Sukta 2

Mantra 1

ब्रह्मप्रकाशनम्। केन॒ पार्ष्णी॒ आभृ॑ते॒ पूरु॑षस्य॒ केन॑ मां॒सं संभृ॑तं॒ केन॑ गु॒ल्फौ। केना॒ङ्गुलीः॒ पेश॑नीः॒ केन॒ खानि॒ केनो॑च्छ्ल॒ङ्खौ म॑ध्य॒तः कः प्र॑ति॒ष्ठाम्

ബ്രഹ്മപ്രകാശനം. പുരുഷന്റെ രണ്ടു പാര്ഷ്ണി (കുതികാൽ/മുട്ടുകാൽക്കീഴിലെ കാൽമുട്ട്) ആരാണ് കൊണ്ടുവന്ന് സ്ഥാപിച്ചത്? ആരാണ് മാംസം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഘനമാക്കിയത്, ആരാണ് രണ്ടു ഗുല്ഫ (കാൽമുട്ട്/അങ്കിൾ)? ആരാണ് വിരലുകളെ നൈപുണ്യത്തോടെ രൂപപ്പെടുത്തിയത്, ആരാണ് ഖാനി (രന്ധ്രങ്ങൾ/ദ്വാരങ്ങൾ)? മദ്ധ്യത്തിൽ രണ്ടു ശങ്ക (കാൽപ്പിണ്ഡി/ശാങ്ക്) ആരാണ് ഉയർത്തിയത്—ആരാണ് ദൃഢ പ്രതിഷ്ഠ (സ്ഥിരനില്പ്) സ്ഥാപിച്ചത്?

Mantra 2

कस्मा॒न्नु गु॒ल्फावध॑रावकृण्वन्नष्ठी॒वन्ता॒वुत्त॑रौ॒ पुरु॑षस्य । जङ्घे॑ नि॒रऋत्य॒ न्यऽदधुः॒ क्वऽस्वि॒ज्जानु॑नोः सं॒धी क उ॒ तच्चि॑केत

ഇപ്പോൾ, സത്യമായും, പുരുഷന്റെ അധോഭാഗമായി രണ്ടു ഗുല്ഫ (അങ്കിൾ) ആരിൽ നിന്നാണ് അവർ രൂപപ്പെടുത്തിയത്, കൂടാതെ അസ്ഥിവന്തമായ ഉന്നതഭാഗങ്ങൾ ആരിൽ നിന്നാണ്? അളന്നുകൊണ്ട് അവർ രണ്ടു ജങ്ഘേ (കാലുകൾ) സ്ഥാപിച്ചു; എന്നാൽ പറയുക—രണ്ടു ജാനു (മുട്ടുകൾ)യുടെ സന്ധി എവിടെയാണ്—അത് ആരാണ് തിരിച്ചറിഞ്ഞത്?

Mantra 3

चतु॑ष्टयं युज्यते॒ संहि॑तान्तं॒ जानु॑भ्यामू॒र्ध्वं शि॑थि॒रं कब॑न्धम्। श्रोणी॒ यदू॒रू क उ॒ तज्ज॑जान याभ्यां॒ कुसि॑न्धं॒ सुदृ॑ढं ब॒भूव॑

നാലുമടങ്ങിയ ഘടകം ചേർന്നു, സന്ധിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ജാനു (മുട്ടുകൾ)ക്കു മുകളിലായി ശിഥില കബന്ധ (ധടം/കായ). ശ്രോണി, ഊരു (കടി, തുട)—അത് സത്യമായും ആരാണ് ജനിപ്പിച്ചത്, അതിനാൽ കൂസിന്ദ (ശ്രോണി-ആസനം/പെൽവിസ്) അത്യന്തം ദൃഢമായി?

