Adhyaya 185

Verse 1

। अतिथिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः । संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्

アティティは言った。「これら一切は、我が師ピンガラーが私に教えたとおり、汝らに語り尽くした。いまより、クラーラ（ミサゴ）がいかにして生じたか、またその因縁がいかなるものであったかを説こう。」

Verse 2

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्

私は豊かな財を有していた。父と祖父から受け継いだ、まことに大いなる富であった。

Verse 3

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि । ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा

わが子ら、相続人、そして親族までもが、財と所領のために、つねに私を悩ませ続けた。

Verse 4

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते । सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्

与えぬ者はその者もまた私を責め立てた。私は深く沈み込み、まるで命の息が尽きゆくさまを示しているかのようであった。

Verse 5

एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे । भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः

ある者は甘言と讃辞で財を乞い、ある者は離間をもって求め、またある者は恐れを植え付け、さらにある者—ブラーフマナでさえ—罰をもって脅して求めた。

Verse 6

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः । चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् । उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते

かくして、尊き御方よ、彼らの傍らにあってはどこにも安楽を得られません。昼も夜も苦しみを尽くす道を思い巡らすのに、寂静なる平安を生じさせる方便が見えないのです。

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः । कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः

また別の日、嘴に肉片をくわえたミサゴが、大空を急ぎつつ飛び去るのを見ました。

Verse 8

हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः । अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्

肉を求めるさまざまな鳥に四方から襲われ、彼は他の鳥を恐れて、その肉を投げ捨てました。

Verse 9

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः

その間だけ彼は安らぎを得て、あの鳥たちも皆退きました。同じく、苦しむこの私もまた、自らの縁者によって悩まされているのです。

Verse 10

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

肉をくわえたミサゴが、肉なき鳥たちに攻め立てられるのを見れば、肉を捨てることによってミサゴは安楽に栄えると悟られる。

Verse 11

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् । पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्

かく心に定めて、彼は一族の者すべて—子らと孫ら—を呼び集め、彼らの前でそのことを告げた。

Verse 12

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे । विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः

真実において三度誓って彼は言った。「我が家にはこれ以外何もない。正しき道理に従って財を分け、受け取れ、親族たちよ。」

Verse 13

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः । एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः

それ以来、かの執着から解き放たれ、我は安らぎのうちに住する、婆羅門たちよ。このゆえにこそ、あのクララ鳥が我が師となった。

Verse 14

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्

財と繁栄は迷妄を生み、迷妄は地獄へと導く。ゆえに解脱（モークシャ）を求める者は、真に不幸であるその「財」を遠くより捨て去るべきである。

Verse 15

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

水では餌が魚に食われ、地では獣に食われ、空では鳥に啄まれるように—そのように至るところで、富める者は獲物となる。

Verse 16

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते । दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

たとえ咎なき者であっても、富める人は王や権勢の者らに悩まされる。だが貧しき者は、たとえ過ちを犯しても、どこにあっても比較的災いが少ない。

Verse 17

आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे । गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव

他人にもたれて進み、歩みごとに躓き、言葉はどもる—酔い人のように。これぞ財に縛られた富者の姿である。

Verse 18

भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव

信心深き者には内に憎しみを抱き、外には愛を装う。重きも軽きも己の都合で味わい、口には常に苦みがある—熱病に灼かれる者のように。これが富者の相である。

Verse 19

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्

財を得るにも苦があり、得た財を守るにも苦がある。失うにも苦、費やすにも苦。ああ財よ、まことに憂いを盛る器である。

Verse 20

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि

この生ける世は財を求め、火葬場さえも訪ね仕える。子らでさえ己の父を捨て、無一文となった者から去ってゆく。

Verse 21

सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः । यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् । संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः

