികൾ ശരിയായി ഒരൊറ്റ സംഗമമായി ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നുവോ—സുപ്രഭാ, കാഞ്ചനാക്ഷീ, വിശാലാ, മനോഹരീ.
Verse 105
सुनंदा च सुवेणुश्च सप्तमी विमलोदका । तथैवौशनसे तीर्थे स्नात्वा मुच्येत पातकैः ॥ १०५ ॥
സുനന്ദാ, സുവേണു, സപ്തമി, വിമലോദകാ എന്നീ പുണ്യജലങ്ങളിലും, അതുപോലെ ഔശനസ തീർത്ഥത്തിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 106
कपाल मोचने स्नात्वा ब्रह्महापि विशुध्यति । वैश्वामित्रे नरः स्नातो ब्राह्मण्यं समवाप्नुयात् ॥ १०६ ॥
കപാലമോചനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷിയെങ്കിലും ശുദ്ധനാകും. വൈശ്വാമിത്ര തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ ബ്രാഹ്മണ്യഫലം പ്രാപിക്കും।
Verse 107
ततः पृथूदके स्नात्वा मुच्यते भवबंधनात् । अवकीर्णे नरः स्नात्वा ब्रह्मचर्यफलं लभेत् ॥ १०७ ॥
അതിനുശേഷം പൃഥൂദകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഭവബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും. അവകീർണ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മചര്യഫലം പ്രാപിക്കും।
Verse 108
मधुस्रावेऽथप्रयातः स्नातो मुच्यते पातकैः । स्नात्वा तीर्थे च वासिष्ठे वासिष्ठं लोकमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥
പിന്നീട് മധുസ്രാവത്തിലേക്ക് ചെന്നു അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും. വാസിഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വാസിഷ്ഠലോകം പ്രാപിക്കും।
Verse 109
अरुणासंगमे स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः । स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १०९ ॥
അരുണാ സംഗമത്തിൽ മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും; ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട.
Verse 110
समुद्रास्तत्र चत्वारस्तेषु स्नातो नरः शुभे । गोसहस्रफलं लब्ध्वा स्वग्रलोके महीयते ॥ ११० ॥
ഹേ ശുഭേ! അവിടെ നാല് സമുദ്രങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സഹസ്ര ഗോദാനഫലം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 111
सोमतीर्थं च तत्रान्यत्तस्मिन्स्नात्वा च मोहिनि । चैत्रे षष्ठ्यां च शुक्लायां श्राद्धं कृत्वोद्धरेत्पितॄन् ॥ १११ ॥
ഹേ മോഹിനീ! അവിടെ ‘സോമതീർത്ഥം’ എന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ഷഷ്ഠിയിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 112
अथ पञ्चवटे स्नात्वा योगमूर्तिधरं शिवम् । समभ्यर्च्य विधानेन दैवतैः सहमोदते ॥ ११२ ॥
പിന്നീട് പഞ്ചവടത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് യോഗമൂർത്തി ധരിച്ച ശിവനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഭക്തൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 113
कुरुतीर्थे ततः स्नातः सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । स्वर्गद्वारे प्लुतो मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ ११३ ॥
അതിനുശേഷം കുരുതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വസിദ്ധികളും പ്രാപിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗ്ഗദ്വാരം’ എന്നിടത്ത് മുങ്ങിയാൽ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 114
स्नातो ह्यनरके तीर्थे मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । ततो गच्छेन्नरो देवि काम्यकं वनमुत्तमम् ॥ ११४ ॥
അനരക തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ ദേവീ, അവൻ ഉത്തമമായ കാമ്യക വനത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 115
यस्मिन्प्रविष्टमात्रस्तु मुच्यते सर्वसंचयैः । अथादित्यवनं प्राप्य दर्शनादेव मुक्तिभाक् ॥ ११५ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ വെറും പ്രവേശനം മാത്രമുണ്ടായാലും മനുഷ്യൻ സമസ്ത പാപസഞ്ചയങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആദിത്യവനം പ്രാപിച്ച് അതിന്റെ ദർശനമാത്രത്താൽ തന്നെ മോക്ഷഭാഗ്യൻ ആകുന്നു.
Verse 116
स्नानं रविदिने कृत्वा तत्र वांछितमाप्नुयात् । यज्ञोपवीतिके स्नात्वा स्वधर्मफलभाग्भवेत् ॥ ११६ ॥
ഞായറാഴ്ച അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ലഭിക്കുന്നു. യജ്ഞോപവീതികയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വന്തം സ്വധർമ്മഫലത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു.