Mantra 4

कति॑ दे॒वाः क॑त॒मे त आ॑स॒न् य उरो॑ ग्री॒वाश्चि॒क्युः पुरु॑षस्य । कति॒ स्तनौ॒ व्यऽदधुः॒ कः क॑फो॒डौ कति॑ स्क॒न्धान् कति॑ पृ॒ष्टीर॑चिन्वन्

എത്ര ദേവന്മാർ? അവരിൽ ആരൊക്കെയായിരുന്നു പുരുഷന്റെ ഉരഃ (നെഞ്ച്)യും ഗ്രീവ (കഴുത്ത്)യും അടയാളപ്പെടുത്തി ക്രമപ്പെടുത്തിയവർ? എത്ര പേർ രണ്ടു സ്തനങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് അവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചു? ആരാണ് രണ്ടു സ്കന്ധ-ആധാരങ്ങൾ (തോളിന്റെ അധാരങ്ങൾ) സ്ഥാപിച്ചത്? എത്ര പേർ സ്കന്ധങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തി, എത്ര പേർ പൃഷ്ഠ-രചനകൾ (പിറകിന്റെ ഘടനകൾ) കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പടുത്തുയർത്തി?

Mantra 5

को अ॑स्य बा॒हू सम॑भरद् वी॒र्यं करवा॒दिति॑ । अंसौ॒ को अ॑स्य॒ तद् दे॒वः कुसि॑न्धे॒ अध्या द॑धौ

ആരാണ് അവന് രണ്ടു ബാഹുക്കൾ നൽകിയത്—വീര്യത്തോടുകൂടി—‘അവൻ പ്രവർത്തിക്കട്ടെ’ എന്നിങ്ങനെ? ആരാണ് അവന്റെ രണ്ടു അംസം (തോളുകൾ) നൽകിയത്? ഏത് ദേവനാണ് ആ ദാനം/ശക്തിയെ ദൃഢമായ ആസനമായ കുസിന്ധയിൽ സ്ഥാപിച്ചത്?

Mantra 6

कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द शी॒र्षाणि॒ कर्णा॑वि॒मौ नासि॑के॒ चक्ष॑णी॒ मुख॑म्। येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्ननि॒ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म्

ആരാണ് ഏഴ് ഖാനികൾ (രന്ധ്രങ്ങൾ) തുരന്നത്—തല: ഈ രണ്ടു ചെവികൾ, നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ, കണ്ണുകൾ, വായ്? ആരുടെ മഹത്തായ വിജയം-ശക്തിയാൽ പല സ്ഥലങ്ങളിലും ചതുഷ്പാദികളും ദ്വിപാദികളും തങ്ങളുടെ നിശ്ചിത ഗതി നടത്തുന്നു?

Mantra 7

हन्वो॒र्हि जि॒ह्वामद॑धात् पुरू॒चीमधा॑ म॒हीमधि॑ शिश्राय॒ वाच॑म्। स आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तर॒पो वसा॑नः॒ क उ॒ तच्चि॑केत

രണ്ടു താടികളിൽ അവൻ ദൂരവ്യാപിയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന നാവിനെ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ അതിന്മേൽ മഹത്തായ ‘വാച്’ (വാണി)യെ ഉറപ്പിച്ചു. അവൻ ലോകങ്ങളിലുടനീളം, അകത്തകത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ‘ആപഃ’ (ജലങ്ങൾ) ധരിച്ചവനായി—അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ് ഗ്രഹിച്ചത്?

Mantra 8

म॒स्तिष्क॑मस्य यत॒मो ल॒लाटं॑ क॒काटि॑कां प्रथ॒मो यः क॒पाल॑म्। चि॒त्वा चित्यं॒ हन्वोः॒ पूरु॑षस्य॒ दिवं॑ रुरोह कत॒मः स दे॒वः

അവന്റെ മസ്തിഷ്കം ഏത്, ലലാടം ഏത്, കഴുത്തിന്റെ പിന്നിലെ ഭാഗം (കകാടികാ) ഏത്—കപാലം ആദ്യം ആരാണ് രൂപപ്പെടുത്തിയത്? പുരുഷന്റെ രണ്ടു താടികളിൽ നിന്നു നിർമ്മിതമായ ഈ നിർമ്മാണയോഗ്യമായ ഘടനയെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, അവൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് കയറിപ്പോയി; ആ ദേവൻ ആരായിരുന്നു?

