Prakriya
The Introductory Section
ភាគ «ប្រក្រិយា» នៃ ព្រហ្មាណ្ឌបុរាណ បង្ហាញ «វិធីដំណើរ» នៃការបង្កើតលោក ដោយពិពណ៌នាពីការផ្លាស់ប្តូរពីអវ្យក្ត (មិនបង្ហាញ) ទៅវិញក្ត (បង្ហាញ) តាមលំដាប់ដ៏សក្ការៈ។ វាធ្វើឲ្យអ្នកអានយល់ថា ការបង្កើតមិនមែនជាព្រឹត្តិការណ៍ចៃដន្យទេ ប៉ុន្តែជាការបង្ហាញនៃធម៌ និងឥទ្ធិពលព្រះសកល។ អធ្យាយ ១–៥ រៀបរាប់ការរៀបចំតត្តវៈ (tattva) និងលោកធាតុ ដោយបង្ហាញពីការបង្កើតធាតុ មនសិការ និងអង្គធាតុផ្សេងៗ ដែលធ្វើឲ្យសកលលោកមានរបៀបរៀបរយ។ ទស្សនៈនេះបញ្ជាក់ថា សកលលោកមានលំដាប់ និងច្បាប់ធម្មជាតិ ដែលស្របនឹងរតៈ (ṛta) និងធម៌។ បន្ទាប់មក ភាគនេះបង្កើតស្ពានពីទស្សនវិជ្ជាទៅប្រវត្តិសាស្ត្រវង្សត្រកូល ដោយបង្កើតបុព្វបុរស និងពូជពង្សដំបូងៗ។ ការបង្កើតត្រូវបានយល់ថាជាការបន្តជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ព្រះ និងមនុស្ស ដែលជាផ្នែកនៃការថែរក្សាធម៌ក្នុងពេលវេលា។ ចុងក្រោយ វាសម្រេចទៅកាន់ការបង្ហាញនៃមនុ (Manu) និងការរៀបចំវង្សត្រកូលមនុស្ស និងទេវតា ដែលក្លាយជាគ្រឹះសម្រាប់ពេលវេលានៃរឿងរ៉ាវបន្ទាប់។ ដោយឡែកពីការពិពណ៌នាអំពីកំណើត វាក៏ជាការអំពាវនាវឲ្យគោរពចំពោះលំដាប់សកល និងការរស់នៅតាមធម៌។
Adhyayas in Prakriya Pada
Adhyaya 1
Purāṇa-prārambha (Maṅgalācaraṇa) and Paramparā of Transmission
អធ្យាយទី១ បើកផ្នែកបុរ្វភាគដោយពាក្យសរសើរអំពាវនាវ ដោយកំណត់គោលការណ៍អធិបតីជាអ្នកគាំទ្រពិភពលោកគឺ ហរិ/ស្វយម្ភូ ក្នុងទម្រង់បី (រាជស–តមស–សត្តវ) ដែលភ្ជាប់ការបង្កើត ការរក្សា និងការលាយបាត់ទៅនឹងការបង្ហាញតាមគុណ។ បន្ទាប់មក វាបញ្ជាក់សុពលភាពបុរាណតាមខ្សែបង្រៀន៖ ព្រះប្រជាបតិសរសើរ វសិષ્ઠបង្រៀន ហើយបន្តតាម បរាសរ និង ជាតូករណ្យ ទៅដល់ ទ្វៃបាយន (វ្យាស) ដែលចែកចាយដល់សិស្សសំខាន់ៗ ហើយបញ្ចប់ដោយ លោមហរីសណ (សូត) ជាអ្នកនិទានសាធារណៈ។ ដូច្នេះ អធ្យាយនេះដូចជា “ក្បាលទិន្នន័យ” របស់បុរាណ បង្កើតអំណាច និងសិទ្ធិនៃអ្នកនិយាយ ហើយរៀបចំកោស្មូស និងវង្សាវលីជាចំណេះដឹងមានវិន័យ មិនមែនរឿងរ៉ាវធម្មតា។
Adhyaya 2
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana (The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply)
អធ្យាយ ២ ជាជំពូកបើកបរិបទ និងកំណត់ទីតាំង៖ ព្រះឥសីអ្នកមានតបស្យា សួរ សូតា អំពីទីកន្លែង រយៈពេល និងលក្ខខណ្ឌនៃសត្រាដ៏អស្ចារ្យ។ សូតា ឆ្លើយថា វាជាពិធីយញ្ញយូរអង្វែង មានបុណ្យធម៌ខ្ពស់ ពាក់ព័ន្ធនឹងបំណងបង្កើតរបស់ព្រះព្រហ្មា និងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រពិសិដ្ឋ នៃណៃមិស។ បន្ទាប់មក ព្រះព្រហ្មា ព្រឹត្តិការណ៍ និងបុគ្គលល្បីៗ ត្រូវបានរំលឹក ដើម្បីបរិសុទ្ធទីកន្លែង ហើយពន្យល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះ “ណៃមិស” តាមរឿងកង់ធម៌ ដែលកណ្ដាលកង់ (នេមិ) សឹកនៅទីនោះ។ ទន្លេ និងវង្សត្រកូល ដូចជា គោមតី និង រោហិណី ត្រូវបានលើកឡើង ជាសញ្ញាទីកន្លែង និងជាចំណុចចងចាំសម្រាប់ពង្សាវតារ។ ការប្រជុំក៏ត្រូវបានដាក់ក្នុងពេលវេលារាជវង្ស ដោយយោងដល់រាជ្យពូរូរាវស និងរយៈពេលសត្រា ដើម្បីភ្ជាប់ពេលវេលាបង្កើត ភូមិសាស្ត្រពិសិដ្ឋ និងពេលវេលាវង្សត្រកូល ជាផែនទីនិទានតែមួយ។
Adhyaya 3
Bhūtasarga-Prakaraṇa (Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat)
អធ្យាយនេះ សូតាបើកការបរិយាយថា ជាវចនៈទេវ្យ និងបំបាត់បាប ហើយបន្តទៅកាន់ការពន្យល់អំពីកំណើតលោក។ វាបង្ហាញលំដាប់សೃષ્ટិ៖ អវ្យក្ត (Pradhāna/Prakṛti) ដែលលើសគុណសញ្ញាអារម្មណ៍ទាំងប្រាំ (ក្លិន រូប រស សំឡេង ស្បর্শ) នៅស្ថានភាពសមតុល្យគុណ។ ពេលសರ್ಗកាល ក្រោមការដឹកនាំរបស់ kṣetrajña គុណចាប់ផ្តើមសកម្ម ហើយកើត Mahat-tattva។ អធ្យាយយកនាម Hiraṇyagarbha, Puruṣa, Īśvara និង Svayaṃbhū Brahmā ដើម្បីបរិសុទ្ធន័យថា សೃષ્ટិជាការបង្ហាញតាមធម្មនិយម មិនមែនចៃដន្យ។ ស៊ុមសន្ទនាជាការសូតាបានសូត្រពីវាយុ បង្កើតអធិការសិទ្ធិ និងដាក់មូលដ្ឋានសាំខ្យសង្ខេបសម្រាប់ភូមិសាស្ត្រ និងវង្សាវតារបុរាណបន្ទាប់។
Adhyaya 4
Hiraṇyagarbha-utpatti & Triguṇa-sāmya-vaiṣamya (Origin of Hiraṇyagarbha and the Balance/Imbalance of the Guṇas)
ជំពូកនេះពន្យល់អំពីកំណើតលោកធាតុ៖ នៅពេល «វ្យក្ត» និងបម្លែងរបស់វាត្រូវបានដកត្រឡប់ (pratisaṃhāra) ហើយ Pradhāna–Puruṣa នៅជិតគ្នាតាមមុខងារ ការបង្ហាញចាប់ផ្តើមឡើង។ វាបញ្ជាក់ច្បាប់ថា សមភាពគុណ (guṇa-sāmya) ជា laya/ស្ងប់ស្ងាត់ ខណៈអធិក្យ/អសមភាពគុណ (guṇa-ādhikya) ជា sṛṣṭi/ការបង្កើត។ Rajas ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នកជំរុញនៅចន្លោះ sattva និង tamas ដូចទឹកលាក់ក្នុងគ្រាប់ពូជដែលធ្វើឲ្យដុះ។ បន្ទាប់មកភ្ជាប់គុណទៅទេវៈ៖ sattva–វិṣṇុ (ស្ថិរភាព), rajas–ព្រះប្រហ្មា (អំណាចបង្កើត), tamas–រុទ្រ (ការលាយ/កម្លាំងពេលវេលា) ហើយបញ្ជាក់ការពឹងផ្អែកគ្នា។ ចុងក្រោយនាំទៅកាន់ភាសា «Brahmā/ក្សេត្រជ្ញ» និងការលេចឡើងនៃពន្លឺមានប្រសិទ្ធិភាពនៅកំពូលការបង្កើត ដើម្បីបើកផ្លូវទៅកំណើត Hiraṇyagarbha និងការរាយនាមសត្វលោកបន្ទាប់។