父は子にとって愛しき者、子もまた父にとって愛しき者である――両者の間に財の結びつきがある限り。金銭から関係が生ずるとき、互いに怨みが生まれる。

Verse 22

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः

このゆえに、わたしは財を捨てたのだ、苦行の宝たる諸君よ。その捨離の安楽によって、わたしは幸いに住し、クラーラ鳥の教えに従っている。

Verse 23

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः

聞きなさい、幸いなる高貴の人々よ。蛇がいかにして我が前に立ち、グル（霊的師）となったかを。

Verse 24

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन

蛇のふるまいを見て、わたしは家を捨てた。家を起こし保つことは大いなる苦しみのもとであり、真の安楽へは決して至らない。

Verse 25

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्

蛇は他人の建てた家に入り、安らかに栄える。そこで心地よく住んだのち、また同じような別の場所へと赴く。

Verse 26

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः

それは決して「お前は我がもの」「この家は我が家」とは思わない。自ら建てたのではないゆえ、己の家を持たぬからである。

Verse 27

यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः । न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते

しかし、さまざまな苦労を重ねて自ら壮麗な邸宅を建てる者も、その後には何一つ携えて行けない。死の時が訪れても同じである。

Verse 28

गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका । तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्

家を得て妻が生じ、次いで息子と娘が生まれる。彼らのために、人は後には為すべきことも、為すべからざることも行ってしまう。

Verse 30

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः । लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

衆生は子・妻・家・田畑に執着して沈みゆく。貪欲という泥の大海に没し、森の老いた象のようである。

Verse 31

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

罪を作るのは一人であるのに、「大勢の者」がその果を味わう。味わう者は解き放たれ、作った者だけが罪過に染まる。

Verse 32

एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः । मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्

まさにこのゆえに、ああ最勝の再生者たちよ、わたしは「立派」とされる家住の生を捨てた。解脱への道を塞ぐ閂となった蛇のはたらきを見たからである。

Verse 33

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् । यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः

村には一夜、町には三夜とどまるべし。なお歩みを止めず進む者こそ真のヤティと説かれ、他はただヨーガの偽り手にすぎない。

Verse 34

विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् । गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः

煙なく鎮まりきった家の火のもとで、「蜂のごとき」托鉢（マードゥカリー）により、最勝のバラモンたちの家々に糧を求めて生きる者のみが、真のヤティとして記憶される。ほかではない。

Verse 35

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना । यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः

たとえ杖を携え托鉢しても、世俗の耽溺や過失なくそれを行うだけでは足りない。離欲（ヴァイラーギャ）に住さぬなら、彼は真にヤティとはならない。

Verse 36

दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽलोक्यमेव च । श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्

昼に眠ること、むだに得た食をむさぼること、女について語り女を見つめること、白衣をまとうこと、黄金を所持すること——この六つが、ヤティの堕落の因であると宣言される。

Verse 37

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः

敵にも友にも等しく、土塊・石・黄金を同一と観じ、友の子に対してさえ執着せず、静かな捨（うぺーくしゃ）に安住する者のみが、真のヤティであると記憶される—他ではない。

Verse 38

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः

誉れと辱めを等しく観じ、自国にあろうと他国にあろうと、歓喜に浮かれず憎しみに染まらぬ者のみが、真のヤティであると記憶される—他ではない。

Verse 39

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः

ある家で特別の厚遇を受け、托鉢の施しと宿を得たとしても、そこへ幾度も通い重ねぬ者のみが、真のヤティであると記憶される—他ではない。

Verse 40

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः

かくして、婆羅門よ、蛇のふるまいを見てこの真理を悟った我は、解脱（モークシャ）を目的として、一切の執着を捨て去る道を選び取った。

Verse 41

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम

かくして、最勝の婆羅門よ、その蛇は我が師（グル）となった。そしてその力のゆえに、我が身のうちに大いなる霊的光明が生じた。

Verse 42

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः

一匹の蜂がわが गुरुとなったように、我もまたそのように語ろう。いったいどの木で、あの蜂を見たのか――どこかで偶然に出会ったのだろうか。

Verse 43

शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् । वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः

一つの枝に身を寄せ—あらかじめそこに結び留めを作り—春の季節が訪れると、花を満載した木々があたり一面に立ち並んだ。

Verse 44

सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः । तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम्

それらの木々は香り高い果と花をもち、葉もまた芳香に満ちていた。（蜂は）そこからごく微かな分だけを取り、しかも最上・最勝の精髄の味を汲み出す。

Verse 45

नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि । अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः

まことにそれは、その木の枝先に常に身を寄せて励む。倦むことなく喜びに満ち、狙いを正しく見定めている。

Verse 46

मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् । येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः

