Adhyaya 38
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology (Bhūr–Antarikṣa–Dyu)
អធ្យាយនេះ (តាមសូត្រ) ប្រាប់អំពីការប្រែប្រួលពីមន្វន្តរៈ Cākṣuṣa ទៅ Vaivasvata Manu និងបរិបទវង្ស Marīci–Kaśyapa សម្រាប់កំណើតក្រុមទេវ និងបរមឫស្សី។ វារាយនាមក្រុមទេវធំៗ—Āditya, Vasu, Rudra, Sādhya, Viśvedeha, Marut—ភ្ជាប់ខ្លះជាកូនចៅ Kaśyapa ខ្លះជាកូន Dharma ដោយបញ្ចូលទាំងវង្សានុគមន៍ និងចំណាត់ថ្នាក់មុខងារ។ បន្ទាប់មកពន្យល់ថា Indra ក្នុងមន្វន្តរៈនានាមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា រក្សាលោកដោយ tapas, tejas, buddhi, bala និង śruta។ ចុងក្រោយបកស្រាយលោកត្រ័យជា ប្រភេទកាលៈ (bhūta/bhavat/bhavya) និងជាឈ្មោះ Bhūr–Antarikṣa–Dyu/Div ហើយបញ្ជាក់និរុត្តិសាស្ត្រ “Bhūr” ពីឫស bhū ដោយពាក្យដើមរបស់ Brahmā (vyāhṛti) ជាការដាក់ឈ្មោះបង្កើតស្ថេរភាពនៃសត្តវិទ្យាកោស្មូស។
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីព្រហ្មាណ្ឌ មហាបុរាណ» ដែលវាយុបានប្រកាស ក្នុងភាគដើម ជើងអនុសង្គទី២ មានជំពូកទី៣៧ ឈ្មោះ «ពិពណ៌នាសೃષ્ટិចាក្សុស»។ សូត្រាបាននិយាយថា—នៅវគ្គទី៧ នៃមនុ វైవស្វត ព្រះទេវតា និងព្រះឥសីដ៏អធិក បានកើតពីកശ്യបៈ វង្សមារីចិ។
Verse 2
आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः
អាទិត្យៈ វសុៈ រុទ្រៈ សាធ្យៈ វិශ්វេទេវៈ ក្រុមមរុតៈ ភೃគុ និង អង្គិរៈ—ទាំង៨នេះ ត្រូវបានចងចាំថា ជាក្រុមទេវតា។
Verse 3
आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः
អាទិត្យៈ មរុតៈ និង រុទ្រៈ គួរដឹងថា ជាបុត្ររបស់កശ്യបៈ; ចំណែក សាធ្យៈ វសុៈ និង វិශ්វេទេវៈ—ក្រុមទាំងបីនេះ ជាបុត្ររបស់ធម្មៈ។
Verse 4
भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः
ពីភೃគុ កើតមានទេវតាក្រុមភૃគវៈ ហើយពីអង្គិរៈ កើតមានបុត្ររបស់អង្គិរៈ; ក្នុងមន្វន្តរ វൈവស្វត នេះ ពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកថា ជានិច្ច និងកើតពីឆន្ទៈ (chandas)។
Verse 5
एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः
ពួកគេផងដែរ នឹងទៅដល់ចុងបញ្ចប់ដ៏ធំធេង ដោយការប្រែប្រួលនៃកាលៈ; ដូច្នេះ សೃષ્ટិដែលពាក់ព័ន្ធនឹងមារីចិ នេះ គួរដឹងថា ជាសុភមង្គលក្នុងបច្ចុប្បន្ន។
Verse 6
तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये
នៅកាលបច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេ មានទេវតាដ៏ភ្លឺរលោង នាមថា «ឥន្ទ្រ» ជាមហាបល ស្ថិតនៅ។ អ្នកដែលកន្លងទៅ អ្នកដែលនឹងមក និងអ្នកដែលមាននៅបច្ចុប្បន្ន—ទាំងអស់ស្ថិតក្រោមអធិបតីភាពរបស់ទ្រង់។
Verse 7
सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः
ឥន្ទ្រទាំងអស់ក្នុងមន្វន្តរ គួរយល់ថាមានលក្ខណៈស្មើគ្នា។ ពួកទ្រង់ជានាថនៃអតីត-អនាគត-បច្ចុប្បន្ន មានពាន់ភ្នែក ហៅថា «បុរន្ទរ»។
Verse 8
सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु
ពួកទ្រង់ទាំងអស់ជា សឃវន្ត មានស្នែង និងកាន់វជ្រៈ។ ពួកទ្រង់ទាំងអស់បានធ្វើក្រតុ (យជ្ញ) មួយរយ; ហើយម្នាក់ៗបានធ្វើអិષ્ટិដោយឡែក ដោយផលបុណ្យកើនជារយដង។
Verse 9
त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
ក្នុងត្រៃលោក សត្វសព្វដែលមានចលនា និងអ្វីៗដែលធរុវៈ (មាំមួន) ក៏ដោយ—ទាំងអស់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហេតុដូចជា ធម្មៈ ជាដើម ហើយស្ថិតនៅតាមស្ថានភាពរបស់ខ្លួន។