Adhyaya 5
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds (Cosmogony and Earth’s Retrieval)
អធ្យាយនេះពណ៌នាលំដាប់កំណើតលោកៈ ដំបូងមានតែទឹកដើមគ្របដណ្តប់ មិនទាន់មានពិភពខុសគ្នា។ ក្នុងស៊ូត្រាបទ ការស្ងប់ស្ងាត់ដូចពេលលាយលង់ ប្រែទៅជាការបង្ហាញព្រះព្រហ្មា/នារាយណៈ ជាសត្វកោស्मिकមានភ្នែកពាន់ ជើងពាន់ ស្ថិតនៅក្នុងទឹក។ បកស្រាយនាម “នារាយណៈ” ដោយ “នារា” ជាទឹក និង “អយន” ជាទីសម្រាក។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គឃើញផែនដីលិចទឹក ក៏គិតរូបសមស្របសម្រាប់លើកឡើង ហើយរំលឹកអវតារវរាហៈ (ជ្រូកព្រៃ) ដែលអាចចល័តក្នុងទឹក។ ពិពណ៌នាវរាហៈដ៏មហិមា រាងកាយងងឹតដូចពពក សំឡេងដូចផ្គរលាន់ ពន្លឺដូចរន្ទះ និងភ្លើង ហើយចុះទៅរាសាតល ដើម្បីលើកផែនដីឡើង វិញ បង្កើតស្ថិរភាពដល់លោកក្រោយទឹកជំនន់។
Adhyaya 6
कल्पान्तर-प्रतिसन्धि-वर्णनम् (Kalpa Transitions and the Logic of Pratisandhi)
ជំពូកនេះជាការបកស្រាយតាមសំណួរនៅក្នុងវាចនារបស់សូតា។ កាពេយ៉ា សួរអំពីចន្លោះរវាងកល្បៈមុន និងកល្បៈបច្ចុប្បន្ន និងអត្ថន័យនៃ «ប្រតិសន្ធិ» ដែលភ្ជាប់ឬបំបែកកល្បៈទាំងពីរ។ សូតា ដែលត្រូវសរសើរថាជាអ្នកនិយាយឆ្នើម សន្យាប្រាប់យ៉ាងត្រឹមត្រូវអំពីកល្បៈអតីត អនាគត និងប្រតិសន្ធិរវាងវា។ វគ្គនេះបញ្ជាក់ថាកល្បៈបច្ចុប្បន្នគឺ វរាហៈ ប្រៀបធៀបនឹងកល្បៈបុរាណមុន ហើយនៅចុងកល្បៈ ប្រជាជនត្រូវបានផ្តាច់/រលាយ។ ទោះបីការបន្តពីកល្បៈទៅកល្បៈអាចខូចខាត ក៏សន្ធិរបស់មន្វន្តរ និងយុគក្នុងកល្បៈត្រូវបានពិពណ៌នាថាទៀងទាត់មិនដាច់។ ដូច្នេះ វាជាច្បាប់កាលវិភាគកោស្មូស សម្រាប់អានពេលវេលាពុរាណិក អ្វីនៅសល់ អ្វីត្រូវកំណត់ឡើងវិញ និងរបៀបចងប្រវត្តិនិទានទៅកល្បៈជាក់លាក់។
Adhyaya 7
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala (Earth after Pralaya)
អធ្យាយនេះពិពណ៌នាព្រឹត្តិការណ៍កំណើតលោកវិញក្រោយ “រាត្រី” របស់ព្រះប្រាមហា ដែលស្មើពាន់យុគៈ។ នៅពេលទឹកងងឹតគ្របដណ្តប់ និងសត្វចល័តអចល័តរលាយទៅក្នុងភាពមិនបង្ហាញ ព្រះប្រាមហាបង្កើតចលនាដូចខ្យល់ក្នុងសមុទ្រកោស्मिक។ ព្រះអាទិទេវទ្រង់យករូបវរាហៈ (ជ្រូកព្រៃ) ចុះទៅក្នុងទឹក ដើម្បីលើកភូមិ (ផែនដី) ដែលលាក់លៀមឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីដីត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតស្ថេរ អធ្យាយបន្តរៀបចំសមុទ្រ ទន្លេ និងភ្នំឡើងវិញ ដែលធ្លាប់រលាយដោយភ្លើងសំវર્તក ហើយត្រូវខ្យល់បង្រួមជាសារធាតុ។ ចុងក្រោយ បង្ហាញគ្រោងភូមិមណ្ឌលមានទ្វីប៧ និងសមុទ្រព័ទ្ធជុំវិញ ដើម្បីស្ថាបនាភពអាចរស់នៅ និងអាចវាស់វែងបាន។
Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
ជំពូកនេះ ក្នុងស៊ូត្រាប្រាប់តាមបរិបទព្រះវាយុប្រកាសក្នុង ព្រះបុរាណព្រហ្មាណ្ឌៈ ពិពណ៌នាលំដាប់កំណើតលោកៈ៖ ព្រាជាបតិ បង្កើតដោយចិត្ត (mānasa) និងការបញ្ចេញពីរាងកាយ បង្កើតចំណាត់ថ្នាក់សត្វមានរបៀប។ ក្សេត្រជ្ញៈ (អ្នកដឹងវាល) កើតទាក់ទងនឹង ក្សេត្រ (វាល) ហើយបន្ទាប់មកមានក្រុម៤៖ ទេវៈ អសុរៈ បិត្រៈ និងមនុស្ស។ ការបង្កើតបន្តតាម “តនុ” (រាងកាយសន្មត) ជាបន្តបន្ទាប់៖ ដំណាក់កាលតាមសៈ (tamas) បន្ទាប់ពីអសុរៈ កើតរាត្រី; ដំណាក់កាលសត្តវៈ (sattva) ទេវៈកើតពីមាត់ (ភ្ជាប់ន័យ divy—ភ្លឺ/លេង) ហើយរាងកាយទេវៈដែលបោះចោលក្លាយជា ថ្ងៃ; បន្ទាប់មកសត្តវៈបង្កើតបិត្រៈ ហើយរាងកាយដែលបោះចោលក្លាយជា សន្ធ្យា (ព្រលប់)។ ជំពូកនេះជាគោលវិជ្ជាកំណើតលោកៈ បែងចែកសត្វ ភ្ជាប់កំណើតនឹងគុណៈ (តាមស/សត្តវៈ) និងផ្គូផ្គងការបង្កើតមេតាភិសិកទៅនឹងការបែងចែកពេលវេលាដែលមើលឃើញ។
Adhyaya 9
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
អធ្យាយនេះពណ៌នាលំដាប់កំណើតលោកវិជ្ជាសាស្ត្រ ដែលព្រះអម្ចាស់ចាប់ផ្តើម mānasasṛṣṭi (ការបង្កើតដោយចិត្ត) ដោយបញ្ចេញអង្គធាតុ “កត្រ្ដ” ៥៖ រុទ្រ, ធម្ម, មនស (ចិត្ត), រុចិ, និង អាក្រឹតិ ដើម្បីទ្រទ្រង់សត្វលោក។ ធម្មរក្សារបៀបរបប, មនសបង្កើតចំណេះដឹង, អាក្រឹតិផ្តល់រូបរាង/សោភ័ណ, រុចិបង្កើតស្រទ្ធា និងចំណង់ចិត្ត។ រុទ្រត្រូវបានពន្យល់ថា ត្រ្យំបក តាមទំនាក់ទំនងពិធីយជ្ញ និងឆន្ទៈវេទ (gāyatrī, triṣṭubh, jagatī) បង្ហាញការភ្ជាប់រវាងកោស្មូស និងលោជិកព្រះវេទ។ បន្ទាប់មកសត្វដែលបានបង្កើតមិនកើនច្រើន; អ្នកបង្កើតប្រើពុទ្ធិវែកញែក ហើយឃើញតមសគ្រប់គ្រង បង្ក្រាបរាជស និងសត្តវ។ ពីតមសដែលត្រូវបដិសេធ កើតមានមិថុនៈ (គូ) មានលក្ខណៈរាំងស្ទះ/គ្របបាំង ទាក់ទងនឹងអធម្ម បង្កហិង្សា និងសោក។ ដើម្បីឲ្យការបង្កើតបន្ត មានស្ត្រីសក្តិមួយកើតពីរាងកាយអ្នកបង្កើត គឺ សតរូបា ជាគូបំពេញសម្រាប់ការកើនចម្រើននៃសត្វលោក។
Adhyaya 10
Rudra-prasava-varṇana (The Manifestation and Naming of Rudra / Nīlalohita)
