Adhyaya 132
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Shlokas
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! തുടർന്ന് ദ്വിപദങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാതേജസ്വി ദ്രോണൻ ഭീഷ്മനാൽ സമ്യക്പൂജിതനായി കുരുവീട്ടിൽ വിശ്രമിച്ചു; അവിടെ അവന് യഥോചിതമായ സത്കാരം ലഭിച്ചു.
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗുരു വിശ്രമം കൈക്കொண்டപ്പോൾ, പരാക്രമശാലിയായ ഭീഷ്മൻ കുരുവംശത്തിലെ പൗത്രന്മാരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്ന് അവരെ ശിഷ്യരൂപത്തിൽ ആചാര്യനു ഏല്പിച്ചു; നാനാവിധ സമ്പത്തും അർപ്പിച്ചു।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം പ്രസന്നനായ ആ പ്രഭു ഭാരദ്വാജനു സുസജ്ജിതവും ധനധാന്യസമൃദ്ധവുമായ ഒരു ഗൃഹം സമ്മാനിച്ചു।
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാവില്ലാളിയായ ദ്രോണൻ സന്തോഷഭരിതമായ മനസ്സോടെ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരായ കൗരവരെയും പാണ്ഡവരെയും ശിഷ്യരായി സ്വീകരിച്ചു।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा
അവരെ എല്ലാവരെയും ശിഷ്യരായി സ്വീകരിച്ച ശേഷം ദ്രോണൻ അവരോടു സംസാരിച്ചു. പിന്നീടൊരു ദിവസം ഏകാന്തത്തിൽ—മനസ്സിൽ പൂർണ്ണ വിശ്വാസവും നിശ്ചിന്തതയും നിറഞ്ഞ്, അവരുടെ ഉപനയനവും ഗുരുകുലവാസവും വിധിപൂർവ്വം പൂർത്തിയായ ശേഷം—അരികിൽ ഇരുന്ന ശിഷ്യന്മാരോട് ഒരു രഹസ്യവാക്ക് പറഞ്ഞു।
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:
ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്കളങ്കരായ രാജകുമാരന്മാരേ! എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു കാര്യം ചെയ്യണമെന്ന ആഗ്രഹം വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിയുന്നു. നിങ്ങൾ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പൂർണ്ണ പ്രാവീണ്യം നേടിയ ശേഷം എന്റെ ആ അഭ്യർത്ഥന നിറവേറ്റണം. ഇതിനെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ എന്ത് പറയുന്നു?
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ, പ്രജാപതേ! അപ്പോൾ ആ കൗരവകുമാരന്മാർ മൗനമായി. തുടർന്ന് ശത്രുസന്താപകനായ അർജുനൻ ആ സമസ്ത കര്മ്മവും പൂർത്തിയാക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു.
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
അപ്പോൾ ആചാര്യൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അർജുനന്റെ ശിരസ്സിനരികെ ചേർന്ന് സ്നേഹത്തോടെ മസ്തകം മണത്തു; പിന്നെ പ്രീതിപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആനന്ദാവേശത്തിൽ കണ്ണീർ വാർന്നു.
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्
തുടർന്ന് വീര്യവാനായ ദ്രോണാചാര്യൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്കും (മറ്റു ശിഷ്യന്മാർക്കും) നാനാവിധ ദിവ്യവും മാനുഷവുമായ അസ്ത്രശസ്ത്രവിദ്യ പഠിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
ഹേ ഭാരതവൃഷഭാ! അപ്പോൾ മറ്റു രാജകുമാരന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യ പഠിക്കുവാൻ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണന്റെ അടുക്കൽ ഒരുമിച്ചു എത്തിത്തുടങ്ങി.
