Adhyaya 5
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തപസ്വിയായ ഗൗതമൻ (കൃപാചാര്യൻ) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ അധിപനായ ദുര്യോധനൻ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസം വിട്ട് കുറച്ചുനേരം മൗനമായി ഇരുന്നു.
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
പിന്നീട് കുറച്ചുനേരം ആലോചിച്ച ശേഷം ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മഹാമനസ്സുള്ള പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ശാരദ്വതപുത്രനായ കൃപാചാര്യനോട് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ! ഹിതൈഷിയായ ഒരു സുഹൃത്ത് പറയേണ്ടതെല്ലാം നിങ്ങൾ എനിക്ക് കേൾപ്പിച്ചു. കൂടാതെ പ്രാണമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്ത് എന്റെ ഹിതത്തിനായി നിങ്ങൾ എല്ലാം ചെയ്തു.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളെ ശത്രുസൈന്യവ്യൂഹങ്ങളിലേക്കു കുതിച്ചുകയറി, അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള മഹാരഥികളായ പാണ്ഡവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതായി പുനഃപുനഃ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
നിങ്ങൾ ഹിതൈഷിയായ സുഹൃത്ത് ആണെങ്കിലും, നിങ്ങൾ എനിക്ക് കേൾപ്പിച്ച വാക്കുകളൊന്നും എനിക്ക് പ്രസാദകരമല്ല—മരണാസന്നനായ രോഗിക്ക് ഔഷധം ഇഷ്ടമാകാത്തതുപോലെ.
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാബാഹോ, ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! നീ പറയുന്ന ഉപദേശം കാരണം-യുക്തികളാൽ സമന്വിതവും ഹിതകരവും ഉത്തമവുമാണെങ്കിലും അത് എനിക്ക് പ്രസാദിക്കുന്നില്ല.
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ തന്നെയാണ് അവനെ രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിച്ചത്; പിന്നെ അവൻ ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും? പാശക്രീഡയിലും ആ മഹാധനനായ രാജാവ് ഞങ്ങളാൽ തന്നെ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അങ്ങനെ ഇരിക്കെ അവൻ എന്റെ വാക്കുകളിൽ വീണ്ടും എങ്ങനെ വിശ്വാസം വെക്കും? പാർത്ഥന്റെ ഹിതത്തിൽ നിരതനായ ശ്രീകൃഷ്ണനും ദൂതനായി എന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരുന്നു.
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഹൃഷീകേശനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ഞാൻ വഞ്ചിച്ചു; അത് എന്റെ അവിവേകകൃത്യം ആയിരുന്നു. ഇനി അദ്ദേഹം എന്റെ വാക്ക് എങ്ങനെ അംഗീകരിക്കും?
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സഭാമദ്ധ്യത്തിലേക്ക് ബലമായി കൊണ്ടുവന്ന കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) വിലപിച്ചതും, പാണ്ഡവരുടെ രാജ്യം കവർന്നതും—ഈ അപമാനങ്ങൾ ശ്രീകൃഷ്ണന് സഹിക്കാനാവില്ല.
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ഒരേ പ്രാണശ്വാസം പങ്കിടുന്ന രണ്ടു ദേഹങ്ങളെന്നപോലെ; പരസ്പരം ആശ്രയിച്ച്, അടുത്ത് ചേർന്ന് പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട് അവർ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രഭോ! മുൻപ് ഞാൻ കേട്ടതെല്ലാം ഇന്ന് കണ്ണാൽ കാണുന്നു.
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും രണ്ടു ദേഹങ്ങളായിട്ടും ഒരേ പ്രാണംപോലെ; പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചവർ. ഞാൻ മുൻപ് കേട്ടതെല്ലാം ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നു. തന്റെ സഹോദരിയുടെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ കേശവൻ ദുഃഖത്തിൽ ശയനം ചെയ്യുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോടു കുറ്റക്കാരായി—എന്റെ കാരണമായി നടന്നതിനെ അവൻ എങ്ങനെ ക്ഷമിക്കും?
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യുവിന്റെ വിനാശം മൂലം അർജുനന് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നില്ല. അങ്ങനെ ശോകത്തിൽ കത്തുന്ന അവൻ, അപേക്ഷിച്ചാലും, എന്റെ ഹിതത്തിനായി എങ്ങനെ പരിശ്രമിക്കും?