ជំពូកនេះជាសន្ទនាដែលឥសីសួរអំពីការបង្ហាញខ្លួន (prādurbhāva) របស់មហាទេវ-រុទ្រ ក្នុងកល្បបច្ចុប្បន្ន ព្រោះការពិពណ៌នាមុនបាននិយាយការបង្កើតតែសង្ខេប។ សូត្រ ឆ្លើយថា គាត់បានរៀបរាប់អាទិសರ್ಗ (ādi-sarga) ហើយឥឡូវនឹងពន្យល់លម្អិតអំពីនាម និងរាងកាយ/ទម្រង់ (tanū) ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការកើតឡើងរបស់រុទ្រ។ នៅដើមកល្ប ព្រះអម្ចាស់សមាធិគិតចង់មានកូនស្មើខ្លួន ហើយកុមារ នីលលោហិត (Nīlalohita) បានបង្ហាញខ្លួន។ ការយំខ្លាំងរបស់កុមារនោះក្លាយជាមូលហេតុឲ្យព្រះព្រហ្មប្រទាននាមជាផ្លូវការ។ រាល់ពេលសួរ «ហេតុអ្វីយំ?» កុមារសុំឈ្មោះថ្មីៗ ហើយព្រះព្រហ្មប្រទាននាមរុទ្រ ដូចជា Rudra, Bhava, Śarva, Īśāna, Paśupati, Bhīma ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអត្តសញ្ញាណ និងមុខងារច្រើនរបស់ទ្រង់។ ដូច្នេះ ការដាក់ឈ្មោះក្លាយជាការចាត់ថ្នាក់កោស្មូស បញ្ចូលរុទ្រ ក្នុងការពិពណ៌នា Sarga/Pratisarga និងរៀបចំសម្រាប់ការពង្រីកបន្ទាប់អំពីអវតារ អ្នកបម្រើ និងខ្សែសាច់ញាតិ-កោស្មូស។
Adhyaya 11
भृगुवंश-प्रसववर्णनम् (Genealogical Emanations in the Bhṛgu Line)
ជំពូកនេះបង្ហាញបញ្ជីវង្សត្រកូលខ្លីៗក្នុងខ្សែពូជពាក់ព័ន្ធនឹងភೃគុ និងបុព្វបុរសជាប់ទាក់ទង តាមស៊ូតៈ។ ដើមឡើងដោយធាត្រ និងវិធាត្រ ជាអ្នកចែកចាយផលល្អអាក្រក់ និងថែរក្សាលំដាប់មន្វន្តរៈ។ ពីវង្សនោះកើតស្រី (លក្ខ្មី) ជាបងស្រីធំ រួមជាមួយនារាយណៈ បង្កើតកម្លាំងបុគ្គលិកដូចជា បល និងអុន្មាទៈ ហើយមានកូនកើតពីចិត្តដែលធ្វើដំណើរតាមមេឃ និងពាក់ព័ន្ធនឹងវីមានទេវៈ។ បន្តទៅអាយតិ និងនិយតិ និងកូនបួស ប្រាណ និងម្រឹកណ្ឌៈ ដាក់ទីតាំងឥសីមារកណ្ឌេយ្យក្នុងខ្សែពូជនេះ។ មានសាខាផ្សេងៗដូចជា វេទសិរៈ ការដាក់ឈ្មោះឥសីពាក់ព័ន្ធមារកណ្ឌេយ្យ បន្ទាប់មកតាមពូណ្ឌរីកា ទៅឌ្យុតិមាន ហើយទៅគ្រួសារមារីចិ (សម្ភូតិ) ពូណមាសជាមួយសរស្វតី និងកូនវីរាជ និងបរវសៈ។ ចុងក្រោយលើកសុធាមា ជាលោកបាលធម្មិក ទិសខាងកើត បង្ហាញវង្សត្រកូលជាសន្ទស្សន៍កោសមូស និងតួនាទីក្នុងកាលចក្រវាល។
Adhyaya 12
Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)
អធ្យាយនេះបង្ហាញបញ្ជីបច្ចេកទេស-វង្សាវតាររបស់អគ្គិ។ សូត្រពោលថា អភិមានី ជាបុត្រកើតពីចិត្តរបស់ព្រះព្រហ្ម ក្នុងស្វាយម្ភូវមន្វន្តរ ហើយភ្ជាប់ជាមួយ ស្វាហា ដែលបង្កើតភ្លើងបី៖ បាវក បវមាន និង សុចិ ដោយសម្របទៅនឹងរបៀបបង្ហាញផ្សេងៗ ដូចជា ភ្លើងរន្ទះ (វૈദ്യុត), ភ្លើងកកិត (និર્મថ្យ), និងភ្លើងព្រះអាទិត្យ (សૌរ)។ បន្ទាប់មក វាអធិប្បាយការបែងចែកតួនាទី៖ ហវ្យ-វាហន ជាភ្លើងសម្រាប់ទេវតា និង កវ្យ-វាហន ជាភ្លើងពាក់ព័ន្ធបិត្រ (Pitṛs) ហើយរាយនាមកូនចៅ និងប្រភេទរង រួមទាំងការភ្ជាប់ទៅនឹង គារហបត្យ/អាហវនីយ។ ជាលក្ខណៈពិសេស វាប្រើវិធី “កោស្មូសដោយការរាប់បញ្ជី” ដោយរាយនាម តួនាទី និងទំនាក់ទំនង (ឪពុក–កូន, ដែន–មុខងារ) ហើយភ្ជាប់វង្សអគ្គិជាមួយទន្លេ ដើម្បីដាក់ភ្លើងពិធីក្នុងទេសភាពបរិសុទ្ធលើផែនដី។
Adhyaya 13
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
ជំពូកនេះចាប់ផ្តើមដោយសូតាប្រាប់រឿងក្នុងស្វាយម្ភូវមន្វន្តរៈ៖ ព្រះព្រហ្មាបង្កើតពូជពង្ស ហើយកើតមានសត្វជាច្រើនប្រភេទ—មនុស្ស អសុរ និងទេវតា—បន្ទាប់មកក៏មានពិត្រ (បុព្វបុរស) ដែលគោរពព្រះព្រហ្មាដូចជាព្រះបិតា។ អត្ថបទសង្ខេបប្រភពកំណើតរបស់ពិត្រ ហើយរៀបចំប្រព័ន្ធពិត្រតាមទស្សនៈប្រតិទិន-កោស្មិក៖ រដូវ៦ (ṛtu) ចាប់ពីមធុ ត្រូវបានកំណត់ជាពិត្រ-ទេវតា ដោយមានសូត្រស្រដៀងវេទៈ «ṛtavaḥ pitaraḥ devāḥ»។ វាបែងចែកក្រុមពិត្រដែលមានឈ្មោះ ដូចជា អគ្និស្វាត្ត និង បរហិសដ តាមសមត្ថភាពពិធីយជ្ញ និងទំនាក់ទំនងនឹងភ្លើងបូជា (មិនបញ្ឆេះភ្លើងបរិសុទ្ធ ទល់នឹងអ្នកធ្វើអគ្និហោត្រ) ដើម្បីភ្ជាប់អន្តរភាពបុព្វបុរសជាមួយចំណាត់ថ្នាក់យជ្ញ។ ជំពូកនេះក៏រាយគូខែស្របតាមដំណាក់កាលរដូវ (មធុ–មាធវ, សុចិ–សុក្រ, នភស–នភស្យា ជាដើម) ហើយពន្យល់ «អភិមានិន» ជាអត្តសញ្ញាណគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតនៅក្នុងពេលវេលា៖ ពាក់កណ្តាលខែ ខែ រដូវ អាយនៈ និងឆ្នាំ។ សរុបមក វាបម្លែងចំណាត់ថ្នាក់ពូជពង្សទៅជាផែនទីពេលវេលាដ៏តឹងរឹង រួមបញ្ចូលសೃષ્ટិ ពិធី និងកាលវិភាគកោស្មិកជាស្កេមាតែមួយ។
Adhyaya 14
Priyavrata-vaṃśa and Saptadvīpa Vibhāga (प्रियव्रतवंशः सप्तद्वीपविभागश्च)
ជំពូកនេះបន្តក្នុងស៊ុតតាមស៊ូតា ក្នុងស៊ុមសន្ទនាបុរាណ បង្ហាញថាសត្វលោកកើតឡើងវិញដោយស្ថានភាពស្រដៀងគ្នានៅវដ្តអតីត និងអនាគត។ បន្ទាប់មកវារៀបរាប់វង្សស្វាយម្ភូវដើមៗ ហើយផ្តោតលើព្រះព្រីយវ្រតៈ៖ កូនចៅរបស់ទ្រង់ និងការតែងតាំងអធិរាជលើទ្វីប៧ ដើម្បីបម្លែងវង្សាវតារទៅជាផែនទីអធិបតេយ្យ។ មានការចាត់តាំងស្តេចគ្រប់គ្រង ជំបូ, ផ្លក្ស, សាល្មល, កុស, ក្រោញច, សាក, និង ពុស្ករ បង្ហាញភូមិសាស្ត្រពុរាណតាមរយៈរដ្ឋបាលវង្ស។ ជំពូកនេះភ្ជាប់ទ្រឹស្តីពេលវេលា (មន្វន្តរ/យុគ) ជាមួយការរៀបចំលំហ (ការបែងចែកទ្វីប) ដោយដាក់រចនាសម្ព័ន្ធផែនដីក្នុងលំដាប់បុព្វបុរស និងកាតព្វកិច្ចធម្មសម្រាប់ការគ្រប់គ្រង។
Adhyaya 15