Verse 117
ततश्चतुःप्रवाहाख्ये तीर्थे स्नात्वा नरोत्तमः । सर्वतीर्थफलं प्राप्य मोदते दिवि देववत् ॥ ११७ ॥
അതിനുശേഷം, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, ചതുഃപ്രവാഹം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവൻ സർവ്വതീർത്ഥഫലം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ ദേവനെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 118
स्नातस्तीर्थे विहारे तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । दुर्गातीर्थे नरः स्नात्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ११८ ॥
തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെ പുണ്യവിഹാരം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വസുഖവും പ്രാപിക്കുന്നു. ദുർഗാ-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തവൻ ദുർഗതിയിലേക്കു വീഴുകയില്ല.
Verse 119
ततः सरस्वतीकूपे पितृतीर्थापराह्वये । स्नात्वा संतर्प्य देवादींल्लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ११९ ॥
അതിനുശേഷം പിതൃതീർത്ഥം എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന സരസ്വതീകൂപത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ദേവാദികൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിക്കുന്നവൻ ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 120
स्नात्वा प्राचीसरस्वत्यां श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दुर्लभं प्राप्नुयात्कामं देहांते स्वर्गतिं लभेत् ॥ १२० ॥
പ്രാചീ സരസ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നിർവഹിച്ചാൽ, ദുർലഭമായ ഇഷ്ടഫലവും ലഭിക്കും; ദേഹാന്തത്തിൽ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കും.
Verse 121
शुक्रतीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धदः प्रोद्धरेत्पितॄन् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां चैत्रे कृष्णे विशेषतः ॥ १२१ ॥
ശുക്രതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെ ശ്രാദ്ധദാനം ചെയ്യുന്നവൻ പിതൃന്മാരെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്രമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ അഷ്ടമി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ദശിയിൽ.
Verse 122
सोपवासो ब्रह्मतीर्थे मुक्तिभाङ्नात्र संशयः । स्थाणुतीर्थे ततः स्नात्वा दृष्ट्वा स्थाणुवटं नरः ॥ १२२ ॥
ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ ഉപവാസത്തോടെ കഴിയുന്നവൻ മോക്ഷഭാഗ്യൻ—ഇതിൽ സംശയമില്ല. തുടർന്ന് സ്ഥാണുതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സ്ഥാണുവടം ദർശിച്ചാൽ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 123
मुच्यते पातकैर्घोरैरितिप्राह पितामहः । दर्शनात्स्थाणुलिंगस्य यात्रा पूर्णा प्रजायते ॥ १२३ ॥
പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) പ്രസ്താവിച്ചു—‘സ്ഥാണുലിംഗ ദർശനത്താൽ ഭീകര പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു.’ സ്ഥാണുലിംഗം മാത്രം ദർശിച്ചാൽ പോലും യാത്ര പൂർണ്ണമാകുന്നു.
Verse 124
कुरुक्षेत्रस्य देवेशि सत्यं सत्यं मयोदितम् । कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ १२४ ॥
ഹേ ദേവേശി! ഞാൻ സത്യം, സത്യമെന്നേ പറയുന്നു—കുരുക്ഷേത്രത്തോടു തുല്യമായ തീർത്ഥം മുമ്പും ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഭാവിയിലും ഉണ്ടാകുകയില്ല.
