Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

ナーラダは言った。次いで我は思案した。「いかにしてこの地を聖なる建立の場とし得ようか。此の国土は我が掌中にあり、諸王は常に（我が影響により）抑えられているのだから。」

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

もし我が法にかなうその君（国主）のもとへ赴き、この地を乞うならば、乞われるや必ず我に与えよう。以後、拒むことはあるまい。

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

まことに仙賢はこのように説いた。財（あるいは施与）は勝れた三種—白（清浄）、中、雑—があり、最も卑しきは「黒」（穢れ）と称される。

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

シュルティ（ヴェーダ）を護り伝授して得た財、弟子より受けた財、また処女を通じて得た（正当な贈与／持参金の）財は「白」（清浄）と呼ばれる。同様に、利息、商い、農耕の利、さらには乞い求めて得たものもまた然り。

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

賭博・盗み・暴力、あるいは無謀な行いによって得た財を、善き人々は「雑（しゃばら／śabala）」と呼ぶ。だが、偽りの口実と詐欺によって得たものは「黒（不浄）」であると宣言される。

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

清らかな財をもって、信を具しダルマを修し、ティールタ（聖地）において相応しい受者に供養する者は、その果として神聖なる位を得る。

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

しかし、ラージャスの心（欲と熱）をもって、雑（śabala）の財で乞う者に布施する者は、その果として人としての生を重ねる。

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

タマス（闇）に覆われ、「黒」（不浄）の財で施す者は、死後、その卑しき者としての果を畜生の生として受ける。

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

しかし、乞い求めて得る財は、明らかにラージャスの性を帯びる。さらに、ブラーフマナの立場をとって王に贈与を求め、それを受け取るなら、それは「プラティグラハ（受領）」と呼ばれる。

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

しかれどもそれさえ、ああ、きわめて困難なる道と思われる—これが我が判断である。施しの品を受け取ることは恐ろしい。味は蜜のごとく甘いが、その帰結は毒に等しい。

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

施しを受け取ることに結びついた病が、二度生まれし者（ドヴィジャ）に入り込んだ。ゆえに我はこの罪—この受施の行い—より退いたのである。

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

ゆえに、何らかの手段—二つの道のいずれかによって—我が手に収まる安定した生計の拠り所を定めねばならぬ。これを我は幾度も思案する。

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

悪しき妻を持つ男が憂いの尽きるところに至らぬように、我もまた—熟慮すれど—憂慮の終わりを、わずかたりとも得られぬ。

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

その折、パールタよ、多くの聖仙（ムニ）たちがそこに集い、陸と大海の交わる聖なる合流の地で沐浴しようとした。

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

私は彼ら皆に問うた。「汝らはいずこより来たのか。」彼らは我に礼拝して答えた。「おお牟尼よ、我らはサウラーシュトラの地方より参りました。」

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

この国の王、名をダルマヴァルマンという者は、ダーナ（布施）の真義を求め、幾年にもわたり苦行（タパス）を修した。

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

すると虚空より声が告げた。「おお王よ、この一偈を聴け。ダーナ（布施）には二つの因があり、六つの基盤、六つの肢分を具え、また二種の果報に結びつく。」

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

「ダーナ（布施）は四種と説かれ、また三様であり、功徳を滅する三つの『失（しつ）』を伴う。」この一偈を語り終えると、天の声は静まり返った。

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

おおナーラダよ、問うてもなお、その偈の意味は説き明かされなかった。そこでダルマヴァルマン王は太鼓を打たせて布告を触れさせた。

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

この偈は、我が苦行（タパス）によって得たもの。これを正しく解釈する者には、我がこの報いを授けよう。

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

この偈を解き明かす者には、牛七ニユタと同量の黄金、さらに七つの村を与えよう。

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

聖仙よ、太鼓の触れによって告げられた王の大いなる布告を聞き、諸国から婆羅門たちがクロール（千万）単位で集まって来た。

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

しかしその偈は、理解しがたい配列で組まれており、婆羅門の中の俊英でさえ説き明かせなかった。まるで口のきけぬ者がグダ（黒糖）の甘味を伝えられぬように、聖仙よ。

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

ナーラダよ、財への欲に駆られて我らはそこへ赴いた。だがその偈は難解であったゆえ、恭しく礼拝（ナマスカーラ）し、その偈そのものを携えてここに集まったのだ。

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

このシュローカはまことに解釈しがたく、しかも我らは財を得ておりませぬ。『ではいかにしてティールタ（tīrtha）への巡礼を成し遂げようか』と案じつつ、思い悩んでここへ参りました。