Pṛthivy-Āyāma-Vistara (Extent of the Earth) and Jambūdvīpa–Navavarṣa Description
ជំពូកនេះរៀបរាប់ជាទម្រង់សំណួរ–ចម្លើយអំពីរចនាសម្ព័ន្ធលោក។ បន្ទាប់ពីស្តាប់អំពីការរៀបចំប្រជាជន និងទីលំនៅ អ្នកសួរទាមទារពណ៌នាជាក់លាក់អំពីចំនួនទ្វីប និងសមុទ្រ ចំនួនវර්ṣa និងទន្លេ ទំហំមហាភូត ព្រំដែនលោកាលោក និងវិមាត្រ–ចលនារបស់ព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ។ សូតាប្តេជ្ញានឹងពណ៌នាពីវិសាលភាពផែនដី និងលោជិកនៃការរាប់សមុទ្រ–កោះ ទោះទទួលស្គាល់ថាមិនអាចនិយាយបានទាំងអស់តាមលំដាប់។ បន្ទាប់មកចូលទៅគំរូសប្តទ្វីប ហើយចាប់ផ្តើមពីជម្ពូទ្វីប ដែលជាដីមូលធំ ព័ទ្ធដោយសមុទ្រអំបិល បែងចែកជា៩វර්ṣa តុបតែងដោយទីក្រុង ប្រជាជន សិទ្ធៈ/ចារណៈ ភ្នំ និងប្រព័ន្ធទន្លេពីប្រភពភ្នំ។ ក៏ណែនាំភ្នំព្រំដែន និងភ្នំវර්ṣa ដូចជា ហិមវាន ហេមកូដ និងនិសធៈ ដើម្បីកំណត់ការបែងចែក៩តំបន់។
Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
ជំពូកនេះជាសន្ទនាបង្រៀន ដែលព្រះឥសីសួរអំពី ភារតវರ್ಷៈ—អត្តសញ្ញាណ ព្រំដែន ការបែងចែកខាងក្នុង និងហេតុផលប្រវត្តិ-ទេវវិទ្យាដែលធ្វើឲ្យវាជាទីកន្លែងពិសេសសម្រាប់កម្ម។ សូត (លោមហរឥសណ) ពន្យល់ថា ភារតស្ថិតចន្លោះសមុទ្រខាងជើង និងជើងភ្នំហិមាល័យខាងត្បូង; ពន្យល់នាមតាមមនុ Bharata ជា “អ្នកទ្រទ្រង់/អ្នកចិញ្ចឹម” ប្រជាជន; និងបញ្ជាក់ថានៅទីនេះសត្វមានរាងកាយធ្វើកម្ម នាំទៅស្វគ៌ ឬមោក្ស។ បន្ទាប់មករាយនាមការបែងចែក៩ (bheda) ដោយសមុទ្របំបែក ដូចជា Indradvīpa, Kaśerūmān, Tāmravarṇa, Gabastimān, Nāgadvīpa, Saumya, Gāndharva, Vāruṇa ហើយភារតជាផ្នែកទី៩ ដែលសមុទ្រព័ទ្ធជុំវិញ។ មានការវាស់វែងជាយោជនៈ និងកំណត់ព្រំជនជាតិ (Kirāta ខាងកើត, Yavana ខាងលិច, ម្លេច្ឆនៅជាយ) ហើយបញ្ចប់ដោយពិពណ៌នាវណ្ណៈ និងសេដ្ឋកិច្ចពិធីសាសនា តាមធម៌-អរថ-កាម និងការខិតខំតាមអាស្រាម ដើម្បីស្វគ៌ និងមោក្ស។
Adhyaya 17
Kiṃpuruṣa–Harivarṣa–Ilāvṛta-varṣa-varṇanam (Description of the Varṣas: Kiṃpuruṣa, Hari, and Ilāvṛta)
អធ្យាយនេះរៀបរាប់ជាសំណួរ–ចម្លើយ៖ ព្រះឥសីសួរ សូត្រ បកស្រាយអំពីតំបន់ជិតភារតៈ គឺ គិំពុរុសវರ್ಷ និង ហរិវರ್ಷ ហើយបន្តទៅ អិលាវ្រឹតវർഷ កណ្ដាលជុំវិញមេរុ។ គាត់ពណ៌នាសម្រស់ និងសម្បូរបែបនៃដីដ្ឋាន លក្ខណៈរាងកាយប្រជាជន អាហារ/រស និងអាយុវែង ពុំមានជំងឺ និងទុក្ខ។ បន្ទាប់មកពិពណ៌នាលក្ខខណ្ឌពន្លឺពិសេសនៅអិលាវ្រឹត (គ្មានកម្តៅ/ពន្លឺព្រះអាទិត្យធម្មតា) និងគុណលក្ខណៈមនុស្សល្អឥតខ្ចោះ។ ចុងក្រោយមានការវាស់វែងតាមយោជនៈ អំពីទិសដៅ និងវិសាលភាពមេរុ ដូចជាផែនទីតូចមួយក្នុងសាស្ត្រពុរាណ។
Adhyaya 18
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम् (Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū)
ជំពូកនេះជាបញ្ជីភូមិសាស្ត្រសក្ការៈក្នុងកោស្មូក្រាហ្វីបុរាណ។ សូតាបរិយាយអំពីខ្សែភ្នំហិមាល័យខាងក្រោយ ដែលមានភ្នំកៃលាសា ជាទីស្ថានរបស់គុបេរា (ម្ចាស់អលកា) និងសត្វយក្សៈជាច្រើន។ ពីជើងភ្នំមានទឹកត្រជាក់មង្គលហូរចេញ ហើយរៀបរាប់ស្រះជាច្រើន និងទន្លេដែលកើតពីស្រះទាំងនោះ៖ ស្រះ “មទ” បង្កើតទន្លេមន្ទាគិនី។ បន្តទៀតមានទេសភាពទេវតា ដូចជា នន្ទនវន និងភ្នំមានឱសថ/រតនៈ ដើម្បីបង្ហាញបណ្តាញបរិស្ថានសក្ការៈ។ ភ្នំផ្សេងៗដូចជា ចន្ទ្រប្រភា និង សូរ្យប្រភា មានរ៉ែភ្លឺរលោង ហើយស្រះនៅជើងភ្នំនាំឲ្យកើតទន្លេ ស្វច្ឆោដា និង លោហិត្យ។ ក៏មានការបញ្ជាក់អំពីអ្នកការពារ និងអ្នកស្នាក់នៅ (យក្សៈ និងមេដឹកនាំ) ព្រមទាំងព្រៃតាមមាត់ទន្លេ ដូចជាសន្ទស្សន៍ទីរថៈ។ ទន្លេទាំងនេះហូរឆ្លងផែនដី ហើយចុងក្រោយចូលសមុទ្រ បញ្ចូលភាពសក្ការៈហិមាល័យជាមួយចលនាកោស្មូសកល។
Adhyaya 19
प्लक्षद्वीपवर्णनम् (Description of Plakṣa-dvīpa)
អធ្យាយនេះបន្តការពិពណ៌នាភូមិកោសៈតាមបុរាណ ដោយផ្លាស់ពីជាំបូទ្វីប ទៅទ្វីបបន្ទាប់ជាវង់មូលគឺ ផ្លក្សទ្វីប។ សូត្រាប្រាប់ដល់ព្រះទ្វិជជនចាស់ទុំ ដោយរៀបរាប់ទំហំសមាមាត្ររបស់ផ្លក្សទ្វីបប្រៀបនឹងជាំបូទ្វីប សមុទ្រទឹកប្រៃដែលព័ទ្ធជុំវិញ និងស្ថានភាពល្អឥតខ្ចោះនៃជនបទ (គ្មានអត់ឃ្លាន ការភ័យខ្លាចជំងឺ និងចាស់ជរាបន្ថយ)។ បន្ទាប់មក រាយនាមភ្នំសំខាន់៧ និងវស្សៈ/តំបន់ដែលពាក់ព័ន្ធ ព្រមទាំងកំណត់ហេតុប្រភពនាម ដូចជាកន្លែងប្រមូលឱសថ ឬព្រឹត្តិការណ៍បុរាណ។ សរុបមក វាជាបញ្ជីភូមិសាស្ត្រដែលកំណត់ឈ្មោះ មាត្រដ្ឋាន និងសញ្ញាតំបន់សម្រាប់យោងក្នុងកោសមវិទ្យាបុរាណ។
Adhyaya 20
Plakṣādidvīpa-varṇana & Adho-loka/Pātāla-vyavasthā (Description of Dvīpas and the Netherworld Layers)