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा
വൃഷ്ണിവംശക്കാരും അന്ധകവംശക്കാരും, നാനാദേശങ്ങളിലെ രാജകുമാരന്മാരും, കൂടാതെ രാധാനന്ദനനായ സൂതപുത്രൻ കർണനും—ഇവരെല്ലാം അന്ന് ഗുരു ദ്രോണന്റെ അടുക്കൽ (അസ്ത്രശിക്ഷയ്ക്കായി) എത്തി.
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാർത്ഥനോടു (അർജുനനോടു) മത്സരാഗ്നിയിൽ ജ്വലിച്ചിരുന്ന സൂതപുത്രൻ കർണ്ണൻ—അത്യന്തം അമർഷനും അപമാനം സഹിക്കാത്തവനും—ദുര്യോധനന്റെ ആശ്രയം തേടി, ആ പിന്തുണയുടെ ബലത്തിൽ പാണ്ഡവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും അവമാനിച്ചു.
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് പാണ്ഡുനന്ദനൻ അർജുനൻ ധനുർവേദം കൈവശമാക്കുവാനുള്ള നിശ്ചയത്തോടെ ദ്രോണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. ശിക്ഷണം, ഭുജബലം, അക്ഷീണ പരിശ്രമം എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ശിഷ്യന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായി; ആയുധവിദ്യയോടുള്ള ഗാഢാനുരാഗം മൂലം അർജുനൻ പ്രത്യേകമായി വിശിഷ്ടനായി.
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുല്യമായ ആയുധപ്രയോഗങ്ങളിലും, ചാപല്യത്തിലും, നൈപുണ്യത്തിലും പാണ്ഡുനന്ദനൻ അർജുനൻ എല്ലാ ശിഷ്യന്മാരിലും മേലാളനായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഉപദേശം ഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ ദ്രോണൻ അർജുനനെ ഇന്ദ്രസദൃശമായ അപൂർവ പ്രതിഭയുള്ളവനെന്ന് കരുതി. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം എല്ലാ രാജകുമാരന്മാർക്കും ധനുർവിദ്യയും ആയുധവിദ്യയും പകർന്നു നൽകി കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മറ്റുള്ള ശിഷ്യന്മാർക്ക് വൈകിപ്പിക്കാനായി അദ്ദേഹം അവർക്കു കമണ്ഡലു കൊടുത്തു; എന്നാൽ തന്റെ പുത്രന് വൈകാതെ മടങ്ങിവരാൻ വലിയ കുംഭം നൽകി. അതിനാൽ അശ്വത്ഥാമ ആദ്യം തന്നെ വെള്ളവുമായി മടങ്ങിവരും; മറ്റു ശിഷ്യന്മാർ എത്തുന്നതുവരെ ദ്രോണൻ അവനോട് ആയുധസഞ്ചാലനത്തിലെ ഉത്തമവിധികൾ രഹസ്യമായി പഠിപ്പിച്ചു. അർജുനൻ ഈ പെരുമാറ്റം അറിഞ്ഞു.
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മറ്റു ശിഷ്യർ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ദ്രോണൻ തന്റെ പുത്രൻ അശ്വത്താമനോട് ആയുധാഭ്യാസത്തിലെ ഉന്നതവും സൂക്ഷ്മവുമായ രീതികൾ രഹസ്യമായി പഠിപ്പിച്ചു. മറ്റുള്ളവർക്കു വെള്ളം കൊണ്ടുവരാൻ ചെറുകമണ്ഡലങ്ങൾ നൽകി വൈകിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ പുത്രനു വലിയ ഘടം നൽകി വേഗം മടങ്ങിവരാൻ ഇടയാക്കി. ഇങ്ങനെ ഗുരുവിന്റെ പക്ഷപാതം ജിഷ്ണു അർജുനൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:
അപ്പോൾ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) വാരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ തന്റെ കമണ്ഡലം നിറച്ച്, ആചാര്യപുത്രനോടൊപ്പം ഗുരുവിന്റെ അടുക്കൽ എത്തി. അതിനാൽ യാതൊരു ഗുണവൃദ്ധിയിലും അവൻ ആചാര്യപുത്രനേക്കാൾ പിന്നിലായില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മേധാവിയായ അർജുനൻ അശ്വത്താമനോട് ഒന്നിലും കുറവായില്ല; ആയുധജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി, ഗുരുസേവാ-പൂജയും നിരന്തര അഭ്യാസവും കൊണ്ടു ദ്രോണന്റെ അതിപ്രിയനായി മാറി.