Verse 10
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः
ដោយតេជស (ពន្លឺកិត្តិយស), តបស (ការប្រតិបត្តិតបៈ), បុទ្ធិ, កម្លាំង, ស្រុតិ (វេដៈ/វចនៈបរិសុទ្ធ) និងវីរភាព ពួកទ្រង់—ជានាថនៃអតីត-បច្ចុប្បន្ន-អនាគត—ក្លាយជាអ្នកមានអานุភាព និងអាចបង្កើតឥទ្ធិពលដូច្នោះ។
Verse 11
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
ខ្ញុំនឹងពោលទាំងអស់នេះ; ចូរស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំដោយយកចិត្តទុកដាក់។ ដោយសមាធិលើអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ព្រះទ្វិជៈបានរំលឹកត្រីលោក។
Verse 12
भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
ភូរលោកនេះត្រូវបានចងចាំថា ‘អតីត’; អន្តរិក្សត្រូវបានចងចាំថា ‘បច្ចុប្បន្ន’। ទិវលោកត្រូវបានចងចាំថា ‘អនាគត’; ឥឡូវខ្ញុំនឹងពោលអំពីវិធីសម្រេចវា។
Verse 13
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
ដោយសមាធិលើនាមនៃលោកទាំងឡាយ ព្រះព្រហ្មបានបញ្ចេញពាក្យនៅដើមកាល។ ជាមុនគេបានបញ្ចេញវ្យាហ្រឹតិ ‘ភូះ’; នៅពេលនោះ ភូរលោកនេះក៏កើតមាន។
Verse 14
भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
ធាតុ ‘bhū’ ត្រូវបានចងចាំថាមានន័យ ‘ការមានស្ថិតិ/អត្តស្ថាន’ ហើយក៏ល្បីក្នុងទស្សនៈលោក។ ដោយសារភាពជា ‘ភូត’ និងដោយសារការមើលឃើញ ភូរលោកនេះបានកើតឡើង។
Verse 15
अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
ដូច្នេះ លោកទីមួយនេះ ដោយសារភាពជា ‘ភូត’ ទ្វិជៈបានរំលឹកហៅថា ‘ភូះ’। ហើយនៅក្នុង ‘ភូត’ នេះផង ព្រះព្រហ្មបានហៅទីពីរឡើងវិញថា ‘ភវះ’।
Verse 16
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
នៅពេល ‘ភវត់’ កើតឡើងតាមកាលៈ ពាក្យនេះត្រូវបានអាន។ ពី ‘ភវន’ នោះហើយ ឈ្មោះលោក ‘ភុវៈ’ ត្រូវបានពន្យល់តាមនិរុក្ត។
Verse 17
अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
ពីនោះ អន្តរិក្ស កើតឡើង ដូច្នេះហើយវាត្រូវហៅថា លោកទីពីរ។ ពេលលោកទីពីរនោះកើតឡើង ព្រះព្រហ្មា ក៏ម្តងទៀត…
Verse 18
भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
បន្ទាប់មក បានអានវ្យាហ្រឹតិថា ‘ភវ្យ’ ហើយលោកឈ្មោះ ‘ភវ្យ’ ក៏កើតឡើង។ ពាក្យ ‘ភវ្យ’ ក៏ត្រូវយល់ថា មានន័យអនាគតផងដែរ។
Verse 19
तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
ដូច្នេះ លោក ‘ភវ្យ’ នោះ ត្រូវបានចងចាំតាមនាមថា ‘ត្រីទិវ’។ ‘ភូៈ’ គឺដី, និង ‘ភុវៈ’ គឺអន្តរិក្ស។
Verse 20
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
‘ទិវ’ ក៏ត្រូវបានចងចាំថា ‘ភវ្យ’ ដែរ—នេះជាការសម្រេចអំពីត្រៃលោក។ ដោយវ្យាហារដែលភ្ជាប់នឹងត្រៃលោកនេះ បានកើតមានវ្យាហ្រឹតិ ៣។
Verse 21
नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
ពាក្យ ‘នាថ’ តាមអ្នកជំនាញធាតុ មានន័យថា ‘ការអភិបាលថែរក្សា’; ព្រោះព្រះองค์ថែរក្សាលោកអតីត បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។
Verse 22
लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
ពួកគេជានាថនៃលោកទាំងបី ដូច្នេះព្រះទ្វិជបានស្មរថា ‘ឥន្ទ្រ’; ព្រះទេវេន្ទ្រមានទាំងសភាពជា ប្រធាន និងសភាពជា គុណ ដែរ។
Verse 23
मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
ក្នុងមន្វន្តរ ទេវតាដែលទទួលភាគយជ្ញា គឺ យជ្ញ-គន្ធರ್ವ រាក្សស ពិសាច និង រាគមានុស—ទាំងនេះហើយ។
Verse 24
महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