អធ្យាយនេះ ក្នុងការនិទានដឹកនាំដោយសូតា ប្រែទៅជាកោស្មូក្រាហ្វីបច្ចេកទេស៖ ពិពណ៌នាចក្រវាលតាមមហាភូតទាំង៥ (ដី ខ្យល់ អាកាស ទឹក ភ្លើង/ពន្លឺ) និងបញ្ជាក់លក្ខណៈ “អនន្ត” គ្មានព្រំដែនរបស់វា។ បន្ទាប់មក ពីផែនដីដែលមានមនុស្សជាតិ ទីលំនៅ ទន្លេ និងភ្នំចម្រុះ វាផ្លាស់ទៅការរៀបចំជាន់បញ្ឈរ ដោយបង្ហាញលំដាប់ដាក់ធាតុជាបន្តបន្ទាប់ (ដី–ទឹក–អាកាស ជាដើម) និងស្ថាបត្យកម្មលោកក្រោម រហូតដល់ជាន់ទី៧ គឺបាតាល។ មានការវាស់វែងជាយោជនៈ និងរាយនាមតាឡា/អតាឡា/តលាតាឡា/សុតាឡា/រាសាតាឡា ជាលំដាប់ចុះក្រោម។ ក៏រៀបរាប់ស្រទាប់ដី៧ (kṛṣṇabhauma, pāṇḍubhūmi, nīlamṛttikā, pītabhauma, śarkarāmaya, śilāmaya, sauvarṇa) និងលំនៅរបស់អសុរាអធិរាជនៅជាន់ដំបូង។ សរុប វាជា “ផែនទីបញ្ឈរ” នៃ bhuvana-kośa៖ ភាពចម្រុះលើផែនដី និងប្រព័ន្ធបាតាលជាស្រទាប់វាស់បាននៅក្រោម។
Adhyaya 21
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
ជំពូកនេះ សូត្រាបកស្រាយវិទ្យាកោស្មូស៖ ព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ ជាពន្លឺចល័ត ដែលពន្លឺរបស់ពួកវាលើកលែងមណ្ឌល។ បន្ទាប់មកពិពណ៌នាភូមិសាស្ត្រពុរាណ និងមាត្រដ្ឋាន៖ ទ្វីប៧ និងសមុទ្រ៧ ការប្រៀបធៀបទំហំផែនដី និងទំនាក់ទំនងរវាងមាត្រដ្ឋានមេឃនិងដី។ មានលេខយោជនាច្រើន ដូចជា អង្កត់ផ្ចិត និងបរិណាហៈរបស់ព្រះអាទិត្យ ទំហំព្រះចន្ទដែលគេថាធំជាងមណ្ឌលព្រះអាទិត្យទ្វេដង និងទំហំប្រព័ន្ធផែនដីក្នុងសប្តទ្វីប-សមុទ្រ។ ភ្នំមេរុ ជាចំណុចអ័ក្សសម្រាប់គណនាទិស និងចម្ងាយពីកណ្ដាល។ ជំពូកនេះដូចជាសន្លឹកទិន្នន័យកោស្មូស សម្រាប់ពិពណ៌នាលោក និងភូវនកោសបន្ត។
Adhyaya 22
Āditya-vyūha-kīrtana (Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions)
ជំពូកនេះចាប់ផ្តើមដោយ សូត (លោមហർഷណ/រោមហർഷណ) ប្រកាសថានឹងរៀបរាប់លំដាប់នៃលំហូរពិភពលោក ពាក់ព័ន្ធនឹងការបង្កើតរបស់ ស្វាយម្ភូវ និងការបើកចំហនៃកាលៈ។ ព្រះឥសីសួរអំពី “ចារៈ” នៃព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ និងភព—ធ្វើដំណើរដោយមិនប៉ះទង្គិច ហើយតើខ្លួនឯងបើកបរ ឬមានអំណាចក្រៅជំរុញ។ សូតឆ្លើយថា ការគ្រប់គ្រងមេឃមានអ័ក្សនៅ ធ្រុវ (ផ្កាយប៉ូល) ដែលថេរនៅក្នុងរូបរាង សិឝុមារ ហើយដូចជាគន្លឹះបង្វិល (មេឌ្ហី) ឲ្យពន្លឺទាំងឡាយវិលជុំ។ ផ្កាយ នក្សត្រ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ និងគ្រាហៈ តាមចលនារបស់ធ្រុវ “ដូចកង់” ដោយខ្សែដូចវាតានីក (ខ្សែខ្យល់) ចងភ្ជាប់។ ព្រឹត្តិការណ៍កាលៈដូចជា រះ-លិច សញ្ញាអមង្គល/មង្គល អាយនៈ សមវិសុវត់ រដូវ ថ្ងៃ-យប់ និងផលល្អអាក្រក់ កើតពីរបៀបធ្រុវជាមជ្ឈដ្ឋាននេះ។ បន្ទាប់មកភ្ជាប់សកម្មភាពព្រះអាទិត្យនឹងទឹកវិទ្យា៖ ព្រះអាទិត្យស្រូបទឹកឡើង; សោម (ព្រះចន្ទ) បញ្ជូនឬបញ្ចេញសំណើម ដែលហូរតាមណាឌី ដើម្បីបង្កើតភ្លៀង និងអាហារ បង្ហាញអាស្ត្រោណូមីជាមួយបរិស្ថានកោស्मिक។
Adhyaya 23
देवग्रहानुकीर्तनम् (Devagrahānukīrtanam) — Enumeration of the Deities/Retinues Associated with the Solar Course
អធ្យាយនេះជាការរាយនាមបែបតារាសាស្ត្រ ក្នុងរបៀបនិទានសូតា ដោយបើកជាមួយកូឡូហ្វុន និងពាក្យ “សូតា ឧវាចា”។ វាពិពណ៌នារថព្រះអាទិត្យ (សូរ្យ-រថ) ជាស្ថាប័នដែលមានក្រុមសត្វទេវៈរៀបចំតាមលំដាប់៖ អាទិត្យទេវតា (Ādityas), មុនី/ឫសិ, គន្ធរវ, អប្សរា, នាគ/សព៌, យក្ស និងរាក្សស/យាតុធានា ដែល “ស្នាក់នៅក្នុងព្រះអាទិត្យ” តាមលំដាប់ខែ ដោយរៀងរាល់ពីរខែ (“dvau dvau māsau krameṇa tu”)។ មានឧទាហរណ៍នៃការចាត់តាំងដូចជា មិត្រ–វរុណ, ឫសិ អត្រី និង វសិષ્ઠ, គន្ធរវ ទុម្ពុរុ និង នារទ, អប្សរា មេនកា, នាគ វាសុកី និង សង្ខបាល។ ជាសារសំខាន់ វាបង្ហាញកាលវិភាគកូស្មូឡូស៊ី៖ ឆ្នាំព្រះអាទិត្យត្រូវបានបុគ្គលីករណ៍ជាបញ្ជីមុខងារកោស्मिक បង្រួមការរាប់ពេលវេលា រដូវ និងអធិបតេយ្យទេវៈជាគ្រោងតែមួយ។
Adhyaya 24
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana (Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering)
ជំពូកនេះចាប់ផ្តើមដោយ សូតា (លោមហರ್ಷណ) ឆ្លើយតបព្រះឥសីទាំងឡាយ ដែលបន្ទាប់ពីស្តាប់អត្ថបទមុនៗ បានសួរបន្ថែមដោយមានសង្ស័យ និងសុំការពន្យល់លម្អិត។ សំណួរប្រែទៅកាន់ “devagṛhāṇi” (ទីស្ថានទេវៈ/ផ្ទះតារា) និងការបែងចែកកំណត់ “jyotīṃṣi” (ពន្លឺមេឃ/ភ្លើងភ្លឺ)។ ក្នុងចម្លើយ (តាមខ្សែបង្រៀនរបស់ វាយុ) មានការពន្យល់អំពីកំណើតព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ បន្ទាប់មកពិពណ៌នាភ្លើងបីប្រភេទ—ទេវៈ/សូរ្យ, អាកាស/រន្ទះ, និងភូមិ/រូបធាតុ—រួមទាំងរងប្រភេទដូចជា jāṭhara (ភ្លើងរំលាយអាហារ) និង vaidyuta (ភ្លើងអគ្គិសនី/រន្ទះ)។ តក្កវិជ្ជានៃជំពូកភ្ជាប់ពីភាពងងឹតដើមមិនបែងចែក ទៅកាន់ការបង្ហាញគោលការណ៍មុខងារ (ពន្លឺ កម្តៅ និងអ្នកគ្រប់គ្រងមេឃ) បង្កើតទស្សនៈកោស្មូសដែលទាំងពិពណ៌នា និងបែងចែកនាម-ក្រុម។
Adhyaya 25
ज्योतिषां सन्निवेशः (Disposition/Arrangement of the Luminaries) — with the Nīlakaṇṭha inquiry frame