Verse 125
तत्र द्वादश यात्रास्तु कृत्वा भूयो न जन्मभाक् । पूर्तमिष्टं तपस्तप्तं हुतं दत्तं विधानतः ॥ १२५ ॥
അവിടെ ദ്വാദശ യാത്രകൾ നിർവഹിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ വീണ്ടും ജന്മമില്ല. ആ കർമത്തിൽ പൂർത്ത‑ഇഷ്ടം, തപസ്, ഹോമം, വിധിപ്രകാരം ദാനം—എല്ലാം പൂർണ്ണമാകുന്നു।
Verse 126
तत्र स्यादक्षयं सर्वमिति वेदविदो विदुः । मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ १२६ ॥
അവിടെ എല്ലാം അക്ഷയഫലദായകമാകുന്നു എന്നു വേദവിദർ പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മന്വന്തരാരംഭത്തിൽ, യുഗാരംഭത്തിൽ, ചന്ദ്ര‑സൂര്യഗ്രഹണ സമയത്ത്।
Verse 127
महापाते च संक्रांतौ पुण्ये चाप्यन्यवासरे । स्नातस्तत्र कुरुक्षेत्रे फलानंत्यमवाप्नुयात् ॥ १२७ ॥
മഹാപർവ്വത്തിലും, സംക്രാന്തിയിലും, മറ്റേതെങ്കിലും പുണ്യദിവസത്തിലും—കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ അനന്തഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 128
कलिजानां तु पापानां पावनाय महात्मनाम् । ब्रह्मणा कल्पितं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सुखावहम् ॥ १२८ ॥
കലിയുഗജനങ്ങളുടെ പാപശുദ്ധിക്കുമായി മഹാത്മാക്കളുടെ മംഗളത്തിനുമായി ബ്രഹ്മാവ് ‘കുരുക്ഷേത്രം’ എന്ന സുഖപ്രദ തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 129
य इमां कीर्तयेत्पुण्यां कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रृणुयाद्वा नरो भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ १२९ ॥
ഈ പാപനാശിനിയായ പുണ്യകഥ പാരായണം ചെയ്യുന്നവനും, ഭക്തിയോടെ കേൾക്കുന്നവനും—അവനും പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു।
Verse 130
यद्यद्ददाति यस्तत्र कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । तत्तदेव सदाप्नोति नरो जन्मनि जन्मनि ॥ १३० ॥
കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് മനുഷ്യൻ എന്തെന്ത് ദാനം ചെയ്യുകയോ, അതേ ഫലം അവൻ ജന്മം ജന്മമായി നിർഭാഗ്യമില്ലാതെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 131
अथ किं बहुनोक्तेन विधिजे श्रृणु निश्चितम् । सेवेतैव कुरुक्षेत्रं यदीच्छेद्भवमोक्षणम् ॥ १३१ ॥
ഇനി അധികം പറയുന്നതെന്ത്? ഹേ വിധിജപുത്രാ, നിശ്ചിതമായതു കേൾക്കുക—ഭവമോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കുരുക്ഷേത്രത്തെ തന്നെ ആശ്രയിച്ച് സേവിക്കണം।
Verse 132
एतदेव महत्पुण्यमेतदेव महत्तपः । एतदेव महज्ज्ञानं यद्व्रजेत्स्थाणुतीर्थकम् ॥ १३२ ॥
ഇതുതന്നെ മഹാപുണ്യം, ഇതുതന്നെ മഹാതപസ്, ഇതുതന്നെ മഹാജ്ഞാനം—‘സ്ഥാണു-തീർഥം’ എന്ന പുണ്യ തീർഥത്തിലേക്ക് പോകുന്നതാണ്।
Verse 133
कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं नान्यद्भुवि शुभावहम् । साचारो वाप्यनाचारो यत्र मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३३ ॥
ഭൂമിയിൽ കുരുക്ഷേത്രത്തിന് തുല്യമായ മറ്റൊരു തീർഥമില്ല; ഇത്ര മംഗളകരമായ മറ്റൊരു സ്ഥലം ഇല്ല. അവിടെ ആചാരമുള്ളവനായാലും ആചാരമില്ലാത്തവനായാലും മോക്ഷം പ്രാപിക്കാം।
Verse 134
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघे । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सर्वपापनिकृंतनम् ॥ १३४ ॥
ഹേ അനഘേ, നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഇതാണ് കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം—സകല പാപങ്ങളും ഛേദിക്കുന്നതു।
Verse 135
पुण्यदं मोक्षदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३५ ॥
ഇത് പുണ്യം നൽകുകയും മോക്ഷവും പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു—ഇനിയും എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹം?
Verse 136
इति श्रीहृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, വസു–മോഹിനീ സംവാദാന്തർഗതമായ കുരുക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘തീർത്ഥയാത്രാവർണ്ണനം’ എന്ന പഞ്ചഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപിച്ചു।
The chapter uses a standard Purāṇic equivalence strategy: it preserves the authority of Vedic sacrifice while making its fruits accessible in Kali-yuga through tīrtha-yātrā, where snāna, pūjā, dāna, and śrāddha—performed in a consecrated kṣetra—are declared to yield the same (or greater) merit as costly śrauta rites.
Gatekeeper-yakṣas function as liminal guardians of the kṣetra: salutation marks entry into a regulated sacred domain, affirms ritual eligibility, and aligns the pilgrim with dharmic conduct; the text also frames them as obstructing the sinful and assisting the virtuous, reinforcing ethical prerequisites for tīrtha benefit.
Key Pitṛ-oriented elements include bathing and śrāddha near Āpagā during Pitṛpakṣa/Mahālaya (Nabhasya), offering piṇḍa on the 14th tithi at midday for liberation, tarpaṇa at Dṛṣadvatī and other fords, and specified tithis (e.g., Caitra dark fortnight 8th/14th) for śrāddha at Śukra-tīrtha.