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവന്മാരിൽ മദ്ധ്യനായ മഹാബലൻ ഭീമസേനൻ സ്വഭാവത്തിൽ അത്യന്തം തീക്ഷ്ണൻ. അവൻ ഭീകരമായ പ്രതിജ്ഞ എടുത്തിരിക്കുന്നു—ഉണങ്ങിയ മരക്കഷണംപോലെ ഒടിഞ്ഞുപോകാം; എന്നാൽ കുനിയുകയില്ല.
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ വാളുകൾ കെട്ടി, കവചങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ച്, യമരാജനെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായി തോന്നുന്നു. ആ രണ്ടു വീരന്മാർ എനിക്കെതിരേ വൈരം ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു—യമോപമരായ ഇരട്ട യമന്മാരെപ്പോലെ പ്രതികാരത്തിനായി ഉറ്റുനിൽക്കുന്നു.
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ശിഖണ്ഡിയും എനിക്കെതിരേ വൈരം കെട്ടിയിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അവർ ഇരുവരും എന്റെയഹിതത്തിനായി എങ്ങനെ പരിശ്രമിക്കും?
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസൻ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) ഏകവസ്ത്രധാരിണിയായി, രജസ്വലയായിരിക്കെ, എല്ലാവരും നോക്കി നിൽക്കേ സഭാമധ്യേ പീഡിപ്പിച്ച ആ ദുഷ്കൃത്യം ധർമ്മത്തിന്റെ ഭീകരമായ ലംഘനമായിരുന്നു.
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് ശത്രുസന്താപികളായ ആ വീരന്മാരെ ഇനി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് തടയാൻ കഴിയില്ല. ദ്രൗപദിക്ക് അപമാനവും ക്ലേശവും സംഭവിച്ച നാൾ മുതൽ അവൾ ദുഃഖത്തോടെ നമ്മുടെ വിനാശം നിശ്ചയിച്ച് ദിനംപ്രതി മണ്ണുവേദിയിൽ ശയിക്കുന്നു; വൈരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പ്രതികാരം തീരുന്നതുവരെ അവൾ ഈ വ്രതം വിടുകയില്ല.
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദി ക്ലേശിതയായ നാൾ മുതൽ അവൾ ദുഃഖത്തോടെ എന്റെ വിനാശം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. വൈരത്തിന്റെ യാതന പൂർണ്ണമായി തീരുന്നതുവരെ അവൾ ദിനംപ്രതി വെറും നിലത്താണ് ശയിക്കുന്നത്.
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വാസുദേവന്റെ സഹോദരി കൃഷ്ണ (ദ്രൗപദി) ഭർത്താക്കന്മാരുടെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി ഭീകരമായ തപസ്സു ചെയ്തു. മാനം ദർപ്പം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൾ നിയന്ത്രണവും ആത്മസംയമവും സ്വീകരിച്ചു, അവരുടെ വിജയം ഉറപ്പാക്കാൻ.
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടു ദാസനെപ്പോലെ ആയി, അവൾക്കു നിരന്തരം ശ്രദ്ധാപൂർവം ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കി പ്രവർത്തനത്തിലായിട്ടും, അവൻ ഒരിക്കലും ശൈഥില്യം കാണിക്കുകയില്ല; ഏതുസമയത്തും പിന്തിരിയുകയുമില്ല.
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യുവിന്റെ വിനാശത്തിനു ശേഷം ഞാൻ എങ്ങനെ സന്ധി ചെയ്യാൻ കഴിയും? കൂടാതെ, സമുദ്രം വസ്ത്രമെന്നപോലെ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ഭൂമിയെ അനുഭവിച്ചു ഭോഗിച്ച ശേഷം രാജാവ് എങ്ങനെ തൃപ്തി പ്രാപിക്കും?
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാക്കന്മാരുടെ മീതെ മീതെ ഉയർന്ന്, സൂര്യനെപ്പോലെ അവൻ ജ്വലിച്ചു പ്രകാശിച്ചു.
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ പിന്നാലെ ദാസനെപ്പോലെ എങ്ങനെ നടക്കും? സ്വയം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയും, മറ്റുള്ളവർക്ക് സമൃദ്ധമായ പങ്കുകൾ നൽകുകയും ചെയ്തവൻ, ഇത്തരമൊരു മറിച്ചുപോകൽ എങ്ങനെ അംഗീകരിക്കും?