អធ្យាយនេះបើកដោយសញ្ញាចប់ជំពូកថា «ការរៀបចំលំដាប់នៃពន្លឺមេឃ» (jyotiṣāṃ sanniveśaḥ) ប៉ុន្តែខ្លឹមសារដំបូងជាសន្ទនា។ សូត្រាប្រាប់ថា វាយុ ដើម្បីសុខុមាលភាពលោកទាំងឡាយ ធ្វើជបៈនៅពេលថ្ងៃត្រង់ ខណៈព្រះឥសីជាច្រើនឈរដោយវិន័យ និងបត់ដៃគោរព។ ពួកវាលខិល្យៈ (Vālakhilya) អ្នកតាមព្រះអាទិត្យ សួរវាយុអំពីហេតុដែលព្រះអម្ភិកាបតិ (សិវៈ) មានបំពង់កពណ៌ខៀវ ហៅថា នីលកណ្ណ្ឋ។ ពួកគេក៏សរសើរវាយុថាជាអ្នកគ្រប់គ្រងសំឡេង និងទីតាំងអក្សរ។ ដូច្នេះជំពូកនេះរៀបចំបរិយាកាសបញ្ជូនចំណេះដឹង៖ អំណាចអ្នកនិយាយ (វាយុ) ការអនុវត្តជបៈ-និយម និងទស្សនិកជនពាក់ព័ន្ធនឹងចលនាអាទិត្យ ហើយបន្តទៅរឿងហេតុវិទ្យា «កាលពីយុគក្រឹត… វសិષ્ઠ» ដើម្បីភ្ជាប់ជោតិសាស្ត្រ ជាមួយទេវវិទ្យា និងអនុស្សាវរីយ៍វង្សឥសី។
Adhyaya 26
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana (Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”)
ជំពូកនេះរៀបរាប់ជាសំណួរ-ចម្លើយ៖ ព្រះឥសីសួរអំពីភាពអធិរាជ និងមហិមារបស់ព្រះមហាទេវ ដើម្បីពន្យល់អំពីអៃស្វរីយៈដ៏ទេវភាព។ សូតឆ្លើយថា បន្ទាប់ពីព្រះវិෂ್ಣុឈ្នះដៃត្យ និងចងបាលី ធ្វើឲ្យលោកទាំងបីស្ថិតស្ថេរ ទេវតា សិទ្ធៈ ព្រហ្មឥសី និងសត្វលោកសួគ៌ផ្សេងៗ ប្រមូលផ្តុំក្បែរទីតាំងលើសលោកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងព្រះវិෂṇុ (ទឹកដោះសមុទ្រ/ទឹកដើម) ហើយសរសើរគាត់ជាអ្នកបង្កើត អ្នកថែរក្សា និងអ្នកគ្រប់គ្រងចក្រវាល។ ព្រះវិṣṇុបកស្រាយមូលហេតុវិស្វកម្ម៖ កាលៈជាគោលការណ៍អធិរាជ កំណើតលោកតាមមាយា ជាមួយព្រហ្មា និងសភាពលោកពេលត្រូវអន្ធការមិនបែងចែកគ្របដណ្តប់។ បន្ទាប់មកមានការចងចាំទេវទស្សនៈ៖ ព្រះវិṣṇុក្នុងរូបធំឃើញព្រហ្មា មុខបួន ជាអ្នកតបស្យា ភ្លឺរលោង មកជិតយ៉ាងលឿន ហើយសួរអត្តសញ្ញាណ និងស្ថានៈរបស់ព្រះវិṣṇុ។ ជំពូកនេះភ្ជាប់ការសរសើរប្រកបដោយភក្តីជាមួយទ្រឹស្តីបង្កើត ដើម្បីត្រៀមទៅកាន់រឿងនាម “នីលកណ្ដ្ឋ” និងការលើកតម្កើងសៃវៈ។
Adhyaya 27
Liṅgotpatti-kathana (Account of the Manifestation/Origin of the Liṅga) — Daruvana Episode
អធ្យាយនេះចាប់ផ្តើមដោយព្រះឥសីស្នើសុំសូតប្រាប់អំពីមហាទេវៈ និងព្រឹត្តិការណ៍នៅដេវដារូវណៈ ព្រៃសេដារាហិមាល័យដែលទេវឥសីមកញឹកញាប់។ សូតបង្ហាញថា នេះជាការបង្រៀនធម្មៈដែលព្រះអម្ចាស់រៀបចំដោយមេត្តាករុណាចំពោះភក្តិ។ បន្ទាប់មកពិពណ៌នាសហគមន៍តាបសៈធ្វើតបៈខ្លាំង និងអាស្កេស៊ីសពិសេស។ ក្នុងបរិយាកាសនោះ ព្រះសិវៈមកក្នុងរូបរាងចម្លែកបំបែកទម្លាប់—លាបផេះ អាក្រាត សក់រញ៉េរញ៉ៃ មានលក្ខណៈគួរភ្ញាក់ផ្អើល—ហើយប្រព្រឹត្តអាកប្បកិរិយាមិនទៀងទាត់ ដូចជា សើច ច្រៀង រាំ យំ។ ឥសីព្រៃច្រឡំ និងវិនិច្ឆ័យខុស មិនស្គាល់ទេវតា ហើយព្យាយាមបូជាប្រកបដោយមោទនភាពពិធី។ គោលបំណងគឺកែសម្រួលមោទនភាពពិធី និងការមិនស្គាល់ព្រះ ដោយនាំទៅរកការបង្ហាញលីង្គៈ ដែលបង្វែរព្រះបូជាពីសញ្ញាខាងក្រៅទៅការទទួលស្គាល់គោលការណ៍ទេវៈអធិភាវ។
Adhyaya 28
Amāvasyā-Pitṛtarpaṇa: Purūravas and the Soma-Based Ancestral Offering (अमावस्या-पितृतर्पण / सोमतर्पण-विधि)
ជំពូកនេះចាប់ផ្តើមដោយសំណួររបស់ឥសីថា ព្រះបាទ ពុរូរាវស (អៃល) ត្រូវបាននិយាយថា “ឡើងសួគ៌រៀងរាល់ខែ” នៅថ្ងៃអមាវាស្យា ដោយវិធីណា និងធ្វើឲ្យបិត្រទាំងឡាយពេញចិត្តដូចម្តេច។ សូតពន្យល់អំពីប្រសិទ្ធិភាព (ប្រភាវ) នៃទំនាក់ទំនងរបស់អៃលជាមួយ អាទិត្យ និង សោមា ហើយបម្លែងពីរឿងទៅជាកោស្មវិទ្យាអំពីដំណាក់កាលព្រះចន្ទ។ អត្ថបទបង្ហាញអំពីសារធាតុខាងក្នុងនៃព្រះចន្ទ និងពាក់កណ្តាលកើន/ថយ (សុក្ល/ក្រឹស្ណ បក្ស) ជាការកើននិងថយ ហើយភ្ជាប់ទឹកអម្រឹត (សុធា) ដែល “ហូរចេញ” ពីសោមា ទៅនឹងការចិញ្ចឹម និងការពេញចិត្តរបស់បិត្រ។ អមាវាស្យាត្រូវបានបង្ហាញថាជាពេលសំខាន់ ដែលព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទស្ថិតក្នុងនក្សត្រដូចគ្នា និងរួមជាវង់មួយមួយយប់ បើកច្រកពិសេសសម្រាប់ពិធីបិត្រ។ ពុរូរាវសត្រូវបានពិពណ៌នាថា គោរពសោមា ដើម្បីធ្វើស្រាទ្ធប្រចាំខែ ពិនិត្យវាស់វែងចន្ទដ៏ចន្លោះ (គូហូ, សិនីវាលី) ហើយធ្វើតර්បណៈដោយអម្រឹតពីសោមា តាមវិធីបិត្រ។ ជំពូកនេះក៏ចាត់ថ្នាក់ក្រុមបិត្រ (បរហិសដ, កាវ្យា, អគ្និស្វាត្ត, សោម្យា) និងដាក់ពិធីក្នុងទស្សនៈពេលវេលាធម៌ (ឫត/អគ្និជាឆ្នាំ) ដើម្បីបង្ហាញថាពិធីជាការបន្តនៃចលនាកោស្ម។
Adhyaya 29
Yuga-Vibhāga and Kāla-Pramāṇa (Measures of Time and the Four Yugas)
អធ្យាយនេះចាប់ផ្តើមដោយព្រះឥសីស្នើសុំឲ្យពន្យល់លម្អិតអំពីវដ្តចតុរយុគក្នុងបរិបទស្វាយម្ភូវមន្វន្តរៈ ដោយសួរអំពីលំនាំកំណើត (និសರ್ಗ) និងគោលការណ៍ (តត្ត្វ)។ សូត្រាឆ្លើយភ្ជាប់ទៅការពិភាក្សាកូស្មូឡូស៊ីមុន ហើយបង្ហាញការរៀបរាប់ជាប្រព័ន្ធ។ បន្ទាប់មករាប់វាស់ពេលពីឯកតាតូចបំផុត (និមេស, កាស្ឋា, កលា, មុហូរត) ទៅថ្ងៃយប់មនុស្សដែលព្រះអាទិត្យគ្រប់គ្រង។ រួចបម្លែងទៅពេលបិត្រ ដែលខែមនុស្សជាថ្ងៃយប់ (ក្រឹෂ್ಣបក្សជាថ្ងៃ សុក្លបក្សជាយប់) និងពេលទេវតា ដែលឧទគាយន និងទក្ខិណាយនជាថ្ងៃយប់។ ការបម្លែងទាំងនេះបង្កើតមូលដ្ឋានសម្រាប់កំណត់យុគ ប្រភេទយុគ ធម្មយុគ និងចំណុចប្រសព្វ (សន្ធ្យា សន្ធ្យាំស សន្ធិ) ដោយច្បាស់លាស់ ដើម្បីគណនាប្រវត្តិសាស្ត្រពុរាណបាន។
Adhyaya 30
Saṃkhyāvarta (संख्यावर्त्त): Commencement of Yajña at the Dawn of Tretāyuga
