Shloka 29
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं, मैंने दीनोंका उद्धारकार्य भी सम्पन्न कर दिया है। अतः द्विजश्रेष्ठ। अब मैं पाण्डवोंसे इस प्रकार सन्धिके लिये याचना नहीं कर सकता ।। २७-२८ ई || जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्,“मैंने दूसरोंके राज्य जीते, अपने राष्ट्रका निरन्तर पालन किया, नाना प्रकारके भोग भोगे; धर्म, अर्थ और कामका सेवन किया और पितरों तथा क्षत्रियधर्म--दोनोंके ऋणसे उऋण हो गया
notsahedya dvijaśreṣṭha pāṇḍavān vaktum īdṛśam | tātāhaṃ bahu-śo yajñān anuṣṭhitavān brāhmaṇebhyaḥ paryāptā dakṣiṇā dattāḥ sarvāḥ kāmanāḥ pūritāḥ vedāḥ śrutāḥ śatrūṇāṃ mastake pādaḥ kṛtaḥ bharaṇa-poṣaṇa-yogyānāṃ ca poṣaṇe suvyavasthā kṛtā | dīnoddhāra-kāryam api sampāditam ataḥ dvijaśreṣṭha nāhaṃ pāṇḍavaiḥ saha evaṃvidhāṃ sandhi-yācanāṃ kartum utsahe || jitāni para-rāṣṭrāṇi sva-rāṣṭram anupālitam nānā-bhogān bhuktavān dharmārtha-kāmān sevitaḥ pitṝṇāṃ ca kṣatriya-dharmasya ca ṛṇābhyām uṛṇaḥ saṃvṛttaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഇന്ന് പാണ്ഡവരോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ എനിക്ക് ധൈര്യമില്ല— “താതാ! ഞാൻ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു, ബ്രാഹ്മണർക്കു സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണകൾ നൽകി; എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം സഫലമായി; ഞാൻ വേദങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു; ശത്രുക്കളുടെ ശിരസ്സിന്മേൽ പാദം വെച്ചു; ആശ്രിതരുടെ പരിപാലനത്തിന് യോജിച്ച ക്രമീകരണം ചെയ്തു; ദീനജനത്തെയും ഞാൻ ഉദ്ധരിച്ചു. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇനി ഞാൻ പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഇങ്ങനെ സമാധാനത്തിനായി എങ്ങനെ യാചിക്കുമ്? ഞാൻ പരരാജ്യങ്ങൾ ജയിച്ചു, സ്വരാജ്യം നിരന്തരം സംരക്ഷിച്ചു; നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമങ്ങളെ സേവിച്ചു; പിതൃഋണവും ക്ഷത്രിയധർമ്മഋണവും—ഇരണ്ടും നിന്നു ഞാൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how royal pride and a self-justifying sense of ‘completed duties’ (rituals, gifts, governance, charity, victory) can harden into an ethical obstacle: the speaker frames suing for peace as dishonorable, even after claiming to have fulfilled dharma, artha, and kama. It implicitly questions whether external achievements truly align with dharma when they prevent reconciliation.
Sanjaya reports a stance (addressed to a Brahmin) that the king cannot approach the Pandavas to beg for peace. The speaker lists accomplishments—sacrifices, gifts to Brahmins, Vedic study, conquest, care for dependents, and relief of the distressed—and concludes that, having ‘paid his debts’ to ancestors and the Kshatriya code, he will not make a humiliating peace request.