കാഷ്ഠീലൻ കാശി/വിശ്വേശ്വരത്തിലെത്തിയ കഥ പറഞ്ഞ് കാശിയെ പാപനാശിനിയും മോക്ഷദായിനിയും ആയി മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു; മോക്ഷത്തിന് വൈഷ്ണവ ക്ഷേത്രങ്ങൾ പരമമാണെന്ന സിദ്ധാന്തവും ഉന്നയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അഞ്ചാം തല വെട്ടിയ അപരാധം, കപാലം ഒട്ടിപ്പിടിക്കൽ, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം പിന്തുടരൽ എന്നിവ വരുന്നു; കർമഫലം നിശ്ചിത തീർത്ഥഭ്രമണവും തപസ്സും വഴി അനുഭവിക്കേണ്ടതാണെന്ന് വിഷ്ണു ഉപദേശിക്കുന്നു. ബദരികാശ്രമം, കുരുക്ഷേത്രം/ബ്രഹ്മഹ്രദം മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ദീർഘയാത്രയ്ക്ക് ശേഷം ശിവൻ അവിമുക്ത അതിരിലെത്തുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മഹത്യ പ്രവേശിക്കില്ല. ശിവൻ പല അവതാരനാമങ്ങളാൽ വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിച്ച്, വിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കാനുള്ള വരം നേടുന്നു; ആ സ്ഥലം ശൈവമായും പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. കണ്ണീരിൽ നിന്ന് ബിന്ദുസരസ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സ്നാനത്തോടെ കപാലമോചന തീർത്ഥത്തിൽ കപാലം വീഴുന്നു. അവസാനം കാശിയുടെ അപൂർവ ഫലം—കർമക്ഷയം, അവിടെ മരണം മോക്ഷം, ലോകികകാമികൾക്കും അനുഗ്രഹം—എന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു.
Verse 1
काष्ठीलोवाच । एवं सा राक्षसी सुभ्रु हस्तिनीरूपधारिणी । त्रिभिर्मुहूर्तैः संप्राप्ता काशीं विश्वेशमंदिरम् ॥ १ ॥
കാഷ്ഠീലൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സുന്ദരഭ്രൂയായ ആ രാക്ഷസി പെൺആനയുടെ രൂപം ധരിച്ചു മൂന്നു മുഹൂർത്തങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കാശിയിലെ വിശ്വേശമന്ദിരത്തിലെത്തി।
Verse 2
उवाच तां पुरीं प्राप्य भर्तारमसितेक्षणा । इयं पापतरोः कांत कुठारा परिकीर्तिता ॥ २ ॥
ആ നഗരത്തിലെത്തി കറുത്തകണ്ണുള്ള അവൾ ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു—“പ്രിയനേ, ഈ പുരി പാപവൃക്ഷത്തെ വെട്ടിമാറ്റുന്ന കോടാലിയെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.”
Verse 3
षडूर्मिकांचनस्यैषा कांत प्रोक्ता दुरोदरी । कर्मबीजोपशमनी सर्वेषां गतिदायिका ॥ ३ ॥
ഹേ പ്രിയേ, ഷഡൂർമികളാൽ ബന്ധിതനായവന്നു ഇത് കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ നദിപോലെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് കർമ്മബീജം ശമിപ്പിച്ച് എല്ലാവർക്കും പരമഗതി നൽകുന്നു.
Verse 4
आद्यं हि वैष्णवं स्थानं पुराणाः संप्रचक्षते । नावैष्णवे स्थले मुक्तिः सर्वस्य तु कदाचन ॥ ४ ॥
പുരാണങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—വൈഷ്ണവ സ്ഥലം തന്നെയാണ് ആദ്യം; അവൈഷ്ണവ സ്ഥലത്തിൽ ആര്ക്കും ഒരിക്കലും മോക്ഷം ലഭിക്കുകയില്ല.
Verse 5
माधवस्य पुरी चेयं पूर्वमासीद्द्विजोत्तम । मुक्तिदा सर्वजंतूनां सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ५ ॥
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഈ മാധവന്റെ പുരി പുരാതനകാലം മുതൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ഇത് സകല ജീവികൾക്കും മോക്ഷം നൽകുകയും എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 6
एकदा शंकरो देवो द्रष्टुं प्रागात्पितामहम् । सर्वलोकैककर्तारं भ्राजमानं स्वतेजसा ॥ ६ ॥
ഒരിക്കൽ ദേവൻ ശങ്കരൻ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ ദർശിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു—സകല ലോകങ്ങളുടെയും ഏക സ്രഷ്ടാവായ അദ്ദേഹം സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായിരുന്നു.
Verse 7
गत्वा तत्र महादेवो ब्रह्माणं जगतां गुरुम् । नमस्कृत्य स्थितो ह्यग्रे वेदपाठं निशामयन् ॥ ७ ॥
അവിടെ ചെന്ന മഹാദേവൻ ജഗദ്ഗുരുവായ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വേദപാഠം ഏകാഗ്രമായി ശ്രവിച്ചു.