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:
അതുകൊണ്ട് പ്രത്യേകമായ പുരോഗതിയിലും സൂക്ഷ്മപരിഷ്കാരത്തിലും മേധാവിയായ പാർഥൻ (അർജുനൻ)—അയുധജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായിട്ടും—ആചാര്യപുത്രനിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞില്ല; പിന്നിലായുമില്ല. ഗുരുഭക്തിയും സേവയും നിരന്തര പരിശ്രമവും കൊണ്ട് അവൻ അശ്വത്താമനോടൊപ്പം എല്ലായിടത്തും സമമായി നിന്നു; ദ്രോണന്റെ അതിപ്രിയനായി മാറി.
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्
അർജുനൻ ഗുരുപൂജനത്തിലും സേവയിലും പരമശ്രമം ചെലുത്തി. ആയുധാഭ്യാസത്തിലും അവൻ ഉന്നതമായ ശിക്ഷണശാസനം പാലിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ദ്രോണന്റെ അതിപ്രിയനായി.
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അമ്പും വില്ലും അഭ്യസിക്കുന്നതിൽ നിത്യവും ഉത്സുകനായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട ദ്രോണൻ പാചകക്കാരനെ രഹസ്യമായി വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“അർജുനന് ഒരിക്കലും ഇരുട്ടിൽ ഭക്ഷണം വിളമ്പരുത്; ഇതു എന്റെ കല്പനയാണെന്നതും അവനോട് ഒരിക്കലും പറയരുത്.”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया
അർജുനൻ ധനുസ്സും അമ്പും നിരന്തരം അഭ്യസിക്കുന്നതു കണ്ട ദ്രോണാചാര്യൻ പാചകക്കാരനെ ഏകാന്തത്തിൽ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഇരുട്ടിൽ അർജുനന് ഒരിക്കലും ഭക്ഷണം വിളമ്പരുത്; എന്റെ ഈ കല്പനയും അർജുനനോട് ഒരിക്കലും വെളിപ്പെടുത്തരുത്।”
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
പിന്നീട് ഒരിക്കൽ അർജുനൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി ശക്തമായ കാറ്റ് വീശി; അതിനാൽ അവിടെ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ദീപം അണഞ്ഞുപോയി.
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्
അപ്പോഴും കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ ഭക്ഷണം തുടർന്നു. ആ തേജസ്വിയുടെ കൈ, നിരന്തര അഭ്യാസബലത്താൽ, ഇരുട്ടിലും വായൊഴികെ മറ്റെവിടെയും തെറ്റിപ്പോകുന്നില്ലായിരുന്നു.
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
ഇത് അഭ്യാസഫലമെന്നു കരുതി മഹാബാഹുവായ പാണ്ഡുനന്ദനൻ അർജുനൻ രാത്രിയിലും ധനുർവിദ്യ അഭ്യസിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
ഹേ ഭാരതാ! ഉറക്കത്തിലിരിക്കെ പോലും ദ്രോണൻ അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാനാദം കേട്ടു. ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു, ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—അർജുനാ! ഈ ലോകത്തിൽ നിനക്കു തുല്യനായ മറ്റൊരു ധനുർധരനും ഉണ്ടാകാതിരിക്കുവാൻ ഞാൻ അങ്ങനെ തന്നെ നിന്നെ പരിശീലിപ്പിക്കാൻ പരിശ്രമിക്കും. ഇതാണ് ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്ന സത്യം.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം ദ്രോണൻ വീണ്ടും അർജുനനെ കുതിരപ്പുറത്തും ആനപ്പുറത്തും രഥത്തിലുമെല്ലാം, ഭൂമിയിൽ കാലാളായും യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ശിക്ഷണം പഠിപ്പിച്ചു.