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്നേഹത്തോടെയും ഹിതബുദ്ധിയോടെയും നീ പറഞ്ഞ വാക്കിൽ ഞാൻ കുറ്റം കാണുന്നില്ല; അതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് അസൂയയുമില്ല.
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പരന്തപാ! ഈ മാർഗം സുനിശ്ചിതമായി ആലോചിച്ചതാണെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു; മഹത്തായ യുദ്ധത്തിലൂടെയേ ഇത് നടപ്പാക്കേണ്ടത്.
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു; ബ്രാഹ്മണർക്കു യഥോചിതമായ ദക്ഷിണകളും നൽകി.
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമായി; ഞാൻ വേദങ്ങൾ യഥാവിധി ശ്രവിച്ചു പഠിച്ചു; ശത്രുക്കളുടെ ശിരസ്സിന്മേൽ ഞാൻ നിലകൊണ്ടു. ഹേ താതാ! എന്റെ ഭൃത്യർ സുസംരക്ഷിതരാണ്; ദീനദരിദ്രജനത്തെയും ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഇന്ന് പാണ്ഡവരോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ എനിക്ക് ധൈര്യമില്ല— “താതാ! ഞാൻ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു, ബ്രാഹ്മണർക്കു സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണകൾ നൽകി; എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം സഫലമായി; ഞാൻ വേദങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു; ശത്രുക്കളുടെ ശിരസ്സിന്മേൽ പാദം വെച്ചു; ആശ്രിതരുടെ പരിപാലനത്തിന് യോജിച്ച ക്രമീകരണം ചെയ്തു; ദീനജനത്തെയും ഞാൻ ഉദ്ധരിച്ചു. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇനി ഞാൻ പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഇങ്ങനെ സമാധാനത്തിനായി എങ്ങനെ യാചിക്കുമ്? ഞാൻ പരരാജ്യങ്ങൾ ജയിച്ചു, സ്വരാജ്യം നിരന്തരം സംരക്ഷിച്ചു; നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമങ്ങളെ സേവിച്ചു; പിതൃഋണവും ക്ഷത്രിയധർമ്മഋണവും—ഇരണ്ടും നിന്നു ഞാൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
ഞാൻ നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമം എന്ന ത്രിവർഗ്ഗത്തെ സേവിച്ചു; പിതൃഋണവും ക്ഷത്രിയധർമ്മഋണവും—ഇരണ്ടും നിന്നു ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
ലോകത്തിൽ ഒരു സുഖവും സ്ഥിരമല്ല; അപ്പോൾ രാജ്യംയും യശസ്സും എങ്ങനെ സ്ഥിരമാകും? ഇവിടെ നേടേണ്ടത് കീർത്തിയത്രേ; കീർത്തി യുദ്ധം കൂടാതെ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗത്തിൽ ലഭ്യമല്ല।
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
ക്ഷത്രിയന് പോലും വീട്ടിൽ മരണം സംഭവിക്കുന്നത് നിന്ദ്യമാണ്. വീട്ടിൽ കിടക്കയിൽ കിടന്നുകൊണ്ട് മരിക്കുന്നത്—യോദ്ധാവിന് മഹാ അധർമ്മം.
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
മഹാക്രതുക്കൾ നിർവഹിച്ചതുപോലെ, വനത്തിലോ യുദ്ധഭൂമിയിലോ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ മഹിമയെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
വാർദ്ധക്യത്തിൽ ജീർണ്ണിച്ച ശരീരത്തോടെ, വേദനയിൽ കാതരനായി കൃപണമായി വിലപിച്ച്, കരയുന്ന ബന്ധുക്കളുടെ നടുവിൽ പ്രാണം വിടുന്നവൻ—‘പുരുഷൻ’ എന്ന പേരിന് അർഹനല്ല।
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
അതുകൊണ്ട് നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പരമഗതി പ്രാപിച്ചവരെപ്പോലെ, ഇപ്പോൾ ഞാനും സുന്യായമായ യുദ്ധത്തിലൂടെ അവരുടെ ലോകത്തെത്തട്ടെ.