Verse 8
चतुर्भिरद्भुतैवक्त्रैश्चतुरो निगमान्मुदा । उद्गिरंतं जगन्नाथं दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ८ ॥
അപ്പോൾ നാലു അത്ഭുതമുഖങ്ങളാൽ ആനന്ദത്തോടെ നാലു വേദങ്ങളും ഉച്ചരിക്കുന്ന ജഗന്നാഥനെ കണ്ടു അവൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി।
Verse 9
अथ तत्पंचमं वक्त्रं ब्रह्मणो भूतनायकः । प्रगल्भं तमुपालक्ष्य क्षणाज्जातः समत्सरः ॥ ९ ॥
പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ധൃഷ്ടമായ അഞ്ചാം മുഖം കണ്ട ഭूतനായകൻ (രുദ്രൻ) ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മത്സര-അസൂയയിൽ നിറഞ്ഞു।
Verse 10
स क्रोधजन्मा विप्रेंद्र तस्य प्रागल्भ्यमक्षमन् । चकर्त तन्नखाग्रेण खस्थं वक्त्रं त्रिलोचनः ॥ १० ॥
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ക്രോധത്തിൽ ജനിച്ച് അവന്റെ ധൃഷ്ടത സഹിക്കാനാകാതെ ത്രിനേത്രൻ ആകാശത്തിൽ ഉയർന്നിരുന്ന ആ മുഖം നഖാഗ്രംകൊണ്ട് കീറിമാറ്റി।
Verse 11
तच्छिन्नं ब्रह्मणः शीर्षं संलग्नं करपल्लवे । वामे निर्धूतमानिशं न निवृत्तं द्विजोत्तम ॥ ११ ॥
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ ഛിന്നശിരസ് അവന്റെ കരതളത്തിൽ ഒട്ടിക്കിടന്നു; അവൻ നിരന്തരം കുലുക്കിയിട്ടും അത് വിട്ടുപോയില്ല।
Verse 12
ब्रह्मा तु दुःखितो भूत्वा तस्थौ स्थाणुं व्यलोकयन् । रुद्रोऽपि लज्जितो भूत्वा निर्ज्जगाम त्वरान्वितः ॥ १२ ॥
ബ്രഹ്മാവ് ദുഃഖിതനായി സ്ഥാണു (ശിവൻ)നെ നോക്കി അവിടെ തന്നെ നിന്നു; രുദ്രനും ലജ്ജിതനായി അതിവേഗം അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 13
बहुधा यतमानोऽपि तच्छिरः क्षेप्तुमातुरः । न शशाक परित्यक्तुं तदद्भुतमभून्महत् ॥ १३ ॥
അവൻ പലവട്ടം പരിശ്രമിച്ചിട്ടും, ആ ശിരസ്സിനെ തള്ളിവിടാൻ വ്യാകുലനായിട്ടും, അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—ഇത് മഹത്തായ അത്ഭുതമായി തീർന്നു।
Verse 14
चिंतया व्याकुलो भूत्वा सस्मार गरुडध्वजम् । तेन संस्मृतमात्रस्तु शीघ्रमाविरभूच्च सः ॥ १४ ॥
ചിന്തയിൽ വ്യാകുലനായ അവൻ ഗരുഡധ്വജനായ പ്രഭുവിനെ സ്മരിച്ചു; സ്മരണ മാത്രത്തിൽ തന്നെ അവൻ വേഗത്തിൽ അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 15
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं विष्णुं सर्वगतं द्विज । ननाम शिरसा नम्रो निष्प्रभो वृषभध्वजः ॥ १५ ॥
ഹേ ദ്വിജാ, ദേവദേവേശനും സർവ്വവ്യാപിയുമായ വിഷ്ണുവിനെ കണ്ട വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) വിനീതനായി, മുൻപ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ടു, ശിരസ്സു കുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചു।
Verse 16
तं तथातुरमालक्ष्य भीतं ब्रह्मद्रुहं हरिः । समाश्वास्या ब्रवीद्वाक्यं तत्तोषपरिकारकम् ॥ १६ ॥
അവനെ അങ്ങനെ ആകുലനായി, ഭീതനായി, ബ്രഹ്മദ്രോഹിയായി കണ്ട ഹരി ആശ്വസിപ്പിച്ച് ആശ്വാസവും തൃപ്തിയും നൽകുന്ന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 17
शंभो त्वया कृतं पापं यच्चिन्नं ब्रह्मणः शिरः । तत्फलं भुंक्ष्व संर्वज्ञ कियत्कालं कृतं स्वयम् ॥ १७ ॥
ഹേ ശംഭോ! നീ ചെയ്ത പാപം—ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചത്—അതിന്റെ ഫലം, ഹേ സർവ്വജ്ഞാ, നീ തന്നേ നിർണ്ണയിച്ച കാലം വരെ നീ തന്നേ അനുഭവിക്കണം।
Verse 18
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म ह्यपि जन्मशतैः प्रिय ॥ १८ ॥
ചെയ്ത ശുഭാശുഭ കര്മഫലം തീർച്ചയായും അനുഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ. അനുഭവിക്കാത്ത കര്മം നൂറു ജന്മങ്ങളിലുമെങ്കിലും ക്ഷയിക്കുകയില്ല, പ്രിയമേ।
Verse 19
