Shloka 12
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।। स्वस्रीयं निहतं श्रुत्वा दुः:खं स्वपिति केशव: । कृतागसो वयं तस्य स मदर्थ कथं क्षमेत्
prabho! śrīkṛṣṇa-arjunau ubhau dvau śarīrau ekaḥ prāṇa iva. tau paraspara-āśritau. pūrvaṁ yāṁ bātāṁ mayā kevalaṁ śrutā, tām adhunā pratyakṣaṁ paśyāmi. svāsrīyaṁ nihataṁ śrutvā duḥkhaṁ svapiti keśavaḥ | kṛtāgaso vayaṁ tasya sa mad-arthaṁ kathaṁ kṣamet ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും രണ്ടു ദേഹങ്ങളായിട്ടും ഒരേ പ്രാണംപോലെ; പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചവർ. ഞാൻ മുൻപ് കേട്ടതെല്ലാം ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നു. തന്റെ സഹോദരിയുടെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ കേശവൻ ദുഃഖത്തിൽ ശയനം ചെയ്യുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോടു കുറ്റക്കാരായി—എന്റെ കാരണമായി നടന്നതിനെ അവൻ എങ്ങനെ ക്ഷമിക്കും?
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights moral responsibility and the weight of kinship: even in war, the death of a relative brings real grief, and those who cause such loss incur guilt and fear the impossibility of forgiveness. It also underscores the ethical power of loyal companionship—Kṛṣṇa and Arjuna function as one in purpose and resolve.
Sañjaya reports to the king that Kṛṣṇa and Arjuna are inseparable allies. He then describes Kṛṣṇa’s sorrow upon hearing that his sister’s son has been killed, and voices the anxiety that those responsible have offended Kṛṣṇa and may not be forgiven, since the act was done ‘for my sake.’