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ കൗരവരെ ഗദായുദ്ധത്തിലും ഖഡ്ഗപ്രയോഗത്തിലും, കൂടാതെ തോമരം, പ്രാസം, ശക്തി എന്നീ ആയുധങ്ങളുടെ വിനിയോഗത്തിലും പരിശീലിപ്പിച്ചു; സംകീർണ്ണയുദ്ധത്തിൽ—പല ആയുധങ്ങൾ തുടർച്ചയായി പ്രയോഗിക്കുന്നതും, ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ അനേകം ശത്രുക്കളെ നേരിടുന്നതും പഠിപ്പിച്ചു.
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ ആ ആയുധകൗശലം കേട്ടപ്പോൾ ധനുർവേദം അഭ്യസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കളും രാജകുമാരന്മാരും അവിടെ ഒന്നിച്ചു കൂടി.
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! തുടർന്ന് നിഷാദരാജൻ ഹിരണ്യധനുസിന്റെ പുത്രനായ ഏകലവ്യൻ ദ്രോണന്റെ അടുക്കൽ എത്തി.
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇവൻ നിഷാദന്റെ പുത്രൻ” എന്നു ചിന്തിച്ച് ധർമ്മജ്ഞനായ ആചാര്യൻ അവനെ ധനുർവിദ്യയിലെ ശിഷ്യനായി സ്വീകരിച്ചില്ല. കൗരവരുടെ ഹിതം മാത്രമേ നോക്കിയുള്ളൂ; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം അങ്ങനെ ചെയ്തത്.
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ശത്രുസന്താപകനായ ഏകലവ്യൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു. പിന്നെ വനത്തിലേക്ക് മടങ്ങി ദ്രോണന്റെ മണ്ണുപ്രതിമ നിർമ്മിച്ചു; ഹൃദയത്തിൽ ആചാര്യനെ പരമമായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് കഠിനനിയമങ്ങളോടെ ധനുർവിദ്യാഭ്യാസം ആരംഭിച്ചു.
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:
അപ്പോൾ അവൻ ആചാര്യനോടുള്ള ശിഷ്യധർമ്മത്തിന്റെ പരമമായ ആചാരം സ്വീകരിച്ചു; ഇഷ്വസ്ത്രവിദ്യയുടെ അഭ്യാസത്തിൽ ലീനനായി. അത്യന്തം കഠിനമായ നിയമങ്ങളിൽ അവൻ സ്ഥിരനായി നിന്നു.
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പരമശ്രദ്ധയാൽ സമ്പന്നനായി, ഉന്നതമായ അഭ്യാസയോഗത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ അമ്പ് വിടൽ, തിരികെ എടുക്കൽ, ലക്ഷ്യത്തിൽ കൃത്യമായി സംധാനിക്കൽ— ഇവയിൽ അതുല്യമായ വേഗവും ചാപല്യവും നേടി.
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഒരിക്കൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച്, ശത്രുദമകരായ കൗരവരും പാണ്ഡവരും എല്ലാവരും രഥങ്ങളിൽ കയറി മൃഗയ (വേട്ട)യ്ക്കായി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ഒരാൾ തന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് യാദൃച്ഛികമായി ഒറ്റയ്ക്കായി പാണ്ഡവന്മാരെ പിന്തുടർന്നു; കൂടെ ഒരു നായയെയും കൊണ്ടുപോയി.
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्
അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ കാര്യം സാധിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ വനത്തിൽ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവരുടെ ആ മൂഢനായ നായ വനത്തിൽ അലയുന്നിടയിൽ നിഷാദയുവാവായ ഏകലവ്യന്റെ അടുക്കലേക്ക് എത്തിപ്പെട്ടു.