किं करोमि क्व गच्छामि त्वां दृष्ट्वा दुःखितं हरम् । प्राणा विकलतां यांति मम त्वद्दुःखदर्शनात् ॥ १९ ॥
ഹരാ! നിന്നെ ദുഃഖിതനായി കണ്ടാൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം, എവിടെ പോകണം? നിന്റെ ദുഃഖദർശനം മാത്രത്തിൽ തന്നെ എന്റെ പ്രാണൻ വിറയ്ക്കുന്നു।
Verse 20
यानि कानि च पापानि महांति महतां गते । न तानि ब्रह्महत्यायाः समानीति मतिर्मम ॥ २० ॥
മഹത്ത്വം പ്രാപിച്ചവനേ! എത്ര വലിയ പാപങ്ങളുണ്ടായാലും, എന്റെ ബുദ്ധിയിൽ ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യം ഒന്നുമില്ല।
Verse 21
यस्त्वं सर्वस्य लोकस्य गुरुर्धर्मोपदेशकः । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु क्षणं स्थातुं न च क्षमः ॥ २१ ॥
നീ സർവ്വലോകത്തിന്റെയും ഗുരുവും ധർമ്മോപദേശകനുമാണ്; എങ്കിലും ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം കീഴടക്കി, ഒരു ക്ഷണവും സ്ഥിരമായി നിൽക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല।
Verse 22
एषा घोरतरा हत्या मीनगंध्या जरातुरा । लेलिहाना सुरेशान ग्रहीतुं त्वानुधावति ॥ २२ ॥
ഹേ സുരേശാനേ! മീൻനാറ്റമുള്ളതും ജരയാൽ ക്ഷീണിച്ചതുമായ ഈ അതിഘോര ഹത്യ, നാവു നക്കിക്കൊണ്ട് നിന്നെ പിടിക്കാനായി പിന്നാലെ പാഞ്ഞുവരുന്നു।
Verse 23
तस्मान्नैकत्र भवता स्थेयं द्वादशबत्सरम् । अटनीयं हितार्थाय पापनाशाभिकाम्यया ॥ २३ ॥
അതുകൊണ്ട് നീ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഒരിടത്ത് മാത്രം താമസിക്കരുത്. സ്വന്തം ഹിതത്തിനും പാപനാശാഭിലാഷയ്ക്കുമായി തീർത്ഥാടനം ചെയ്ത് സഞ്ചരിക്കണം.
Verse 24
अटित्वा द्वादशाब्दानि तीर्थेषु सकलेषु च । प्रक्षालयन्करं वामं भिक्षां गृह्णन्कपालके ॥ २४ ॥
പന്ത്രണ്ടു വർഷം എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ച്, ഇടത് കൈ കഴുകിക്കൊണ്ട്, കപാലപാത്രത്തിൽ ഭിക്ഷ സ്വീകരിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 25
शुद्धिं यास्यसि देवेश पापादस्मात्सुदारुणात् । इत्युक्तो विष्णुना विप्र स्थाणुः सर्वगतोऽभवत् ॥ २५ ॥
“ഹേ ദേവേശാ! ഈ അത്യന്തം ഭീകരമായ പാപത്തിൽ നിന്ന് നീ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കും” എന്നു വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു. ഹേ വിപ്ര, അപ്പോൾ സ്ഥാണു (ശിവൻ) സർവ്വവ്യാപിയായി അദൃശനായി.
Verse 26
कपालमोचनार्थं हि पाणिं प्रक्षालयन् जले । वर्षत्रयं भ्रमित्वा तु प्राप्तो बदरिकाश्रमम् ॥ २६ ॥
കപാലമോചനത്തിനായി അവൻ ജലത്തിൽ കൈ കഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു; മൂന്നു വർഷം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം അവസാനം ബദരികാശ്രമത്തിലെത്തി.
Verse 27
भिक्षार्थं देवदेवस्य धर्मपुत्रस्य मानद । द्वारस्थो देहि भिक्षां मे विष्णो इत्यवदन्मुहुः ॥ २७ ॥
ഹേ മാനദ, വാതില്ക്കൽ നിന്നുകൊണ്ട് ദേവദേവനും ധർമ്മപുത്രനുമായവനോടു ഭിക്ഷാർത്ഥം വീണ്ടും വീണ്ടും—“ഹേ വിഷ്ണോ, എനിക്കു ഭിക്ഷ തരണമേ” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 28
ततो नारायणो देवो दृष्ट्वा द्वारि स्थितं हरम् । गृहाण भिक्षामित्युक्त्वा प्रददौ दक्षिणं करम् ॥ २८ ॥
അപ്പോൾ ദ്വാരത്തിൽ നിന്ന ഹരനെ കണ്ട ദേവ നാരായണൻ— “ഭിക്ഷ സ്വീകരിക്കൂ” എന്നു പറഞ്ഞു, ദാനാർത്ഥം തന്റെ വലങ്കൈ നീട്ടിക്കൊടുത്തു।
Verse 29
ततो हरो हरिं दृष्ट्वा भिक्षां दातुं समुद्यतम् । प्राहरद्दक्षिणं पाणिं त्रिशूलेन द्विजोत्तम ॥ २९ ॥
പിന്നീട് ഹരൻ, ഹരി ഭിക്ഷ നൽകാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ത്രിശൂലത്തോടെ അവന്റെ വലങ്കൈയിൽ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 30