Mantra 9

प्रि॒या॒प्रि॒याणि॑ बहु॒ला स्वप्नं॑ संबाधत॒न्द्यः॑ । आ॒न॒न्दानु॒ग्रो नन्दां॑श्च॒ कस्मा॑द् वहति॒ पूरु॑षः

പ്രിയവും അപ്രിയവും ആയ കാര്യങ്ങൾ—അനേകം; സ്വപ്നം, ഞെരുക്കം/പീഡനം, തന്ദ്ര; പിന്നാലെ വരുന്ന ആനന്ദങ്ങളും ഹർഷങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം പുരുഷൻ എവിടെ നിന്നാണ് വഹിക്കുന്നത്?

Mantra 10

आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः । राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑

ആർത്തി (കഷ്ടം)യും അവർത്തി (കുമാർഗ്ഗം)യും, നിരൃതി (വിനാശം)—പ്രാർത്ഥ്യമായി, പുരുഷനിൽ ഇവ എവിടെ നിന്നാണ്? അമതി (മൂഢത) എവിടെ നിന്ന്? രാദ്ധി (സിദ്ധി)യും സമൃദ്ധി (പൂർണ്ണ സമൃദ്ധി)യും, അവ്യൃദ്ധി (അവികാസം/അസമൃദ്ധി)യും; മതി (ചിന്ത)യും അതിന്റെ ഉദിതയഃ (ഉദയങ്ങൾ/എഴുന്നേൽപ്പുകൾ)യും—ഇവ എവിടെ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്?

Mantra 11

को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः । ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑

ഈ പുരുഷനിൽ ‘ആപഃ’ (ജലങ്ങൾ) ആരാണ് വിന്യസിച്ചത്—സിന്ധുസൃത്യാ (നദിമാർഗ്ഗമായി ഒഴുകാൻ) ജനിച്ചവ, വഴികൾ പലവിധം തിരിഞ്ഞവ, അനേകം വലയങ്ങളുള്ളവ?—തീവ്രം, അരുണം, ലോഹിനി, താമ്രധൂമ്ര; മേലോട്ടും കീഴോട്ടും തിരശ്ചീനമായും—പുരുഷന്റെ ഉള്ളിൽ എല്ലാടവും.

Mantra 12

को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च । गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे

ഈ പുരുഷനിൽ രൂപം ആരാണ് സ്ഥാപിച്ചത്? മഹിമയും നാമവും ആരാണ്? ഇതിൽ ഗതി/പാത ആരാണ് നിശ്ചയിച്ചത്—കേതു (ചേതനയുടെ ചിഹ്നം, ചിന്തയുടെ സൂചന) ആരാണ്, പുരുഷന്റെ ഉള്ളിലെ ആചരണവിധങ്ങൾ (ചരിത്രാണി) ആരാണ് നിശ്ചയിച്ചത്?

Mantra 13

को अ॑स्मिन् प्रा॒णम॑वयत् को अ॑पा॒नं व्या॒नमु॑ । स॒मा॒नम॑स्मि॒न् को दे॒वोऽधि॑ शिश्राय॒ पुरु॑षे

ഈ പുരുഷനിൽ പ്രാണനെ ആരാണ് നെയ്തത്? അപാനൻ, വ്യാനൻ—അതുപോലെ സമാനൻ—ഇവയെ ആരാണ് സ്ഥാപിച്ചത്? പുരുഷന്റെ ഉള്ളിൽ ഏത് ദേവൻ അവയെ അധിപതിയുടെ ആശ്രയമായി ഉറപ്പിച്ച് നിർത്തിയിരിക്കുന്നു?

Mantra 14

को अ॑स्मिन् य॒ज्ञम॑दधा॒देको॑ दे॒वोऽधि॒ पुरु॑षे । को अ॑स्मिन्त्स॒त्यं कोऽनृ॑तं॒ कुतो॑ मृ॒त्यृः कुतो॒ऽमृत॑म्

ഈ പുരുഷനിൽ യജ്ഞത്തെ ആരാണ് സ്ഥാപിച്ചത്—പുരുഷന്റെ ഉള്ളിൽ അധിഷ്ഠാതാവായ ഏക ദേവൻ? അവനിൽ സത്യം ആരാണ് വെച്ചത്, അസത്യം ആരാണ്? മരണം എവിടെ നിന്ന്, അമൃതത്വം എവിടെ നിന്ന്?