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ആര്യവൃത്തമുള്ള വീരന്മാർ; യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തവർ—ധീമാന്മാർ, സത്യത്തിലും പ്രതിജ്ഞയിലും അചഞ്ചലർ, എല്ലാവരും പുണ്യയാഗകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ.
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘം ആനന്ദത്തോടെ ഈ യുദ്ധം നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും പിതൃഗണം അവരെ ദേവസഭയിൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവരായി കാണുന്നു; ത്രിവിഷ്ടപത്തിൽ (സ്വർഗത്തിൽ) അപ്സരസ്സുകൾ ചുറ്റിനിന്ന് അവർ ആനന്ദിക്കുന്നതായി ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണം ത്യജിക്കുന്നവരെ അപ്സരസ്സുകൾ മഹാ സന്തോഷത്തോടെ നോക്കുന്നു. പിതൃഗണം അവരെ ദേവസഭയിൽ തീർച്ചയായും ആദരിക്കപ്പെട്ടവരായി കാണുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ അപ്സരസ്സുകൾ ചുറ്റിനിന്ന് അവർ ആനന്ദിക്കുന്നതായി ദൃശ്യമാകുന്നു. അമരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത സ്ഥിരവീരന്മാരും പോകുന്ന അതേ പാതയിലേക്കു—നാം കൂടി ഇപ്പോൾ കയറണമോ?
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൃദ്ധ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ, ധീമാനായ ആചാര്യ ദ്രോണൻ, ജയദ്രഥൻ, കർണൻ, ദുഃശാസനൻ—ഇവരോടൊപ്പം, യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത ദേവവീരന്മാർ പോകുന്ന അതേ പാതയിലേക്കു നാം കൂടി ഇപ്പോൾ കയറണമോ?
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഈ യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കാര്യം നിമിത്തം യഥാശക്തി പരിശ്രമിച്ച് പല വീരരാജാക്കന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു. അമ്പുകളാൽ കീറിപ്പൊളിഞ്ഞും രക്തം പുരണ്ടുമുള്ള ശരീരങ്ങളോടെ അവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു.
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരും ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരുമായ ആ മറ്റു ശൂരന്മാരും യഥോചിതമായി യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്ത് ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതരാകുന്നു.
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
ആ വീരന്മാർ സ്വയം പണിത വഴിയേ വീണ്ടും ദുർഗമമാകാം—കാരണം മഹാവേഗത്തോടെ സദ്ഗതിയിലേക്കു പോകുന്ന അനേകം യോദ്ധാക്കൾ അതേ പാതയിൽ തിരക്കുകൂടും.
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
എന്റെ കാര്യം നിമിത്തം വധിക്കപ്പെട്ട ആ ശൂരന്മാരുടെ ഉപകാരം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തും, ആ കടം തീർക്കാൻ പരിശ്രമിച്ചും ഞാൻ രാജകാര്യങ്ങളിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
സുഹൃത്തുക്കളെയും സഹോദരന്മാരെയും പിതാമഹന്മാരെയും കൊല്ലിച്ചിട്ട് ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചാൽ, ലോകം മുഴുവൻ തീർച്ചയായും എന്നെ നിന്ദിക്കും.
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ബന്ധുക്കളും സഖാക്കളും ഇല്ലാതെ, പ്രത്യേകിച്ച് പാണ്ഡവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു രാജ്യം നേടേണ്ടിവന്നാൽ, എനിക്കുള്ള ആ രാജത്വം എങ്ങനെയായിരിക്കും?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്തിന് ഇത്തരമൊരു നാശം വരുത്തിയ ശേഷം, ഇനി ഞാൻ മഹത്തായും ദൃഢമായും ഉള്ള യുദ്ധത്തിലൂടെ മാത്രമേ സ്വർഗം പ്രാപിക്കൂ; എന്റെ പരമശ്രേയസ്സിന് മറ്റൊരു മാർഗമില്ല.
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവിടെ കൂടിയിരുന്ന എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും അവന്റെ വാക്കുകളെ ആദരിച്ചു; രാജാവിനെ അഭിമുഖീകരിച്ച് “സാധു, സാധു” എന്നു പറഞ്ഞു—അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തെ അംഗീകരിച്ചു.
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരാജയത്തിന്റെ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാവരും മനസ്സിൽ വീര്യം ഉറപ്പിച്ചു; യുദ്ധത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ഉത്സാഹത്തോടെ ഉയർന്നു.