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
ഏകലവ്യൻ കൃഷ്ണവർണ്ണനായിരുന്നു; അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ മലിനം പറ്റിയിരുന്നു; കൃഷ്ണമൃഗചർമ്മവും ജടയും ധരിച്ചിരുന്നു. നിഷാദപുത്രനെ ആ രൂപത്തിൽ കണ്ട നായ കുരച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ അടുത്ത് നിന്നു.
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
അപ്പോൾ ആ നായ കുരയ്ക്കുമ്പോൾ, ആയുധപ്രയോഗത്തിലെ തന്റെ ലാഘവം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അതിന്റെ വായിൽ ഒരേ സമയം വിട്ടതുപോലെ ഏഴ് അമ്പുകൾ അവൻ വിട്ടു.
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
നായയുടെ വായ് അമ്പുകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അതേ നിലയിൽ അത് പാണ്ഡവന്മാരുടെ അടുക്കലേക്ക് വന്നു. അതിനെ കണ്ട പാണ്ഡവവീരന്മാർ അത്യന്തം വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവന്റെ കൈയിലെ പരമ ലാഘവവും, ശബ്ദം മാത്രം ആശ്രയിച്ച് ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുന്ന അത്യദ്ഭുത നൈപുണ്യവും കണ്ട രാജകുമാരന്മാർ അവനെ നോക്കി ലജ്ജിച്ച് നിശ്ശബ്ദരായി; എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമും ആ ധനുർധരനെ പ്രശംസിച്ചു।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
രാജാവേ! പിന്നെ പാണ്ഡവർ ആ വനവാസിയെ തേടി തേടി വനത്തിൽ അവനെ കണ്ടു—അവൻ നിരന്തരം അമ്പുകൾ വിടുകയായിരുന്നു।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
അപ്പോൾ അവന്റെ രൂപം മാറിയിരുന്നു; അതിനാൽ അവർ അവനെ തിരിച്ചറിയാനായില്ല. അതുകൊണ്ട് അവർ അവനോട് ചോദിച്ചു—“നീ ആരാണ്? ആരുടെ പുത്രൻ?”
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्
ഏകലവ്യൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വീരന്മാരേ! എന്നെ നിഷാദാധിപതി ഹിരണ്യധനുസിന്റെ പുത്രനെന്നും, ദ്രോണാചാര്യന്റെ ശിഷ്യനെന്നും അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. ധനുർവേദത്തിൽ ഞാൻ കഠിനമായി പരിശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്.”
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ നിഷാദൻ ആരെന്നു സത്യമായി അറിഞ്ഞ പാണ്ഡവർ മടങ്ങിവന്നു; വനത്തിൽ സംഭവിച്ച അത്ഭുത സംഭവമൊക്കെയും സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ ദ്രോണാചാര്യനോട് വിശദമായി അറിയിച്ചു।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാ ജനമേജയ! കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ ഏകലവ്യനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ഏകാന്തത്തിൽ ദ്രോണനെ സമീപിച്ച് സ്നേഹപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യാ! അന്ന് നിങ്ങൾ എന്നെ മാത്രം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഹർഷപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—‘എന്റെ ശിഷ്യന്മാരിൽ ആരും നിന്നെ മറികടക്കുകയില്ല.’
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:
അങ്ങനെയിരിക്കെ, നിങ്ങളുടെ മറ്റൊരു ശിഷ്യൻ—നിഷാദാധിപന്റെ പുത്രൻ—എങ്ങനെ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനും, ലോകത്തെക്കാൾ പോലും അതിപരാക്രമശാലിയുമായി മാറി?