អធ្យាយនេះបង្ហាញជាសំណួរ-ចម្លើយក្នុងខ្សែការសូត្រពុរាណ។ Śāṃśapāyana សួរថា យជ្ញា ចាប់ផ្តើមដូចម្តេចនៅព្រឹកដំបូងនៃ ត្រេតាយុគ ក្នុងបរិបទស្វាយម្ភូវ។ Sūta ឆ្លើយដោយរៀបលំដាប់៖ ការបាត់ទៅនៃយុគសន្ធ្យាជាមួយ ក្រឹតាយុគ ការចូលមកនៃ ត្រេតាយុគ ការកើតឡើងនៃឱសថ និងការបង្កើតភ្លៀង បន្ទាប់មកការបង្កើតជីវភាព (វារត្តា) និងគ្រឹហាស្រាម។ ពេលសង្គមមានស្ថិរភាព វណ្ណាស្រាមត្រូវបានរៀបចំ មន្ត្រត្រូវបានប្រមូល និងអនុវត្តសម្រាប់កិច្ចការនៅទីនេះ និងនៅក្រោយ។ បន្ទាប់មកឥន្ទ្រ (Viśvabhuj) ត្រូវបានគេគោរពថាជាអ្នកចាប់ផ្តើមយជ្ញា ជាពិសេស អស្វមេធ ដោយមានឧបករណ៍ពិធីគ្រប់គ្រាន់ និងមានទេវតា និងឥសីធំៗចូលរួម។ មានទិដ្ឋភាពពិធីបច្ចេកទេស៖ ព្រះបូជាចារ្យបំពេញភារកិច្ច សាមគាន និងការសូត្របន្ត សត្វត្រូវបានកំណត់ថា medhya ហើយអគ្និហោត្រីនចាក់អាហុតិចូលភ្លើងយជ្ញា ទេវតាទទួលភាគរបស់ខ្លួនតាមលំដាប់—បង្ហាញយជ្ញាជាមេកានិចភ្ជាប់អំណាចកោស्मिकជាមួយរបៀបសង្គមនៅដើមយុគថ្មី។
Adhyaya 31
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
ជំពូកនេះ ដែលមានចំណងជើង «យជ្ញប្រវត្តន» ត្រូវបានសូត្រាប្រាប់ ដោយបង្ហាញវិធីវិន័យនៃទ្វាបរយុគ នៅពេលត្រេតាបញ្ចប់ ហើយទ្វាបរចាប់ផ្តើម។ ទ្វាបរត្រូវបានពិពណ៌នាថាមាននិន្នាការ រាជស-តមស និងភាពច្របូកច្របល់ក្នុងសង្គម៖ ការលាយវណ្ណៈ ការប្រែប្រួលកាតព្វកិច្ច និងការថយចុះនៃភាពល្អឥតខ្ចោះដែលត្រេតាមាន។ មានប្រធានបទសំខាន់អំពីការបែកបាក់នៃចំណេះដឹង៖ ស្រុតិ និងស្ម្រឹតិ ក្លាយជាពីរផ្នែក ការប្រាកដចិត្តអំពីធម្មៈលំបាក ហើយទស្សនៈប្រកួតប្រជែងកើនឡើង បង្កឲ្យសាស្ត្ររញ៉េរញ៉ៃ។ ជំពូកនេះក៏ភ្ជាប់ទៅប្រវត្តិនៃការបន្តវេដៈ៖ វេដៈតែមួយត្រូវបានរៀបចែកជាបួន ហើយបន្តខុសគ្នាតាមខ្សែឥសី ការប្រែប្រួលមន្ត្រា ការរៀបចំមន្ត្រា–ប្រាហ្មណៈ និងការប្រែសំឡេង/អក្សរ។ សរុបគឺពន្យល់ថា ហេតុអ្វីការរៀបចំយជ្ញ និងការបែងចែកអត្ថបទចាំបាច់ក្នុងទ្វាបរ និងហេតុអ្វីវានឹងថយចុះទៅកាលី។
Adhyaya 32
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
ជំពូកនេះ សូត្រាប្រាប់អំពីការកើតមាននៃប្រភេទសត្វមានជីវិតក្នុងចតុរយុគ និងការប្រែប្រួលកម្ពស់/មាត្រដ្ឋានរាងកាយ (utsedha) និងសមត្ថភាពតាមសភាពយុគ។ វាចាត់ថ្នាក់កំណើតដូចជា អាសុរី សර්ប/បណ្ណគ គន្ធર્વ បៃសាចី យក្ស រាក្សស ហើយបន្តទៅការវាស់វែងតាមអង្គុលា។ មានការបញ្ជាក់អំពីការថយចុះ (hrāsa) តាមយុគ និងមាត្រដ្ឋានប្រៀបធៀបរវាងទេវៈ អាសុរ និងមនុស្ស ព្រមទាំងសត្វ និងរុក្ខជាតិ ដូចជា សត្វចិញ្ចឹម ដំរី និងដើមឈើ។ នេះជាការពិពណ៌នាអន្តរវិទ្យាកោស្មូស ដែលយកទំហំរាងកាយ និងភាពលេចធ្លោនៃបញ្ញា ជាសញ្ញានៃកម្រិតធម៌តាមវដ្តកាល។
Adhyaya 33
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च (Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis)
អធ្យាយនេះមានលក្ខណៈជាបញ្ជីរាយនាម។ សូត្រាប្រាប់សភាឲ្យ “ស្គាល់តាមឈ្មោះ” អ្នកបកស្រាយមានសិទ្ធិអំណាចក្នុងប្រពៃណីព្រះវេដ។ ឈ្មោះឥសីស្រុតត្រូវបានចាត់ជាក្រុមតាមសាខាវេដ និងខ្សែបង្រៀន (គ្រូ សិស្ស សិស្សជំនាន់ក្រោយ) ដើម្បីបង្ហាញថាចំណេះដឹងអំពីយុគ និងការចាត់ថ្នាក់ប្រជា ត្រូវបានរក្សាទុកតាមបណ្តាញសាខា។ គោលបំណងបច្ចេកទេសគឺការផ្ទៀងផ្ទាត់បញ្ជីអាជ្ញាធរ៖ រៀបផែនទីអ្នកសូត្រ និងអ្នកបកស្រាយ (pravaktṛ) ដើម្បីបញ្ជាក់ថាគោលលទ្ធិពេលវេលា និងលោកវិទ្យា មានមូលដ្ឋានលើអ្នកបន្តបន្ទាប់ដែលអាចកំណត់ឈ្មោះបាន។ ការលើកឡើងចំនួនជាញឹកញាប់បង្ហាញចេតនាអភិរក្ស និងស្តង់ដារបញ្ជីសម្រាប់ការយោងក្រោយ។
Adhyaya 34
ऋषिलक्षणम् (Rishi-Lakṣaṇa) — Marks of Sages and the Re-division of the Veda
អធ្យាយនេះរៀបរាប់ជាសំណួរ-ចម្លើយ៖ ព្រះឥសីសួរអំពីរបៀបរៀបចំវេដាឡើងវិញនៅសម័យក្រោយ។ ពន្យល់ថា ពេលយុគប្ដូរ សមត្ថភាពមនុស្សថយចុះ កម្លាំង ប្រាជ្ញា និងពន្លឺចិត្តតូចទៅ ដោយយុគទោសបង្រួមអ្នកទ្វិជ។ បើវេដាបាត់ នឹងបាត់យជ្ញា ហើយលោកធាតុនឹងរអាក់រអួល ដូច្នេះមានការចាត់ចែងដោយចេតនា៖ តាមគំរូបុរាណដែលយោងទៅម៉នុ និងព្រះព្រហ្ម ប្រាប់ឲ្យបែងចែកវេដាមួយមានបួនជើង ដើម្បីសុខសាន្តលោក។ បន្ទាប់មកនិយាយពីវ្យាសនៃយុគនេះ គឺក្រឹෂ್ಣទ្វៃបាយនៈ ជាភាគអនន្តរបស់វិષ્ણុ ដែលទទួលបញ្ជាព្រះព្រហ្ម រៀបចំវេដា និងតែងសិស្សជំនាញ៖ ជៃមិនី (សាម), សុមន្តុ (អថර්វ), វៃសម្បាយនៈ (យជុស), និងបៃល (ឫគ) ហើយលោមហർഷណៈ (សូត) ក៏មានក្នុងខ្សែបន្ត។ ដូច្នេះ “លក្ខណៈឥសី” មិនត្រឹមតែតបស្យា ប៉ុន្តែជាការថែរក្សាព្រះវចនៈឲ្យអនុវត្តបានជាយន្តការយជ្ញាតាមកាល។
Adhyaya 35
व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णन (Origins/Enumeration of Vyāsa’s Disciplic Succession) — Chapter on Vedic Transmission Lineages