तत्त्रिशूलक्षताद्धारास्तिस्रो लोकभयंकराः । प्रस्थद्वादशहस्ताश्च निर्गताश्चित्रवर्णिकाः ॥ ३० ॥
ആ ത്രിശൂലമുറിവിൽ നിന്ന് മൂന്നു ധാരകൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—ലോകഭയങ്കരങ്ങൾ; ഓരോന്നും പന്ത്രണ്ട് കൈവീതം പരന്നു, അത്ഭുത വർണങ്ങളിൽ ഒഴുകി പുറത്തുവന്നു।
Verse 31
एका क्षतजधारा तु कपाले न्यपतत्तदा । द्वितीया तन्मुखे प्राप्ता पयस्याथ तृतीयका ॥ ३१ ॥
അപ്പോൾ രക്തധാരകളിൽ ഒന്ന് കപാലത്തിൽ വീണു; രണ്ടാമത്തേത് അവന്റെ വായിലേക്കെത്തി; മൂന്നാമത്തേത് പിന്നെ പാലിലേക്കു വീണു।
Verse 32
जलधारा शिवं प्राप्ता हरस्य हेतुरग्रतः । ता धारास्त्रीणि वर्षाणि संसेव्य विधिवद्धरः ॥ ३२ ॥
ജലധാര ശിവനിലേക്കെത്തി, ഹരന്റെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്ക് പ്രത്യക്ഷ കാരണമായി. ആ ധാരകളെ വിധിപൂർവ്വം മൂന്നു വർഷം സേവിച്ചതിനുശേഷം ഹരൻ (ശിവൻ) തൃപ്തനായി।
Verse 33
किंचित्प्रीतो ययौ क्षेत्रं कुरोः पुण्यकरं द्विज । तत्र गत्वा हरः स्थाणुर्भूतस्तत्र पपात च ॥ ३३ ॥
അൽപം പ്രസന്നനായി, ഹേ ദ്വിജ, അവൻ കുരുക്കളുടെ പുണ്യകരമായ ക്ഷേത്രമായ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ എത്തിയപ്പോൾ ഹരൻ (ശിവൻ) തണ്ടുപോലെ നിശ്ചലനായി, അവിടെയേ വീണു.
Verse 34
ब्रह्मह्रदे त्रिवर्षाणि मग्रो ब्रह्मह्रदांबुनि । वर्षत्रये गते तत्र क्षतार्द्धांगो विनिःसृतः ॥ ३४ ॥
ബ്രഹ്മഹ്രദത്തിന്റെ ജലത്തിൽ അവൻ മൂന്നു വർഷം മുഴുകിയിരുന്നു. മൂന്നു വർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ശരീരത്തിന്റെ പകുതി ക്ഷതപ്പെട്ട നിലയിൽ അവൻ അവിടെ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു.
Verse 35
चिरं तुष्टाव देवेशं विष्णुं सर्वगुहाशयम् । ततस्तुष्टो जगन्नाथो वरं तस्मै ददौ तु सः ॥ ३५ ॥
അവൻ ദീർഘകാലം ദേവേശനായ വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിച്ചു; അവൻ സർവ്വജീവികളുടെ ഗൂഢാന്തരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവൻ. അപ്പോൾ ജഗന്നാഥൻ പ്രസന്നനായി അവനു വരം നൽകി.
Verse 36
गच्छ काशीमितो भ्रांत्वा तीर्थानि बहुशो हर । ततो हरिं नमस्कृत्य परीत्य बहुधा तथा ॥ ३६ ॥
ഹേ ഹരാ, ഇവിടെ നിന്ന് കാശിയിലേക്കു പോകുക; അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു തീർത്ഥങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദർശിക്കുക. പിന്നെ ഹരിയെ നമസ്കരിച്ചു, പലവിധത്തിലും പരിക്രമയും ചെയ്യുക.
Verse 37
क्रमात्तीर्थाटनं कुर्वन्नविमुक्तपुरीं गतः । अविमुक्तस्य सीमायां प्राविशद्वीक्ष्तय धूर्जटिः ॥ ३७ ॥
ക്രമമായി തീർത്ഥാടനം ചെയ്തു അവൻ അവിമുക്തപുരിയിലെത്തി. അവിമുക്തയുടെ അതിരിൽ ധൂർജടി (ശിവൻ) ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച് അകത്തു പ്രവേശിച്ചു.
Verse 38
नापश्यत्तामनुप्राप्तां ब्रह्महत्यां बहिः स्थिताम् । ततोऽसौ वैष्णवं ज्ञात्वा क्षेत्रं दुरितनाशनम् । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा माधवं वंद्यमीश्वरम् ॥ ३८ ॥
തന്നെ പിന്തുടർന്നുവന്ന ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം പോലും അവൻ കണ്ടില്ല; അത് പുറത്തുതന്നെ നിന്നിരുന്നു. അപ്പോൾ ആ സ്ഥലം വൈഷ്ണവക്ഷേത്രം, ദുരിതനാശിനി എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ശാന്തനായി ഭക്തിയോടെ വന്ദനീയനായ മാധവേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 39
जय जय जगदीश नाथ विष्णो जगदानंदनिधान वेदवेद्य । मधुमथन नृसिंह पीतवासो गरुडाधिष्ठित माधवादिदेव ॥ ३९ ॥
ജയ ജയ, ഹേ ജഗദീശനാഥ വിഷ്ണോ! ഹേ ജഗദാനന്ദനിധി, വേദങ്ങളിൽ വേദ്യനേ! ഹേ മധുമഥന, ഹേ നൃസിംഹ, പീതവസ്ത്രധാരീ; ഹേ ഗരുഡാരൂഢ, ഹേ മാധവ ആദിദേവ!