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയ! ദ്രോണൻ കുറച്ചുനേരം ആലോചിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊണ്ടു; പിന്നെ സവ്യസാചിയായ അർജുനനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ആ നൈഷാദ യുവാവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് പോയി।
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्
അവിടെ എത്തിയപ്പോൾ അവർ ഏകലവ്യനെ കണ്ടു—കയ്യിൽ ധനുസ്സുമായി അവൻ നിരന്തരം അമ്പുകൾ വിടുകയായിരുന്നു. അവന്റെ ശരീരം മലിനത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; തലയിൽ ജടകൾ, വസ്ത്രത്തിന് പകരം ചീന്തുകൾ ചുറ്റിയിരുന്നു।
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
ഏകലവ്യൻ ദ്രോണർ അടുത്തേക്ക് വരുന്നതു കണ്ടു മുന്നോട്ട് ചെന്നു സ്വീകരിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് തല ഭൂമിയിൽ തൊടിച്ച് നമസ്കരിച്ചു।
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:
അപ്പോൾ ആ നിഷാദപുത്രൻ വിധിപൂർവ്വം ദ്രോണരെ പൂജിച്ചു; സ്വയം ശിഷ്യനായി സമർപ്പിച്ച് കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു।
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
അപ്പോൾ ദ്രോണർ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഏകലവ്യാ, വീരാ, നീ എന്റെ ശിഷ്യനാണെങ്കിൽ എനിക്ക് ഗുരുദക്ഷിണ നൽകുക।”
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
ഏകലവ്യൻ പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! ഞാൻ എന്ത് അർപ്പിക്കണം? ഗുരു എന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കട്ടെ।”
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണർ അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഗുരുദക്ഷിണയായി നിന്റെ വലങ്കൈയുടെ പെരുവിരൽ എനിക്ക് നൽകുക।”
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा
ദ്രോണാചാര്യന്റെ ആ കഠിനമായ ആവശ്യം കേട്ടപ്പോൾ, സത്യത്തിൽ എപ്പോഴും അചഞ്ചലനായ ഏകലവ്യൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ കാത്തു. ഒരു മടിയും കൂടാതെ, പ്രസന്നമുഖത്തോടെയും ഉദാരഹൃദയത്തോടെയും, വലതുകൈയിലെ പെരുവിരൽ മുറിച്ച് ദ്രോണനു സമർപ്പിച്ചു.
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:
അതുപോലെ തന്നെ, മുമ്പുപോലെ പ്രസന്നമുഖത്തോടെയും കലുഷമില്ലാത്ത ഉദാരമനസ്സോടെയും, ഏകലവ്യൻ ഒരു ചിന്തയും കൂടാതെ തന്റെ പെരുവിരൽ മുറിച്ച് ദ്രോണനു നൽകി. ഇങ്ങനെ അവൻ പ്രതിജ്ഞാപാലനവും ഗുരുഭക്തിയും സ്വന്തം നഷ്ടത്തേക്കാൾ മേലായി കണക്കാക്കി.
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।
സത്യപ്രതിജ്ഞയുള്ള നിഷാദയുവാവിനെ കണ്ട ദ്രോണൻ സന്തോഷിച്ച്, ഏകലവ്യനോട് സൂചനയായി—“ഇങ്ങനെ ചെയ്യണം” എന്നു പറഞ്ഞു. അതിനുശേഷം നിഷാദപുത്രൻ വിരലുകൾകൊണ്ടുതന്നെ അമ്പ് ഘടിപ്പിച്ച് വില്ലിന്റെ ഞാണു വലിക്കുവാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ, ഹേ രാജാവേ, മുമ്പത്തെ പോലെ അത്ര വേഗത്തിൽ അമ്പ് വിടാൻ അവനാകില്ലായിരുന്നു.
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्
അപ്പോൾ അർജുനൻ ഹൃദയം നിറഞ്ഞു സന്തോഷിച്ചു; അവന്റെ വ്യാകുലത അകന്നു. ദ്രോണന്റെ വാക്കും സത്യമായി—അർജുനനെ മറ്റാരും ജയിക്കുകയില്ല.