Mantra 15

को अ॑स्मै॒ वासः॒ पर्य॑दधा॒त् को अ॒स्यायु॑रकल्पयत्। बलं॒ को अ॑स्मै॒ प्राय॑च्छ॒त् को अ॑स्याकल्पयज्ज॒वम्

അവന്റെ ചുറ്റും വസ്ത്രം ആരാണ് അണിയിച്ചത്? അവന്റെ ആയുസ്സ് ആരാണ് നിശ്ചയിച്ചത്? അവന് പൂർണ്ണബലം ആരാണ് നൽകിയതു, അവനുവേണ്ടി തേജസ്സ്, വേഗം, ദ്രുതശക്തി ആരാണ് ഒരുക്കിയത്?

Mantra 16

केनापो॒ अन्व॑तनुत॒ केनाह॑रकरोद् रु॒चे। उ॒षसं॒ केनान्वै॑न्द्ध॒ केन॑ सायंभ॒वं द॑दे

ആരാൽ ജലങ്ങൾ ക്രമമായി വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെട്ടു? ആരാൽ ദിനം പ്രകാശത്തിനായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു? ആരാൽ ഉഷസ് തന്റെ പഥത്തിൽ ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ടു? ആരാൽ സായംഭവം (സന്ധ്യയുടെ ഭാവം/അസ്തിത്വം) സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു?

Mantra 17

को अ॑स्मि॒न् रेतो॒ न्यऽदधा॒त् तन्तु॒रा ता॑यता॒मिति॑ । मे॒धां को अ॑स्मि॒न्नध्यौ॑ह॒त् को बा॒णं को नृतो॑ दधौ

ഇതിൽ രേതസ് (വിത്ത്) ആരാണ് നിക്ഷേപിച്ചത്—‘തന്തു, ദാതാവ്, നീളട്ടെ’ എന്ന്? ഇതിൽ മേധ (ബുദ്ധി) ആരാണ് നെയ്തു ചേർത്തത്? ബാണം ആരാണ് സ്ഥാപിച്ചത്? നൃത (മാനുഷിക കര്‍മ്മം/പദവി) ആരാണ് സ്ഥാപിതമാക്കിയത്?

Mantra 18

केने॒मां भूमि॑मौर्णो॒त् केन॒ पर्य॑भव॒द् दिव॑म्। केना॒भि म॒ह्ना पर्व॑ता॒न् केन॒ कर्मा॑णि॒ पुरु॑षः

ആരാൽ ഈ ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു? ആരാൽ ദ്യൗ (ആകാശം/സ്വർഗ്ഗം) ചുറ്റപ്പെട്ടു? ആരാൽ മഹാശക്തിയാൽ പർവ്വതങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു? ആരാൽ പുരുഷന്റെ കര്‍മ്മങ്ങൾ—പ്രവൃത്തികൾ—സ്ഥാപിതമായി?

Mantra 19

केन॑ प॒र्जन्य॒मन्वे॑ति॒ केन॒ सोमं॑ विचक्ष॒णम्। केन॑ य॒ज्ञं च श्र॒द्धां च॒ केना॑स्मि॒न् निहि॑तं॒ मनः॑

ആരാൽ പർജന്യൻ തന്റെ പഥത്തിൽ അനുഗമിക്കപ്പെടുന്നു? ആരാൽ സോമൻ, വിചക്ഷണൻ (സുഷ്പഷ്ടദർശി), പ്രകാശിതനാകുന്നു? ആരാൽ യജ്ഞവും ശ്രദ്ധയും നിലനിൽക്കുന്നു? ആരാൽ ഇതിൽ മനസ് നിക്ഷേപിതമായി സ്ഥാപിതമാണ്?

Mantra 20

केन॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ केने॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। केने॒मम॒ग्निं पूरु॑षः॒ केन॑ संवत्स॒रं म॑मे

ആരാൽ ശ്രോത്രിയനെ പ്രാപിക്കുന്നു? ആരാൽ ഈ പരമേഷ്ഠിൻ (പരമാധിപതി)നെ? ആരാൽ പുരുഷൻ ഈ അഗ്നിയെ (പ്രാപിക്കുന്നു/ധരിക്കുന്നു)? ആരാൽ സംവത്സരം (വർഷം) അളക്കപ്പെട്ടു?