やがて長い時を経て、巨大な蜜の蓄えが生まれた。その蜜によって、ほかの者たちも数知れず—百、千と—満ち足りるに至った。

Verse 47

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः । ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् । कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

その行いを見て、わたしは他の多くのシャーストラを広く究めた。ついで各々から要髄を別々に、しかも明らかに取り出し、数多の論書を著し、さらにヴェーダーンタ（Vedānta）をも全き範囲にわたり編纂した。

Verse 48

उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः

蜜蜂が多くの花から集めて生きるように、二度生まれの者（ドヴィジャ）もまた、それらの教えと手立てから汲み取って生きる。

Verse 49

एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः । तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्

かくして我は、師たる権威の事において「蜜を集むる蜂」となった、ああ二度生まれの最勝者たちよ。ゆえに我はテージャス（霊妙の光輝）を具えたのであり、ここに他の因はない。

Verse 50

वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः । निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः

ここにおいてヴェーダーンタ（Vedānta）の説者として栄える者は、誓戒（ヴラタ）により身を律し、貪りなく、渇愛を超えたならば、すぐれたテージャス（霊的光輝）を具える。

Verse 51

एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः । लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः

しかし、たとえその徳の一つすら欠きながら栄える愚かな者どもは、貪欲と迷妄を伴う罪ある者となり、正しい分別を欠いて生まれる。

Verse 52

वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च । समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना

多くのすぐれたヴェーダーンタの教えを見て熟考したのち、私は人間界の利益のため、諸説を調和させた形の論書を編んだ。

Verse 53

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः । इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः

かくして私は師としての権威の重みを得た。蜜蜂が蜜を集めるように、ああ最勝の二度生まれの者たちよ。さらに、矢作りが熟達したように、私もまたこの理を汝らに宣言する。

Verse 54

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः । योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः

自己を直観せんとして、真の智に満ちた幾千のヨーギーに私は会った。彼らはそれぞれ自らの力に応じて、知るところを私に教えた。

Verse 55

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा । स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च

彼らは言った。「ふさわしい弟子には、自己の観照が必ず起こる。三昧（サマーディ）の門を通して、また八十四種の作法として説かれた修行によって。」

Verse 56

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः । असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा । ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन

定められた量にかなって、蓮華坐（パドマーサナ）をはじめとする諸アーサナを修し、数えきれぬ方法と内なる教えの読誦・学習を重ねても、私はなおいかなる仕方でも自己を見出せなかった。

Verse 57

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले । गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने

そのとき離欲（ヴァイラーギャ）に満たされ、私は大地をさまよった。しかし真我（アートマン）を悟るための真の師（グル）を得ることはできなかった。

Verse 58

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता । मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः

別の日、王道を旅していると、大軍に囲まれた王を目にした。

Verse 59

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः । उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः

そこで私は道を離れ、王に向き合って庵の戸口に身を寄せ、わずかに高い所に立った。

Verse 60

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः । ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्

そこにはまた、矢柄を作る男が立っており、慎み深い手仕事に没頭して、節の曲がった矢を整えていた。

Verse 61

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्

王が少し遠ざかったとき、別の従者が近づいて来た。

Verse 62

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः । कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा

急ぎつつ彼はその者に問いかけた——我もまた聞き入っていた、ああ二度生まれの者たちよ——その時、矢の柄を作る業に心を凝らし、まっすぐに専念して立っていた者に。

Verse 63

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः । मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः

「王が出立してから、どれほど時が過ぎたのか。此の道筋にて我に告げよ、我は後ろより追いゆかん。」

Verse 64

सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः । अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः

そのとき、ああ婆羅門たちよ、顔を伏せて立つその男は彼に言った。「王はこの王道を進んでおられる。」

Verse 65

न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक । तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः

「王の従者よ、今しがた誰も見ておらぬ。用向きがあるなら他の者に問え、彼が汝に語ろう。」

Verse 66

शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया

「我はここに留まり、矢作りの業に携わっている。その言葉を聞いて、我は自らの心のうちに思い巡らした。」

Verse 67

एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः । नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् । करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति

ヨーガは、心を一点に定めることによってブラフマンの智から生ずる。ほかの道では私には来ない。ゆえに私はブラフマン成就のために心の制御を修し、そうしてその覚証は必ず我がものとなる。