Verse 40
व्रजरमण रमेश राधिकेश त्रिदशेशाखिलकामपूर कृष्ण । सुरवरकरुणार्णवार्तिनाशिन्नलिनाक्षाधिपते विभो परेश ॥ ४० ॥
ഹേ കൃഷ്ണാ! വ്രജരമണാ, രമേശാ, രാധികേശാ; ത്രിദശേശാ, സകലകാമങ്ങളും പൂരിപ്പിക്കുന്നവനേ! ദേവശ്രേഷ്ഠരുടെ കരുണാസമുദ്രം, ആർതിനാശിനേ; കമലനയനാധിപതേ, വിഭോ, പരേശാ!
Verse 41
यदुकु लतिलकाब्धिवास शौरे कुधरोद्धारविधानदक्ष धन्विन् । कलिकलुषहरांघ्रिपद्मयुग्म गृणदात्मप्रद कूर्म कश्यपोत्थ ॥ ४१ ॥
ഹേ ശൗരേ! യദുകുലതിലകം, സാഗരനിവാസി; ഹേ ധന്വിൻ, ഭൂമിയുയർത്തുന്ന ദിവ്യവിധിയിൽ നിപുണനേ! ഹേ കശ്യപോത്ഭവ കൂർമ! നിന്റെ പദ്മപാദയുഗം കലിയുടെ കലുഷം അകറ്റുന്നു; നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നവന് നീ പരമാത്മജ്ഞാനം നൽകുന്നു.
Verse 42
कुकुपतिवनपावकाखिलेज्यास्रपकालासितवस्त्र बुद्ध कल्किन् । भवभयहर भक्तवश्य गोप प्रणत्तोद्धारक पुण्यकीर्तिनाम् ॥ ४२ ॥
ഹേ ബുദ്ധ, ഹേ കല്കിൻ! ദുഷ്ടരാജാക്കന്മാരുടെ വനത്തിന് അഗ്നിസമൻ, സകല യജ്ഞങ്ങൾക്കും അന്ത്യം വരുത്തുന്നവൻ, സർപ്പസദൃശ ശക്തികളെ നശിപ്പിക്കുന്ന കാലസ്വരൂപൻ, ശ്യാമവസ്ത്രധാരീ! ഭവഭയഹര, ഭക്തവശ്യ ഗോപ, പ്രണതരെ ഉയർത്തുന്ന രക്ഷകൻ—നിന്റെ പുണ്യകീർത്തി സദാ പാടപ്പെടട്ടെ.
Verse 43
धरणिभरहरासुरारिपूज्य प्रकृतीशेश जगन्निवास राम । गुणगणविलसच्चराचरेश त्रिगुणातीत सनातनाग्रपूज्य । निजजनपरिरक्षितान्तकारे कमलाङ्घ्रे कमनीय पद्मनाभ । कमलकर कुशेशयाधिवास प्रियकामोन्मथन त्र्यधीशवंद्य ॥ ४३ ॥
ഹേ രാമാ, ജഗന്നിവാസാ! നീ ഭൂഭാരഹരൻ, അസുരാരി (ശിവൻ) പൂജിക്കുന്നവൻ, പ്രകൃതീശേശൻ, ചരാചരാധിപൻ; അനന്തഗുണങ്ങളാൽ ദീപ്തൻ, ത്രിഗുണാതീതൻ, സനാതന അഗ്രപൂജ്യൻ. ഹേ പദ്മനാഭാ, നിന്റെ മനോഹര കമലപാദങ്ങൾ; അന്തകാലത്ത് നിന്റെ കമലഹസ്തം സ്വന്തം ഭക്തജനത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു. നീ ലക്ഷ്മീനിവാസൻ, പ്രിയഭക്തരുടെ ഹൃദയം ഉന്മഥിപ്പിക്കുന്നവൻ, ത്രിലോകാധിപന്മാർ വന്ദിക്കുന്നവൻ.
Verse 44
अघहर रघुनाथ यादवेश प्रियभूदेव परात्परामरेज्य । हलधर दुरितापह प्रणम्य त्रिगुणव्याप्त जगत्त्रिकालदक्ष ॥ ४४ ॥
ഹേ അഘഹരാ, ഹേ രഘുനാഥാ, ഹേ യാദവേശാ! നീ ഭൂദേവനും ദേവഗണത്തിനും പ്രിയൻ, പരാത്പരൻ, അമരന്മാർ പൂജിക്കുന്നവൻ. ഹേ ഹലധരാ, ഹേ ദുരിതാപഹാ, നീ പ്രണമ്യൻ. ത്രിഗുണവ്യാപ്തനായിട്ടും ജഗത്തിന്റെ ത്രികാല-കാര്യങ്ങളിൽ ദക്ഷൻ—ഞാൻ നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 45
दनुजकुलविनाशनैककर्मन्ननघारूढफणीश कंसकाल । रविशशिनयन प्रगल्भचेष्ट प्रधुतध्वांत नवांबुदाभ मेश ॥ ४५ ॥
ഹേ ദനുജകുലവിനാശനൈകകർമ്മാ! ഹേ അനഘാ, ഫണീശ്വരാരൂഢാ, ഹേ കംസകാലാ! നിന്റെ നേത്രങ്ങൾ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും; നീ പ്രവർത്തിയിൽ പ്രഗൽഭൻ, അന്ധകാരം അകറ്റുന്നവൻ. ഹേ നവമേഘശ്യാമ പ്രഭോ, എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
Verse 46
मख मखधर मातृबद्धदामन्नवनीतप्रिय बल्लवीगणेश । अघबकवृषकेशिपूतनांत त्रिशिरोवालिदशास्यभेदकारिन् ॥ ४६ ॥
ഹേ മഖാ, ഹേ മഖധരാ! മാതാവ് കയറാൽ ബന്ധിച്ചവനേ, നവനീതപ്രിയനേ, ഗോപികാഗണേശാ! നീ അഘ, ബക, വൃഷ, കേശി, പൂതന എന്നിവരുടെ അന്തം വരുത്തി; ത്രിശിരസ്, വാലി, ദശാസ്യൻ (രാവണൻ) എന്നിവരെയും ഭേദിച്ചു—ഹേ ശത്രുനിഷൂദന, ജയ ജയ.