អធ្យាយនេះ សូត្រាបាននិទានជាបញ្ជីសង្ខេបខ្លាំងអំពីបារំពរា (paramparā) នៃការបញ្ជូនវេទ និងការបង្កើតសាខា/សំហិតា។ វារាយនាមព្រាហ្មណ៍បណ្ឌិតដែលរៀបចំ ឬបញ្ជូនសំហិតាច្រើន បញ្ជាក់សិស្ស និងការបែកសាខាពីគ្រូទៅសិស្ស។ ជាពិសេស វាពន្យល់ការរៀបចំសម្ភារៈយជុរវេទឲ្យក្លាយជាសំហិតារូបរាងជាច្រើន និងការបែងចែកជាក្រុមតាមតំបន់ ដូចជា ឧទីច្យ មធ្យទេស្យ ប្រាច្យ។ មានការលើកឈ្មោះយាជ្ញវល្ក្យក្នុងបរិបទនៃការបែកចេញ/លើកលែង បង្ហាញការប្រែប្រួលក្នុងការបញ្ជូន។ ព្រះឥសីសួរអំពី «ចារក អធ្វរយុ» ហើយមានការពន្យល់មូលហេតុថាហេតុអ្វីអ្នកបូជាចារ្យខ្លះក្លាយជាអ្នកដើរតាមផ្លូវ និងភ្ជាប់អត្តសញ្ញាណពិធីការជាមួយភូមិសាស្ត្រ (តំបន់មេរុ)។ សរុប អធ្យាយនេះជាផែនទីចំណេះដឹងថា អ្នកណាកាន់សំហិតាណា មានបំរែបំរួលប៉ុន្មាន និងសាលាវេទត្រូវបានដាក់ទីតាំងក្នុងសង្គម និងតំបន់យ៉ាងដូចម្តេច។
Adhyaya 36
मन्वन्तरानुक्रमवर्णनम् (Enumeration of Manvantara Cycles) — with focus on Svārociṣa Manvantara
អធ្យាយនេះជារបៀបសួរ-ឆ្លើយ៖ សាំសបាយនៈសួរឲ្យរៀបរាប់តាមលំដាប់អំពីមន្វន្តរៈដែលនៅសល់ ជាមួយមនុ អិន្រ (សក្រក) និងការដឹកនាំរបស់ទេវតា។ សូតៈឆ្លើយដោយបង្ហាញទិដ្ឋភាពទូទៅនៃមន្វន្តរៈអតីត និងអនាគត បំបែកអ្វីដែលកន្លងទៅ និងអ្វីដែលនឹងមក ហើយបញ្ជាក់ថាអាចពោលដោយសង្ខេប ឬពិស្តារ។ បន្ទាប់មករាយនាមមនុ ដាក់ឈ្មោះក្រុមដើម ហើយបង្ហាញចេតនានឹងពណ៌នាមនុ៨នាពេលក្រោយ។ ក្រោយពេលរំលឹកថា ស្វាយម្ភូវ មន្វន្តរៈបានពិពណ៌នារួច ការប្រាប់បន្តទៅស្វារោចិស មន្វន្តរៈ៖ ពិពណ៌នាព្រះជាសរីរៈ/ការរៀបចំសត្វសម្រាប់មនុទី២ និងក្រុមទេវតាដែលសកម្ម ជាពិសេសទេវតាទុសិត។ អត្ថបទរាយបញ្ជីក្រុម (គណៈ) និងទេវតាឈ្មោះៗ ដូចជាបញ្ជីអធិប្បាយ ដើម្បីភ្ជាប់តួនាទីទេវតាជាមួយមន្វន្តរៈជាក់លាក់។ សរុប អធ្យាយនេះមានតម្លៃបច្ចេកទេសដោយភាពច្បាស់លាស់ក្នុងការរាប់រៀង៖ ផ្គូផ្គងការគ្រប់គ្រងកាលៈ (មនុ) ជាមួយក្រុមទេវតា ដើម្បីជាគំរូយោងសម្រាប់កោស្មូក្រាហ្វី និងវង្សាវតារបន្ទាប់។
Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
អធ្យាយនេះ សូត្រាប្រាប់អំពីនិរុត្តិសាស្ត្រ និងអនុស្សាវរីយ៍ទេវកថាអំពីផែនដី (Pṛthivī)។ ព្រះនាម Vasudhā ត្រូវបកថា «អ្នកទ្រទ្រង់ទ្រព្យ», Medinī ភ្ជាប់នឹង medas «ខ្លាញ់/សារធាតុ» ដោយរំលឹកទឹកជំនន់បុរាណមុនការប្រហារមធុ និង កៃតភៈ, និង Pṛthivī ជាផែនដីដែលព្រះបាទ Pṛthu Vainya ទាមទារ និងរៀបចំ។ បន្ទាប់មកលើកតម្កើងព្រះបាទ Pṛthu ជា ādi-rāja ព្រះមហាក្សត្រដើម ដែលបែងចែក និងរៀបចំដែនដីជាទីលំនៅ និងទីធនធាន (pattana/ākara), ការពារសង្គមតាមវណ្ណៈ៤ និងទទួលការគោរពពីសត្វលោក និងព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកចេះវេដា។ ចំណុចស្នូលគឺ «ការដោះទឹកដោះផែនដី» (pṛthivī-dohaṇa) ដែលបង្ហាញថាផែនដីជាមាត្រដ្ឋានផ្តល់ផល មានកូនគោ (vatsa) អ្នកដោះ (dogdhṛ) និងភាជន៍ (pātra) ខុសៗគ្នាតាមមន្វន្តរៈ ដើម្បីបញ្ជាក់ថាសម្បត្តិគ្រប់យុគត្រូវបានគ្រប់គ្រងតាមវិន័យ និងពិធី មិនមែនចៃដន្យ។ វាភ្ជាប់ Manvantara ជាមួយ Sṛṣṭi ជាការរៀបចំរបៀបពិភពលោកឲ្យមានកសិកម្ម និងរដ្ឋបាល។
Adhyaya 38
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology (Bhūr–Antarikṣa–Dyu)
អធ្យាយនេះ (តាមសូត្រ) ប្រាប់អំពីការប្រែប្រួលពីមន្វន្តរៈ Cākṣuṣa ទៅ Vaivasvata Manu និងបរិបទវង្ស Marīci–Kaśyapa សម្រាប់កំណើតក្រុមទេវ និងបរមឫស្សី។ វារាយនាមក្រុមទេវធំៗ—Āditya, Vasu, Rudra, Sādhya, Viśvedeha, Marut—ភ្ជាប់ខ្លះជាកូនចៅ Kaśyapa ខ្លះជាកូន Dharma ដោយបញ្ចូលទាំងវង្សានុគមន៍ និងចំណាត់ថ្នាក់មុខងារ។ បន្ទាប់មកពន្យល់ថា Indra ក្នុងមន្វន្តរៈនានាមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា រក្សាលោកដោយ tapas, tejas, buddhi, bala និង śruta។ ចុងក្រោយបកស្រាយលោកត្រ័យជា ប្រភេទកាលៈ (bhūta/bhavat/bhavya) និងជាឈ្មោះ Bhūr–Antarikṣa–Dyu/Div ហើយបញ្ជាក់និរុត្តិសាស្ត្រ “Bhūr” ពីឫស bhū ដោយពាក្យដើមរបស់ Brahmā (vyāhṛti) ជាការដាក់ឈ្មោះបង្កើតស្ថេរភាពនៃសត្តវិទ្យាកោស្មូស។
Frequently Asked Questions
It establishes a cosmogonic frame in which the self-born creator principle (Svayambhū/Brahmā) manifests the universe through tri-guṇa modalities (sattva–rajas–tamas), preparing the later, more explicit Brahmāṇḍa/ Hiraṇyagarbha development narrative typical of Purāṇic sṛṣṭi accounts.
Prakriyā Pāda serves as the conceptual preface: by validating the Purāṇa as lokatattvārtha (world-principle teaching) and vedasaṃmita, it authorizes the later bhuvana-kośa schemata (continents, spheres, and cosmic measurements) as part of a single coherent cosmological curriculum.
The opening chapters primarily set authority and creation premises rather than fixing on a single named manvantara; the temporal framework is introduced implicitly via creation–maintenance–dissolution logic, with detailed manvantara/yuga enumerations typically unfolding in subsequent adhyāyas of the cosmology sequence.