Verse 68

ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु । विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्

その時以来、私は常に自らの心に、心蓮に住まう宇宙相（ヴィシュヴァルーパ）の太陽を保ち続ける。

Verse 69

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले । तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः

そののち、あらゆる方角とその果て、天空にも大地にも、私はただ彼—唯一者—のみを見る。ほかには何ひとつない、ああ最勝の二度生まれよ。

Verse 70

अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः

そして私もまた光明を具え、彼の威力そのものによって確立して住する。

Verse 71

एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः । शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा

かくして、ああ最勝の婆羅門たちよ、その矢作りは我がグル（師）となった。いま聞け、以前と同じく、一人の若き乙女もまた、いかにして我が師となったかを。

Verse 72

सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् । ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता

「私が一切の執着を捨てて家を出たとき、わが妻もまた後ろから私に従って出て来た。」

Verse 73

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

「幼い息子を抱き、麗しい娘を一人連れて、妻は私に語りかけた。かくして私はヴァーナプラスタ（林住期）のアーシュラマに身を置いた。」

Verse 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

「我が言葉に従いなさい——解脱（モークシャ）はまさにこの地で得られる。梵行者であれ、家住者であれ、ヴァーナプラスタであれ、あるいは遊行の出家者（ヤティ）であれ、心を制する者は必ずこの聖なるティールタによって解脱に至る。」

Verse 75

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्

「だが、もし私を捨てて他所へ行くなら、私もまた死ぬであろう——これは真実であり、疑いはない。」

Verse 76

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु

「もし私が死ねば、あなたのこの二人の子——娘と息子——もまた私の後を追って死ぬでしょう。ゆえに、主よ、どうか憐れみを垂れてください。」

Verse 77

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्

たとえ汝みずから諸ティールタを知るといえども、他の至上のティールタへ赴くな。ハーṭケーシュヴァラのこの聖なるクシェートラは、なおいっそう功徳深いと伝えられる。

Verse 78

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो । वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्

大いなる御方よ、あらゆるティールタについてのこの教えを、最勝のブラーフマナたち、また他の苦行者たちの語るところとして、私は聞き及びました。

Verse 79

श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो । विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः

主よ、力ある御方よ——この詩句（シュローカ）を私は幾度も唱えてきました。真実を語る高貴なる牟尼、ヴィシュヴァーミトラの口より出たものとして。

Verse 81

ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् । वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः

それから私は、困難のうちに、アーシュラマ（規定された人生段階）の修行を行うと誓いました。それは林住者ヴァーナプラスタの様式であったのかもしれず、ゆえに私はその行において、そこに身を据えました。

Verse 82

तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता । वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः

私がそこに滞在していると、娘は—少し離れて立ち—戯れていました。両の前腕は腕輪で満ち、あちらこちらへと動き回っていました。

Verse 83

यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् । तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने

彼女が球根・根・果実のみを食として受けるほどに、日ごとにその身はますます痩せ細っていった。

Verse 84

ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् । कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् । तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः

そのとき私は、彼らが落ちてしまうのではと憂いが生じた。しばらくして彼女の手には三つの腕輪が残り、それらが互いに触れ合って音を立て始めた。

Verse 85

ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् । न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते

長い時を経て、それらのうち一つだけが残った。ゆえに衝突もなく、音も生じない。そのように独り留まる者には、争いは起こらない。

Verse 86

तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः । चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्

それを思惟して、私はそのアーシュラマ（生き方）さえも捨て去った。胸中にて熟考し、かくして堅固な決意を結んだ。

Verse 87

बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा

多くと共にあれば常に争いがあり、二人であってもまた摩擦が生じる。ゆえに私は独り歩まん——乙女の手首の腕輪のごとく、ただ一つなら打ち合わず音も立てぬように。

Verse 88

ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् । गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्

それから、幼子を抱いて眠る妻を残し、私は遠い旅路へと出た――彼女が私を知らず、私もまた彼女を知らぬ地へ。

Verse 89

यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः । भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्

いずこにあろうとも、日が沈めば身を横たえ、得られたものをただ口にするのみ。かくして私は、世の縛りを捨て、大地の面をさすらい歩く。

Verse 90

ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः । अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः

そののち、婆羅門たちよ、このようにして私のうちに智慧が次第に開けた――過去と未来、そしてとりわけ現在について。

Verse 91

एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः

かくして、最勝の二度生まれよ、私には一人の娘が生まれた――尊崇される威徳を具え、導きの権威となるべき定めの者として。

Verse 92

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते । न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन

これらすべてを、師（グル）のために問われたゆえ、あなた方に語り明かした。あなた方の前で、私は決して虚言を唱えはしない。

Verse 93

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च । एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्

かくして、まさに六つの方法によって、我が内に智慧が生じた。これらによって、汝らに確信を起こさせる出世間の智慧が確立された。

Verse 94

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः । वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् । क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः

スータは語った。すると、二度生まれの中でも最勝のそのすべてのバラモンたちは彼に問うた。「林住期（ヴァーナプラスタ）のアーシュラマを捨て、幼子を伴う妻をも離れて、汝はどこへ行ったのか。告げよ、またそこにどれほど留まったのか。」

Verse 95

अतिथिरुवाच । अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च । यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः । संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च

アティティは言った。「恐れのあまり、私は幾千の村々、さらに幾百の地をさまよった—そこは多くの優れたバラモンたちが日没に横たわる所であった。まことに、数え尽くせぬほどの幾百年を私は過ごした。」

Verse 96

दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च । दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः

「私は最勝のティールタ（聖なる渡し場）を見、また聖なる社（やしろ）も見た。さらに、すぐれた山々と、清らかな水をたたえる河々も見た。」

Verse 97

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च । यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः

「ヴァーラーナシーに滞在していたとき、私は自らそれを知った。まさにこの我が場所において、『パイターマハ』の祭祀—祖父祖霊に結びつく古の儀礼—が執り行われるであろう。」

Verse 98

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः । कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः

それゆえ私は急ぎ来たのです、二度生まれし者の最勝たる方々よ、好奇のゆえに――祖父神ブラフマー自らが祭主（ヤジュヴァ）となるそのヤジュニャ（供犠）は、いかなるものとなるのでしょうか。

Verse 99

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्

スータは語った。「その間に、インドラを伴うすべての神々が到来し、ヴァースデーヴァを先頭に立て、同じくマヘーシュヴァラをもお迎えした。」

Verse 100

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः । ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा

定められた時刻に至ると、プラスタヤら祭官（ルトヴィジュ）たちが到着した。ブラフマーもまた自ら来臨し、鹿皮をまとっていた。

Verse 101

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च । प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः

そのとき天界の住人たちは、彼のその智慧に満足し、皆が授福者としてあなたに語りかけた。

Verse 102

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ゆえに、恩寵を選びなさい――あなたに吉祥あれ。望むままに願いなさい。たとえ得難きものであっても、我らは必ず授けよう。

Verse 103

अतिथिरुवाच । यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम । अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्

アティティは言った。「もし神々が歓喜して私に願いの恩寵を授けるなら、まさにこの身のままで、神性（天界の位）を願い求める。」

Verse 105

देवा ऊचुः । नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि । अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः

神々は言った。「まことに汝は天の者（ヴィブダ）となり、神々の世界に住むであろう。だがこの同じ身のままでは、祭祀（ヤジュニャ）の供物の分け前を得られぬ。」

Verse 106

यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः । अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च

「おおブラーフマナよ、もし汝に人間の祭分（ヤジュニャの分け前）を授けるなら、汝の施しによって憂うべき帰結が生じる。すなわちシュルティ――ヴェーダの啓示――の権威が損なわれてしまう。」

Verse 107

अतिथिरुवाच । देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च । तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति

客人は言った。「祭祀の分け前を欠く神性など、我には要らぬ。ゆえに、解脱（モークシャ）をもたらす道を我は成就しよう。」

Verse 109

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् । विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्

「祭祀の正当な分け前を備えることは、他の天界の住人にも同じである。されど、神々の中の最勝者よ、正しく礼拝される者のためには、とりわけ高き位処が定められている。」

Verse 110

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः । तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः

すでに諸神が彼に恩寵の賜物を約したゆえ、ゆえに、天界の最勝なる者たちよ、彼の望むものを授けよ。

Verse 111

महेश्वर उवाच । यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा । तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः

マヘーシュヴァラは言った。「いかにして彼の満足が、ただの供犠の分け前を超えて常に増すのか、それを我が説き明かそう。最勝の神々よ、聴け。」

Verse 112

य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः

この執り行われる供犠において、主として憶念されるのはハリである。まさにこの理由により、その神は「ヤジュニャプルシャ」—供犠そのものの御人格—と称される。

Verse 113

अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति । दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः

今日より後、人界で行われるいかなるシュラーダも—神々に捧げるも、祖霊に捧げるも—その結びにおいて彼は確立して立ち現れる。

Verse 114

एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् । संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः

まずその御名を唱え、次いでヤジュニャプルシャを招請して唱えたのち、最勝の二度生まれよ、その同じ恭敬の唱名とともに、バラモンに食を施すべきである。

Verse 115

तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा । अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति

これによって、彼の満足は常に、ただヤジュニャ（祭祀）の終わりに得られるものを超えて増大する。だが、この然るべき供物／招請を与えずに行うシュラーダは、真の効験を結ばず虚しくなる。

Verse 116

तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा । वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति

それらはすべて、灰に供物を注ぐように、ことごとく虚しくなる。だが、ヴァイシュヴァデーヴァ（Vaiśvadeva）の儀礼の結びに至り、彼を正しく礼拝する者は……その礼拝こそが効験ある成就である。

Verse 117

विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् । दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा

ヴィシュヌ（Viṣṇu）の御名を伴って捧げられる施しは、不滅となる。たとえわずかな布施でも、信によって清められた心で与えるなら、たいてい確かな功徳を結ぶ。

Verse 118

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति । संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति

シュラーダにおいても、ヴァイシュヴァデーヴァの供献においても、彼を礼拝しない者には、得たものも行ったことも、すべてが無果となる。

Verse 119

अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् । पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा

彼が満足するとき、すべての神々は歓喜して去り、またピトリ（祖霊）も彼のもとへ近づく。背を向けていたものが、好意をもって面前へと向き直るのである。

Verse 120

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा । तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

マヘーシュヴァラの御言葉を聞くや、その時すべての神々は歓喜して「然り、かくあれ」と答えた。先頭にはブラフマーとヴィシュヌが立っていた。

Verse 121

ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा । यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन

その時より、客人（アティティ）を敬うことに結びついて供養（プージャー）が起こった。ゆえに、あらゆる努力をもって常に客人への供養を行うべきである—祭式の中において「プルシャ・ヤジュニャ」の一分として、いかなる場合も怠ってはならない。

Verse 122

अतिथिरुवाच । अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः

アティティは言った。「ここに我がティールタがある。そこにて我は苦行（タパス）を修した。ハータケーシュヴァラの聖なる地において、いにしえの時代に、ああ、二度生まれし者たちのうち最勝なる者よ。」

Verse 123

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः । सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने

月の第四日（チャトゥルティー）がアンガーラカ（火曜日）と重なるとき、その日にはすべての神々が彼のティールタに臨在を स्थापितし、そこに集うべきである。

Verse 124

कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते । सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः

その当日、まさにその地で沐浴（スナーナ）を行う者は、あらゆるティールタの果報を得る。願わくは、汝らの恩寵（プラサーダ）によりそれが彼に授けられん。

Verse 125

तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः । एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्

そのとき、最勝の神々は皆、アティティに「然り、かくあれ」と告げた。その間に、聖仙プラスタヤはピターマハ（梵天ブラフマー）に申し上げた。

Verse 126

पुलस्त्य उवाच । ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः । उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये

プラスタヤは言った。「祭官（ṛtvij）とすべての神々は、喜びの期待に満ちて集っている。速やかに起ち上がり、ヤジュニャ（祭祀）の作法が成就するようにせよ。」

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः । उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे । ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः । कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च

その間、皆は彼の言葉に促されて立ち上がり、祭官（ṛtvij）はそれぞれの座に就いた。かくして祭祀（ヤジュニャ）は再び始まり、最勝の二度生まれの者たちは、火供（homa）をはじめとする諸祭事を続けて行った。

Verse 129

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते

蚕が繭に己を包むように、彼は自らを覆い込み、自身のアートマン（真我）を悟ることができない。