Verse 47
नरकमुरविनाश बाणदोः कृत्त्रिपुरारीज्य सुदाममित्र सेव्य । भवतरणिवहित्रपादपद्म प्रकटैश्वर्य पुराण पूर्णबाहो ॥ ४७ ॥
ഹേ നരകമുരവിനാശാ, ബാണന്റെ ഭുജങ്ങൾ ഛേദിച്ചവനേ! നീ ത്രിപുരാരി (ശിവൻ) പൂജിക്കുന്നവനും സുദാമമിത്രൻ സേവിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. നിന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ ഭവസാഗരം കടത്തുന്ന നൗകയാണ്. ഹേ പുരാണാ, ഹേ പൂർണ്ണബാഹോ, പ്രസ്ഫുട ഐശ്വര്യവാനേ—കൃപ വെളിപ്പെടുത്തണമേ.
Verse 48
बहुजनिसुकृताप्य मंगलार्ह श्रुतिवेद्य श्रुतिधाम शांतशुद्ध । तव वरद वरेण्यमंघ्रियुग्मं शरणं प्राप्तमघार्दितं प्रपाहि ॥ ४८ ॥
ഹേ വരദാ! മംഗളാരാധനയ്ക്ക് അർഹനും, വേദങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടുന്നവനും, വേദധാമവും, ശാന്തനും പരമശുദ്ധനും ആയ നിന്റെ വറെണ്യ പാദയുഗ്മത്തിൽ ഞാൻ പാപപീഡിതനായി ശരണം പ്രാപിച്ചു. അനേകം ജന്മസുകൃതഫലമായ ഈ ആശ്രയത്തിൽ എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
Verse 49
नहि मम गतिदं पुराणपुंसोऽन्यदिति प्रार्थनया प्रसीदऽमेद्य ॥ ४९ ॥
ഹേ പുരാണപുരുഷാ! നിന്നെക്കൂടാതെ എനിക്ക് മറ്റൊരു ഗതിയോ ആശ്രയമോ ഇല്ല. അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രാർത്ഥനയിൽ പ്രസന്നനാകണമേ—ഹേ നിർമലൻ, കളങ്കരഹിതനായ പ്രഭോ.
Verse 50
इति स्तुतो जगन्नाथो भक्त्या देवेन शंभुना । आविर्बभूव सहसा माधवो भक्तवत्सलः ॥ ५० ॥
ഇങ്ങനെ ദേവൻ ശംഭു (ശിവൻ) ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, ജഗന്നാഥൻ—ഭക്തവത്സലനായ മാധവൻ—അപ്രതീക്ഷിതമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 51
तं दृष्ट्वा दंडवद्भूमौ निपपात हरो हरिम् । पुनरुत्थाय विप्रेंद्र ननाम विधृतांजलिः ॥ ५१ ॥
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഹരൻ (ശിവൻ) ഹരിയുടെ മുമ്പിൽ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് സാഷ്ടാംഗമായി വീണു. പിന്നെ എഴുന്നേറ്റ്, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു.
Verse 52
तमुवाच हृषीकेशः प्रणतं भूतनायकम् । वरं वृणु प्रदास्येऽहं संतुष्टः स्तोत्रतस्तव ॥ ५२ ॥
പ്രണതനായ ഭൂതനായകൻ (ശിവൻ) എന്നവനോട് ഹൃഷീകേശൻ പറഞ്ഞു—“ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; നിന്റെ സ്തോത്രത്തിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്, ഞാൻ അത് നിനക്കു നൽകും.”