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ
അന്നുകാലത്ത് ദ്രോണന്റെ രണ്ടു ശിഷ്യർ ഗദായുദ്ധത്തിൽ പ്രത്യേകമായി യോഗ്യരായി തെളിഞ്ഞു—ദുര്യോധനനും ഭീമസേനനും. ഇരുവരുടെയും മനസ്സ് എപ്പോഴും പരസ്പരം കോപവും മത്സരവുമാൽ ജ്വലിച്ചു നിന്നു.
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അശ്വത്ഥാമൻ ധനുര്വിദ്യയിലെ എല്ലാ ഗൂഢരഹസ്യങ്ങളിലും അതിപ്രധാനനായി. അതുപോലെ യമജ സഹോദരന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും ഖഡ്ഗത്തിന്റെ പിടി പിടിച്ച് അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ പരമനിപുണരായിരുന്നു; ആ കലയിൽ അവർ മറ്റു പുരുഷന്മാരെയെല്ലാം മറികടന്നു.
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:
യുധിഷ്ഠിരൻ രഥാരൂഢ യുദ്ധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു; എന്നാൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) സകലവിധ യുദ്ധകലകളിലും സർവത്ര അഗ്രഗണ്യനായിരുന്നു. സമുദ്രാന്തമായ ഭൂമിയൊട്ടാകെ അവൻ രഥയൂഥപന്മാരുടെയും യൂഥപനെന്ന നിലയിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:
ബുദ്ധി, ഏകാഗ്രത, ബലം, ഉത്സാഹം എന്നിവകൊണ്ട് അർജുനൻ എല്ലാ അസ്ത്രവിദ്യകളിലും ദൃഢനിഷ്ഠനായി പ്രാവീണ്യം നേടി. അസ്ത്രാഭ്യാസത്തിലും ഗുരുവിനോടുള്ള അനുരാഗത്തിലും അർജുനൻ അതിവിശിഷ്ടനായി.
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:
അസ്ത്രോപദേശം എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി ലഭിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, വീര്യവാനായ അർജുനൻ തന്റെ പ്രത്യേക മികവുകൊണ്ട് എല്ലാ കുമാരന്മാരിലും ഒറ്റയ്ക്കു അതിരഥനായി.
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्
ഭീമസേനൻ പ്രാണബലത്തിൽ അതിക്രമിക്കുന്നവനെന്നും ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അസ്ത്രവിദ്യയിൽ കൃതവിദ്യനെന്നും കണ്ട ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ദുരാത്മ പുത്രന്മാർ അതു സഹിച്ചില്ല; അവരുടെ ഉള്ളിൽ അസൂയയും വൈരവും ജ്വലിച്ചു.
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ രാജകുമാരന്മാർ സർവ്വവിദ്യകളിലും ആയുധശാസ്ത്രത്തിലും പൂർണ്ണമായി പരിശീലനം നേടിയപ്പോൾ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ അവരെ എല്ലാവരെയും ഒരുമിച്ചു കൂട്ടി, ആയുധപ്രയോഗജ്ഞാനം പരീക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു।
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्
ശില്പികളെക്കൊണ്ട് ഒരു കൃത്രിമ കഴുകനെ നിർമ്മിപ്പിച്ച് വൃക്ഷത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ വെപ്പിച്ചു. അത് കപടലക്ഷ്യമാണെന്ന് കുമാരന്മാർ അറിഞ്ഞില്ല. ആചാര്യൻ അതേ പക്ഷിയെ ഭേദിക്കേണ്ട ലക്ഷ്യമായി നിർദ്ദേശിച്ചു।
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വേഗം ധനുസ്സുകൾ എടുക്കുക; അമ്പ് നാരിൽ ചാർത്തി, ഈ കഴുകനെ ലക്ഷ്യമാക്കി സന്നദ്ധരായി നിൽക്കുക.”