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം യുദ്ധത്തെ ആസ്വദിക്കുന്ന ആ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾക്ക് വിശ്രമം നൽകി; രണ്ട് യോജനയിൽ അല്പം കുറവ് ദൂരം ചെന്ന ശേഷം കൗരവർ അവിടെ തങ്ങി പാളയം സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹിമവതിന്റെ ശുഭശിഖരങ്ങളിലെ ‘ആകാശവിദ്രുമ’ എന്ന പുണ്യമായ, വൃക്ഷരഹിത സമതലപ്രസ്ഥത്തിൽ അവർ എത്തി. അവിടെ അരുണവർണ്ണധാരയുള്ള സരസ്വതിയെ സമീപിച്ച് അവളുടെ ജലം പാനം ചെയ്തു; അവിടെത്തന്നെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശാന്തിയും ശുചിത്വവും നേടി.
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം നിന്റെ പുത്രൻ നൽകിയ ഉത്സാഹത്തിൽ ഉജ്ജീവിതരായി അവർ മടങ്ങി. പരസ്പരം ധൈര്യം പകർന്നു മനസ്സിനെ വീണ്ടും സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, രാജാവേ, കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ആ എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോയി.
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദിയെ വിവസ്ത്രപ്രായയായി, ദീനാവസ്ഥയിൽ സഭാമദ്ധ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, ദുശ്ശാസനൻ എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ അവൾക്കു വരുത്തിയ മഹാക്ലേശം—ആ അപമാനം പാണ്ഡവർ ഇന്നും ഓർക്കുന്നു.
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പാണ്ഡവരുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ രാജ്യം എങ്ങനെ ഭോഗിക്കും?” സമുദ്രപര്യന്തമായ ഭൂമിയെ മുമ്പേ ഏകച്ഛത്രമായി ഭോഗിച്ച ശേഷം, ഇപ്പോൾ പാണ്ഡവരുടെ കൃപാപാത്രനായി രാജ്യം അനുഭവിക്കുന്നത് എങ്ങനെ എനിക്കു യോജിക്കും?
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ദീനരോടൊപ്പം ദീനമായ ജീവിക ഞാൻ എങ്ങനെ നയിക്കും?” അനവധി ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയും ധാരാളം ധനം ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്ത ശേഷം, ഇപ്പോൾ ദീനപുരുഷന്മാരോടൊപ്പം ദീനജീവിതം ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
എന്നാൽ ഇപ്പോൾ യാതൊരു വിധത്തിലും സന്ധി സാധ്യമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; നിർണായക സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു. സ്നേഹവശാൽ നിങ്ങൾ ഹിതകരമായ വാക്കുകളേ പറഞ്ഞു; നിങ്ങളുടെ വാക്കുകളിൽ ഞാൻ ദോഷം കാണുന്നില്ല, നിന്ദിക്കുന്നതുമില്ല. ഞാൻ പറയുന്നത് ഇത്രമാത്രം—ഇപ്പോൾ സമാധാനത്തിനുള്ള അവസരം കഴിഞ്ഞുപോയി.
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
ഇത് ഭീരുത്വം കാണിക്കേണ്ട കാലമല്ല; ഇത് നമ്മുടെ യുദ്ധത്തിനുള്ള കാലം തന്നെയാണ്. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന വീരാ! ഇപ്പോൾ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതേയുള്ളൂ ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠനീതിയായി കരുതുന്നത്; ഇത് ഭയപ്പെടാനുള്ള സമയം അല്ല, ഉത്സാഹത്തോടെ रणത്തിലിറങ്ങാനുള്ള സമയം.
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
ആരുടെ ആചാരം ശ്രേഷ്ഠമോ, യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തവരോ, തങ്ങളുടെ പ്രതിജ്ഞ സത്യമായി തെളിയിക്കുന്നവരോ, യജ്ഞങ്ങളാൽ യജന ചെയ്യുന്നവരോ, ആയുധധാരയിൽ അവഭൃതസ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധരായവരോ—അത്തരം ബുദ്ധിമാന്മാർക്ക് ത്രിവിഷ്ടപത്തിൽ നിശ്ചയമായും വാസമുണ്ട്.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.