ទាំងនេះត្រូវបានចងចាំថាជាមហិមារបស់ទេវេន្ទ្រទាំងស្រុង; ទេវេន្ទ្រជាគ្រូ ជានាថ ជាស្តេច និងជាបិតាសម។
Verse 25
रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
សុរោត្តមទាំងនេះការពារប្រជាជននៅទីនេះដោយធម៌; ដូច្នេះលក្ខណៈរបស់ទេវេន្ទ្រត្រូវបានពោលដោយសង្ខេប។
Verse 26
सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងពោលអំពីសប្តឫសីទាំងឡាយ ដែលបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅលើស្ថានសួគ៌—វិશ્વាមិត្រ បុត្ររបស់គាធិ នៃវង្សកៅសិក ជាអ្នកប្រាជ្ញ និងមានតបៈដ៏មហិមា។
Verse 27
भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
ជមទគ្នី នៃវង្សភារគវៈ និងបុត្ររបស់ឱរវៈ អ្នកមានអំណាច; ហើយភរទ្វាជ បុត្ររបស់ព្រហស្បតិ៍ ដែលមានកិត្តិយសដ៏មហិមា។
Verse 28
औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
ឱតថ្យៈ, គោតមៈអ្នកប្រាជ្ញ, និងសរៈទ្វាន នាមជាអ្នកធម៌; ហើយអត្រី ព្រះភគវាន ដែលកើតពីស្វាយಂಭូវ—គាត់ជាអង្គទីប្រាំ ហៅថា ‘ព្រហ្មកោសៈ’।
Verse 29
षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
អង្គទីប្រាំមួយ គឺ វសុមាន បុត្ររបស់វសិષ્ઠៈ ដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក; ហើយវត្សរ និងកាស្យបៈ—ទាំងប្រាំពីរនេះ ត្រូវបានសាធុជនទទួលស្គាល់។
Verse 30
एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
សប្តឫសីទាំងនេះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ; ពួកគេបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅក្នុងអន្តរ (ក្នុងលោករបស់ខ្លួនៗ)។ ហើយអិក្ស្វាគុ, ន្រឹគ, ធ្រឹෂ្ដ, និងសរយាតិ ក៏ដូចគ្នា។
Verse 31
नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
នរិષ្យន្ត គឺល្បីល្បាញ; នាភាគ និង ទិષ્ટ ក៏ដូចគ្នា; ហើយ ករូષ, ព្រឹષធ្រ និង បាំសុ—ត្រូវបានចងចាំថាជាទី៩។
Verse 32
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
កូនប្រុសទាំង៩ របស់មនុ វైవស្វត ទាំងនេះ សុទ្ធតែមានធម៌ខ្ពស់; ត្រូវបានសរសើរដូច្នេះ ហើយនេះជាមន្វន្តរ ទី៧។
Verse 33
इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
ឱ ព្រះទ្វិជទាំងឡាយ! ដូច្នេះ ខ្ញុំបាននិយាយបាទទី២ តាមលំដាប់ និងដោយលម្អិតហើយ; ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងនិយាយអ្វីទៀត?
Frequently Asked Questions
The chapter anchors certain divine groups in a Marīci–Kaśyapa lineage (Kaśyapa as a key progenitor), while also attributing some collectives (e.g., Sādhyas/Vasus/Viśvedevas in the sample) to Dharma’s sons—showing how Purāṇic taxonomy often blends descent and function.
Indra is presented as a recurring office rather than a single unchanging individual: manvantara-Indras are said to be similar in marks and sustain the worlds through tapas, tejas, intellect, strength, and valor—supporting a cyclic-time model of divine governance.
They are framed as the three worlds (loka-traya) and also correlated with temporal categories (bhūta/bhavat/bhavya). “Bhūr” is etymologized from the root bhū (to be), and Brahmā’s primordial utterance (vyāhṛti) is treated as a naming-act that fixes cosmic ontology.