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:
“എന്റെ ആജ്ഞ ലഭിക്കുന്ന അതേ നിമിഷം ഇതിന്റെ തല വെട്ടി താഴെ വീഴ്ത്തുക. പുത്രന്മാരേ! ഞാൻ ഒരൊരുത്തരെയായി ക്രമത്തിൽ ഈ പ്രവർത്തിയിൽ നിയോഗിക്കും; ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ചെയ്യുക.”
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അങ്ങിരസവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ ആദ്യം യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞു—“ദുര്ധർഷ വീരാ! ധനുസ്സിൽ അമ്പ് ചാർത്ത്; എന്റെ ആജ്ഞ പൂർത്തിയായ ഉടൻ അതിനെ വിട്ടയക്കുക.”
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
അപ്പോൾ ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന യുധിഷ്ഠിരൻ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതനായി ആദ്യം ധനുസ്സെടുത്തു കഴുകിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഉറച്ചുനിന്നു।
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
പിന്നീട് പൂർണ്ണമായി ധനുസ്സു വലിച്ചുനിന്ന കുരുനന്ദനനെ കണ്ട ദ്രോണാചാര്യൻ അല്പനേരം കഴിഞ്ഞ്, ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
ദ്രോൺ പറഞ്ഞു—“രാജകുമാരാ, വൃക്ഷത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈ കഴുകിനെ നോക്കുക.” അതിന് യുധിഷ്ഠിരൻ ആചാര്യനോട്—“ഭഗവൻ, ഞാൻ കാണുന്നു” എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।।
അല്പനേരം കഴിഞ്ഞ് ദ്രോൺ വീണ്ടും അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഈ വൃക്ഷത്തെയോ, എന്നെയോ, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ സഹോദരന്മാരെയോ കൂടി നീ കാണുന്നുണ്ടോ?”
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः
ഇതു കേട്ട് കൗന്തേയനായ യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“അതെ; ഞാൻ ഈ വൃക്ഷത്തെയും, നിങ്ങളെയും, എന്റെ സഹോദരന്മാരെയും, ആ കഴുകിനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും കാണുന്നു.”
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्
അവന്റെ മറുപടി കേട്ട ദ്രോണാചാര്യൻ ഉള്ളിൽ അസന്തുഷ്ടനായതുപോലെ അവനെ ശാസിച്ച് പറഞ്ഞു— “അകന്നു നിൽക്കുക; ഈ ലക്ഷ്യം നീ ഭേദിക്കാനാവില്ല.”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत
അതിനുശേഷം മഹായശസ്സുള്ള ആചാര്യൻ അതേ ക്രമത്തിൽ ദുര്യോധനാദി ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെയും പരീക്ഷിക്കുവാൻ വിളിച്ചു വരുത്തി, അതേ രീതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:
പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഭീമാദി മറ്റ് ശിഷ്യന്മാരോടും അവിടെ പഠിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മറ്റു ദേശങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാരോടും അതേ ചോദ്യം ചോദിച്ചു. എല്ലാവരും “ഞങ്ങൾ എല്ലാം കാണുന്നു” എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു. അത് കേട്ട് ആചാര്യൻ ആ മറുപടിയെ കുറ്റകരമെന്ന് കരുതി ശാസിച്ച് അവരെ വിട്ടയച്ചു।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ ദ്രോണന്റെ ശിഷ്യപരീക്ഷയെ സംബന്ധിക്കുന്ന നൂറ്റിമുപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
അത് കേട്ട ഏകലവ്യൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ച് (രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं
ഏകലവ്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മവിത്തേ! ഗുരുവിന് ഞാൻ നൽകാനാകാത്തത് ഒന്നുമില്ല. ബ്രഹ്മജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാചാര്യാ! എനിക്ക് ഉള്ളതെല്ലാം ഗുരുവിന് അർപ്പിക്കാവുന്നതാണ്; ഗുരുവിൽ നിന്ന് ഒളിപ്പിക്കാനുള്ള വസ്തു എനിക്ക് ഇല്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.