Mantra 21

ब्रह्म॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ ब्रह्मे॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। ब्रह्मे॒मम॒ग्निं पूरु॑षो॒ ब्रह्म॑ संवत्स॒रं म॑मे

ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് ശ്രോത്രിയൻ (വേദജ്ഞൻ) തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടുന്നു; ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് തന്നെ ഈ പരമേഷ്ഠിനെയെത്തുന്നു. ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് പുരുഷൻ ഈ അഗ്നിയെ രൂപപ്പെടുത്തി; ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് വർഷം അളക്കപ്പെടുകയും ക്രമപ്പെടുത്തി നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Mantra 22

केन॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ केन॒ दैव॑जनी॒र्विशः॑ । केने॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ केन॒ सत्क् क्ष॒त्रमु॑च्यते

എന്തുകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർ ക്രമബദ്ധമായി വസിക്കുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ദേവജന്യ ജനവിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ മറ്റൊരു ലോകം—നക്ഷത്രമണ്ഡലം—താങ്ങപ്പെടുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് സത് (ധർമ്മയുക്ത) ക്ഷത്രത്വം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്?

Mantra 23

ब्रह्म॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ ब्रह्म॒ दैवजनी॒र्विशः॑ । ब्रह्मे॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ ब्रह्म॒ सत् क्ष॒त्रमु॑च्यते

ബ്രഹ്മംകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർ ക്രമബദ്ധമായി വസിക്കുന്നത്; ബ്രഹ്മംകൊണ്ടാണ് ദേവജന്യ ജനവിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ഈ മറ്റൊരു ലോകം—നക്ഷത്രമണ്ഡലം—താങ്ങുന്നത്; ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് സത് (ധർമ്മയുക്ത) ക്ഷത്രത്വം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

Mantra 24

केने॒यं भूमि॒र्विहि॑ता॒ केन॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। केने॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

ഏതിനാൽ ഈ ഭൂമി ക്രമമായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടു? ഏതിനാൽ ഉയർന്ന ദ്യൗഃ (സ്വർഗ്ഗം/ആകാശം) ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു? ഏതിനാൽ ഈ അന്തരിക്ഷം—ഊർദ്ധ്വവും തിര്യകുമായ്, സർവ്വത്ര വ്യാപകമായി വിസ്തൃതമായി—സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു?

Mantra 25

ब्रह्म॑णा॒ भूमि॒र्विहि॑ता॒ ब्रह्म॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। ब्रह्मे॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

ബ്രഹ്മണാൽ ഭൂമി ക്രമമായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടു; ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് ഉയർന്ന ദ്യൗഃ (സ്വർഗ്ഗം/ആകാശം) ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മംകൊണ്ട് ഈ അന്തരിക്ഷം—ഊർദ്ധ്വവും തിര്യകുമായ്, സർവ്വത്ര വ്യാപകമായി വിസ്തൃതമായി—സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

Mantra 26

मू॒र्धान॑मस्य सं॒सीव्याथ॑र्वा॒ हृद॑यं च॒ यत्। म॒स्तिष्का॑दू॒र्ध्वः प्रैर॑य॒त् पव॑मा॒नोऽधि॑ शीर्ष॒तः

അഥർവനേ, അവന്റെ ശിരസ്സും അവന്റെ ഹൃദയവും തുന്നിക്കെട്ടിയതുപോലെ; മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിന്ന് മേലോട്ടു പവമാനൻ—സ്വയം-ശുദ്ധീകരണശക്തി—നെ അവൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു, ശിരസ്സിന്റെ ശിഖരത്തിൽ.

Mantra 27

तद् वा अथ॑र्वणः॒ शिरो॑ देवको॒शः समु॑ब्जितः । तत् प्रा॒णो अ॒भि र॑क्षति॒ शिरो॒ अन्न॒मथो॒ मनः॑

അതുതന്നെ നിശ്ചയമായി അഥർവണന്റെ ശിരസ്സാണ്—ദൈവിക കോശം (പെട്ടി), ദൃഢമായി ഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. അതിനെ പ്രാണൻ ചുറ്റുമെല്ലാം കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു: ശിരസ്സിനെ, അന്നത്തെ, മനസ്സിനെയും.