Verse 53
तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं भूतेशो ब्रह्यहत्यया । पीडितात्मा जगादेदं भुक्तिमुक्तिप्रदं हरिम् ॥ ५३ ॥
ഭഗവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം കൊണ്ട് പീഡിതാത്മാവായ ഭൂതേശൻ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന ഹരിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 54
इच्छामि वसितुं क्षेत्रे तव चक्रगदाधर । त्वत्क्षेत्रसीमाबाह्यस्था ब्रह्महत्या यदीक्ष्यते ॥ ५४ ॥
ഹേ ചക്രഗദാധര പ്രഭോ, ഞാൻ നിന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം നിന്റെ ക്ഷേത്രസീമയ്ക്ക് പുറത്തായി ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നില്ക്കുന്നതായി കണ്ടാൽ, ഞാൻ അകത്തുതന്നെ പാർക്കും।
Verse 55
क्षेत्रदानेन कारुण्यं कुरु मे गरुडध्वज । मम निर्गमने ब्रह्महत्या मां पुनरेष्यति ॥ ५५ ॥
ഹേ ഗരുഡധ്വജ പ്രഭോ, ക്ഷേത്രദാനത്തിലൂടെ എനിക്കു കരുണ കാണിക്കണമേ; ഞാൻ ഇവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോൾ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം വീണ്ടും എന്നെ പിടിക്കും।
Verse 56
त्वत्क्षेत्रे संस्थितोऽहं तु पूजां प्राप्स्ये जगत्त्रये । इत्युक्त्वा ह्यभवत्तूष्णीं देवदेवं वृषध्वजः ॥ ५६ ॥
“നിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടാൽ ഞാൻ ത്രിലോകങ്ങളിലും പൂജ ലഭിക്കും” എന്നു പറഞ്ഞ് ദേവദേവനായ വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) മൗനമായി।
Verse 57
तथेति प्रतिपेदे च क्षीरसागरजाप्रियः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र शैवं क्षेत्रं निगद्यते ॥ ५७ ॥
“അങ്ങനെ തന്നേ” എന്നു ക്ഷീരസാഗരജാ (ലക്ഷ്മി)യുടെ പ്രിയനായ ഭഗവാൻ സമ്മതിച്ചു. അതിനുശേഷം, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ഈ സ്ഥലം ‘ശൈവക്ഷേത്രം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി।
Verse 58
क्षेत्रं तु केशवस्येदं पुराणं कवयो विदुः । कृपया संपरीतस्य माधवस्य द्विजोत्तम ॥ ५८ ॥
ഈ ക്ഷേത്രം നിശ്ചയമായും കേശവന്റേതുതന്നെ; പുരാണപ്രഖ്യാപനപ്രകാരം പ്രാചീന ഋഷിമാർ ഇതിനെ അങ്ങനെ തന്നെ അറിയുന്നു. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, മാധവന്റെ കൃപയാൽ ഇത് ചുറ്റും സംരക്ഷിതവും ആവൃതവുമാണ്॥
Verse 59
नेत्राभ्यां निर्गतं वारि तेन बिंदुसरोऽभवत् । माधवस्याज्ञया तत्र सस्नौ देवो वृषध्वजः ॥ ५९ ॥
കണ്ണുകളിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ജലത്താൽ ‘ബിന്ദുസരസ്’ എന്ന സരോവർ ഉണ്ടായി. മാധവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവിടെ വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) സ്നാനം ചെയ്തു॥
Verse 60
स्नातमात्रे हरे तत्तु कपालं पाणितोऽपतत् । कपालमोचनं नाम तत्तीर्थं ख्यातिमागतम् ॥ ६० ॥
ഹരി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത മാത്രത്തിൽ തന്നെ ആ കപാലപാത്രം അവന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് വീണുപോയി. അതുകൊണ്ട് ആ തീർത്ഥം ‘കപാലമോചന’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി॥
Verse 61
बिंदुमाधवनामासौ दत्वा स्वं धाम शूलिने । भक्तिभावेन शंभुस्तु निबद्धस्तत्र संस्थितः ॥ ६१ ॥
അവിടെ ‘ബിന്ദുമാധവ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ അവൻ ശൂലധാരിയായ (ശിവന്) തന്റെ സ്വധാമം ദാനം ചെയ്തു. ഭക്തിഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ശംഭു ബന്ധിതനായി അവിടെ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി നിന്നു॥
Verse 62
यं तु ब्रह्मादयो देवाः स्वःस्थाः पश्यति सर्वदा । सूर्यायुतसमप्रख्य दिगंबरनिषेवितम् ॥ ६२ ॥
ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ സ്വർഗ്ഗധാമങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കെപ്പോഴും സദാ ദർശിക്കുന്ന അവനെ—പതിനായിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തനായവനെയും, ദിഗംബരന്മാർ സേവിക്കുന്നവനെയും (ആണ്)॥
Verse 63
विघ्नानि शूलिना कांत कृतान्यस्य निषेवणे । यैर्विघ्नैरभिभूतास्तु स्तुत्वा विष्णुं शिवार्चकाः ॥ ६३ ॥
പ്രിയേ, ഈ (വിഷ്ണു) സേവനത്തിൽ ശൂലധാരിയായ ശിവൻ വിഘ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ആ വിഘ്നങ്ങളാൽ പീഡിതരായ ശിവാർച്ചകർ വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിച്ച് ശാന്തി നേടി.
Verse 64
सर्वे लोकाः स्थिता ह्यत्र शिवः काशीति चिंतकाः । शिवस्य चिंतनाद्विप्र शैवाः सर्वे निराकुलाः ॥ ६४ ॥
ഇവിടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു—‘ശിവൻ തന്നെയാണ് കാശി’ എന്നു ധ്യാനിക്കുന്നവരാൽ. ഹേ വിപ്രാ, ശിവചിന്തനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ ശൈവഭക്തരും വ്യാകുലതരഹിതരാകുന്നു.