Mantra 28

ऊ॒र्ध्वो नु सृ॒ष्टा३स्ति॒र्यङ् नु सृ॒ष्टाः३ सर्वा॒ दिशः॒ पुरु॑ष॒ आ ब॑भूवाँ३ । पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

ഇപ്പോൾ മേലോട്ടു സൃഷ്ടികൾ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഇപ്പോൾ തിര്യക് (അടിവശ/അക്കര) ദിശകളിലേക്കും സൃഷ്ടികൾ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മണത്തിന്റെ ആ പുരം (ദുർഗം/നഗരം) ആരറിയുന്നുവോ, അതിൽ പുരുഷൻ അന്തർവാസി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—

Mantra 29

यो वै तां ब्रह्म॑णो॒ वेदा॒मृते॒नावृ॑तां॒ पुर॑म्। तस्मै॒ ब्रह्म॑ च ब्रा॒ह्माश्च॒ चक्षुः॑ प्रा॒णं प्र॒जां द॑दुः

ആരാണോ സത്യമായി ബ്രഹ്മണത്തിന്റെ ആ പുരം (ദുർഗം) അറിയുന്നത്, അമൃതംകൊണ്ട് ചുറ്റുമെല്ലാം ആവൃതമായതിനെ—അവനു ബ്രഹ്മവും ബ്രാഹ്മാ-യാജകരും ദൃഷ്ടി, പ്രാണൻ, പ്രജ (സന്തതി) എന്നിവ നൽകുന്നു.

Mantra 30

न वै तं चक्षु॑र्जहाति॒ न प्रा॒णो ज॒रसः॑ पु॒रा। पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

നിശ്ചയം, ബ്രഹ്മണത്തിന്റെ ദുർഗ്ഗം അറിയുന്നവനെ—ആ ദുർഗ്ഗത്തിൽ പുരുഷൻ അന്തർവാസി (ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാതാവ്) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവനെ—ദൃഷ്ടി വിട്ടുപോകുന്നില്ല; ജര (വാർദ്ധക്യം) വരുന്നതിന് മുമ്പ് പ്രാണനും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല।

Mantra 31

अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा दे॒वानां॒ पूर॑यो॒ध्या। तस्यां॑ हिर॒ण्ययः॒ कोशः॑ स्व॒र्गो ज्योति॒षावृ॑तः

എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള, ഒൻപത് വാതിലുകളുള്ള—ദേവന്മാരുടെ അജേയ ദുർഗ്ഗ-പുരി. അതിനുള്ളിൽ ഹിരണ്യമയ കോശം ഉണ്ട്—സ്വർഗ്ഗീയമായത്, ജ്യോതിസ്സാൽ സർവ്വതഃ ആവൃതം.

Mantra 32

तस्मि॑न् हिर॒ण्यये॒ कोशे॒ त्र्यऽरे॒ त्रिप्र॑तिष्ठिते । तस्मि॒न् यद् य॒क्षमा॑त्म॒न्वत् तद् वै ब्र॑ह्म॒विदो॑ विदुः

ആ ഹിരണ്യമയ കോശത്തിൽ—ത്ര്യരെ (മൂന്ന് അരകളുള്ളത്), ത്രിപ്രതിഷ്ഠിതം (മൂന്ന് ആധാരങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതം)—അതിനുള്ളിൽ യക്ഷ്മാ എന്ന അത്ഭുതശക്തി ആത്മവത്, സ്വാധീനമായി നിലകൊള്ളുന്നതിനെ ബ്രഹ്മവിദർ നിശ്ചയമായി അറിയുന്നു.

Mantra 33

प्र॒भ्राज॑मानां॒ हरि॑णीं॒ यश॑सा सं॒परी॑वृताम्। पुरं॑ हिर॒ण्ययीं॒ ब्रह्मा वि॑वे॒शाप॑राजिताम्

പ്രഭ്രാജമാനം, ഹരിണീ (സുവർണ്ണവർണ്ണ), യശസ്സാൽ സർവ്വതഃ പരിവൃതം—അപരാജിതമായ ഹിരണ്യമയ പുരിയിൽ ബ്രഹ്മാ പ്രവേശിച്ചു.