Verse 65
प्रयांति शिवलोकं वैजरामृत्युविवर्जितम् । बहुपुण्ययुताः संतो निवसंत्तयत्र नीरुजः ॥ ६५ ॥
അവർ ശിവലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു—ജരയും മരണവും ഇല്ലാത്ത ലോകം. ധാരാളം പുണ്യമുള്ള സജ്ജനർ അവിടെ വസിക്കുന്നു, രോഗദുഃഖരഹിതരായി.
Verse 66
यज्ञशिष्टाशिनः काशीकांत ऋद्धिसमन्विताः । नात्र स्नानं प्रशंसंति न जपं न सुरार्चनम् ॥ ६६ ॥
യജ്ഞശിഷ്ടം ഭുജിക്കുന്നവർ, കാശിക്ക് പ്രിയർ, സമൃദ്ധിസമ്പന്നർ—ഇവിടെ സ്നാനം, ജപം, ദേവാരാധനം എന്നിവയെ (വേറിട്ട ഉപായമായി) പ്രത്യേകിച്ച് പ്രശംസിക്കുന്നില്ല.
Verse 67
नापि दानं द्विजश्रेष्ठ मुक्त्वैकं देहपातनम् । मृत्युं प्रात्युं नरः कामं कृतकृत्यो भवेद्ध्रुवन् ॥ ६७ ॥
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ഏക ദേഹപാതനത്തോട് തുല്യമായ ദാനം മറ്റൊന്നുമില്ല. ഇങ്ങനെ മരണം പ്രാപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും കൃതകൃത്യനാകുന്നു.
Verse 68
सेयमासादिता विप्रर पुरी प्रासादसंकुला । भोगिनीमपि मोक्षाय किं पुनर्व्रतधारिणाम् ॥ ६८ ॥
ഹേ വിപ്രാ! പ്രാസാദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ പുരി ഇപ്പോൾ പ്രാപ്തമായിരിക്കുന്നു. ഭോഗാസക്തർക്കും ഇത് മോക്ഷം നൽകുന്നു; വ്രതധാരികൾക്കോ എത്രയധികം!
Verse 69
निक्षिप्यतामियं बाला काशीशस्येह मंदिरे । वियोजिता तु या पूर्वं तेन दुष्टेन रक्षसा ॥ ६९ ॥
“മുമ്പ് ആ ദുഷ്ടരാക്ഷസൻ വേർപെടുത്തിയ ഈ ബാലികയെ ഇവിടെ കാശീശ്വരന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ വെക്കുക.”
Verse 70
आत्मनः सुरतार्थाय कुमारी नियमान्विता । एष प्रभावोऽपि हितः क्षेत्रस्यास्य द्विजोत्म ॥ ७० ॥
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! നിയമവ്രതങ്ങളാൽ സംയമിതയായ കന്യക തൻറെ സംഗമസുഖസിദ്ധി ആഗ്രഹിച്ചാലും, അതും ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഹിതകരമായ പ്രഭാവം തന്നെയാണ്.
Verse 71
विनश्यंतीह कर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च । भूतव्यभविष्याणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ ७१ ॥
ഇവിടെ കർമ്മങ്ങൾ നശിക്കുന്നു—ശുഭവും അശുഭവും—ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി കാലങ്ങളിൽ ചെയ്തവ; അറിഞ്ഞും അറിഞ്ഞില്ലാതെയും ചെയ്തവയും.
Verse 72
एषा पुरी कर्मविनाशनाय कृष्णेन पूर्वं हि विनिर्मिताभूत् । यस्यां मृता दुःखमनंतमुग्रं भुंजंति मर्त्या यमयातनां नो ॥ ७२ ॥
ഈ പുരി കർമ്മവിനാശത്തിനായി പൂർവ്വം ശ്രീകൃഷ്ണൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്. ഇവിടെ മരിക്കുന്ന മർത്ത്യർ യമയാതനകളുടെ അനന്തവും ഭീകരവുമായ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുകയില്ല.
Verse 73
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्याने राक्षसीचरिते काशीवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, മോഹിനീചരിതാന്തർഗതമായ കാഷ്ഠീലോപാഖ്യാനവും രാക്ഷസീചരിതവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന “കാശീവർണ്ണനം” എന്ന ഇരുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
The boundary functions as a ritual-theological threshold: brahmahatyā (a mobile, personified sin) can pursue Śiva everywhere, but cannot enter the Vaiṣṇava-protected precinct. This dramatizes the claim that kṣetra is not merely symbolic—its sanctity has jurisdictional force that interrupts karmic affliction and enables final purification.
Kapālamocana is both an etiological marker (why a ford is named) and a ritual technology: it is the place where the kapāla-bound curse resolves, showing how tīrthas are mapped as ‘problem-solving’ nodes for specific sins (especially mahāpātakas), transforming myth into pilgrimage practice.
It asserts Vaiṣṇava primacy at the level of soteriological ground (Keśava’s protection makes mokṣa possible), while granting Śiva permanent residence and worship there by Viṣṇu’s boon. Thus Kāśī is Śaiva by presence and devotion, but Vaiṣṇava by ultimate sanctifying authority—an integrative hierarchy rather than a contradiction.
The stotra operates as śaraṇāgati: Śiva’s verbal surrender and theological recognition of Viṣṇu’s avatāra-spectrum. Structurally it bridges narrative crisis (brahmahatyā) to resolution (boon and purification), and practically it models bhakti as a means that activates kṣetra-grace.