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

かくして、ああパールグナよ、その大いなる魂の人々の言葉を聞くや、私はこの上なく歓喜し、『助けたのち、彼らを先へ進ませよう』と思った。

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

ああ、我に策が訪れた——疑いなく地位を得よう。このシュローカを王に解き明かせば、官位と財の両方を得るであろう。

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

「学の代価」として受ける布施を、このように請い求めてはならぬ。プラーナの聖仙の言は真実である——世の師ヴァースデーヴァ（Vāsudeva）が語ったのだ。

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

ダルマに信を置きながら、その信が成就しない者がいる。罪に信を置きながら、それすら成就しない者もいる——その者は両方において満たされず、ついに悶々とする。

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

かく思惟して、学識ある者たちは各々の志向に従って行ずる。主なる御言葉はまことに真実であり、たとえ我にとって得難きものであったとしても。

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

この我が願いは成就し、まことに起こりて明らかに芽吹いた。しかもこの知り難きシュローカを、我はきわめて明晰に悟った。

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

かつてまことに、無形のピトリ（祖霊）たちが先に我に告げ知らせた。ゆえに、パールタよ、歓喜に満たされて、我はそれを幾度も思い返した。

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

ティールタ（聖地）に礼拝して、我は陸と大海の合流する処へと旅立った。ついで老いたブラーフマナの姿となり、王のもとへ赴いた。

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

我はかく語った。今、王よ、この偈の明らかな解釈を聴け。さらに、太鼓の触れにより公に告げられた汝のダーナ（布施）を、法にかなうよう整え、しかと備えよ。

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

それを聞いて王は言った。「まことに、同じようにこのことは幾百万回も語られてきた。おお、最勝の二度生まれよ、いかにしてこの事を新たに、しかも意義深く語り直せようか。」

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

「布施（ダーナ）の二つの因とは何か。宣説される六つの基盤とは何か。さらに六つの肢分とは何か。伝統に記される二つの『成熟／果報』とは何であるか。」

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

「布施（ダーナ）の四つのあり方とは何か。さらに、三種であると言われるものは何か、二度生まれよ。布施について説かれる『損失』とは何か。これらを明らかに語れ。」

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

「もしこの明らかな七つの問いに答えるなら、ブラーフマナよ、そのとき我は七千頭の牛を与え、さらに同量の黄金をも授けよう。」

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

「さらに七つの村も与えよう。さもなくば、おまえは自分の家へ帰ることを許されぬ。」こう言い放ち、パールタよ、サウラーシュトラの主たる王に向かって……

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

そのとおりである、ダルマヴァルマンよ――いま我が宣言するところをよく心得よ。私はこの詩偈（シュローカ）の解釈を明らかに説こう。さらに布施（ダーナ）の二つの因も聴け。

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

施しが小さくとも大きくとも、ダーナは吉祥なる向上をもたらし得る。なぜなら、シュラッダー（敬虔なる信）と力のほどこそが、布施の果を増しも減らしもするからである。

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

このシュラッダーについて、次のような偈がある。多くの身の苦行によってでもなく、また財の山によってのみでもなく（ダルマは得られるのではない）。

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

ダルマの微妙なる本質はシュラッダーによって得られる。シュラッダーこそダルマであり、驚くべきタパス（苦行）である。シュラッダーは天界であり解脱（モークシャ）であり、シュラッダーはこの全世界である。

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

たとえ一切を、さらには己の命さえも施したとしても、シュラッダーなくして行えば何の果も得られない。ゆえに、シュラッダー（敬虔なる信）を具えた施主となるべきである。

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

ダルマはシュラッダー（篤い信）によって成就し、莫大な財の山によってではない。無一物でありながら信に満ちた牟尼たちは、天界に到った。

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

身をもつ者のシュラッダー（信）は、自らの性質より生じて三種となる。サットヴァ的、ラジャス的、タマス的である。これを聞け。

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

サットヴァの性の者はデーヴァを礼拝し、ラジャスの性の者はヤクシャとラークシャサを礼拝する。タマスの人々はプレータ、ブータ、ピシャーチャを礼拝する。

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

ゆえに、信（シュラッダー）をもって相応しい受者に施し、正しい手段で得たものを捧げるなら、それだけで世尊ルドラは、たとえ僅かな供物でも満足される。

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

力の分限については次の偈が説かれる。家族に食と衣を満たしたのち、余ったものを施すべきである。初めは蜜のように甘く、後には毒となるのは、正当な務めを損なう仕方でダルマを行う施主の「布施」である。

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

助ける力がありながら外の者に施し、自らの身内を苦しみのうちに生かすのは、蜜を飲んで後に毒に苦しむがごとし――それはダルマの偽りの姿にすぎない。

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

僕や召使いを妨げ苦しめて行う来世の儀礼は、「悲しみの水」となり、その者に生前も死後も不幸をもたらす。

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

共有の財、乞い求めて得た物、預け物、質入れの品、妻、そして信託として預かった物や預託品――さらには相続人がいる場合の全財産――これらは布施（ダーナ）として与えてはならない。

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

たとえ窮乏の時であっても、賢者は「新しい品」（新たに得た物、または安定に要る物）を施してはならない。これを与える者は迷妄の心であり、その者は贖罪の行（プラーヤシュチッタ）を要する。

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

かくして王よ、二つの動機は汝に語り終えた。今さらに聞け。布施（ダーナ）を成り立たせる六つの根拠を我は説き明かそう――それらもまた聞くがよい。

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

ダルマ（法）、アルタ（利得）、カーマ（欲望）、さらに羞恥・歓喜・恐れ——この六つが、布施（ダーナ）を促す拠り所であると宣示される。

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

ふさわしい受け手に、私的な目的を求めず常に施し、ただダルマの心によって行う布施——それを「ダルマ・ダーナ（法の布施）」という。

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

富者を財への貪りによってそそのかし、欲心を煽って資財を得るなら、それは「アルタ・ダーナ（利得の布施）」と呼ばれる。次に「カーマ・ダーナ」を聞け。

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

私的な目的を求めてのみ、執着とその場の衝動から、たとえ不相応な者にさえ与える布施——それを「カーマ・ダーナ（欲の布施）」という。

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

会衆の中で、悪く言われることを恐れる羞恥ゆえに請願者へ施し、しかも返礼として返される布施——それは「ヴリーダー・ダーナ（羞恥の布施）」と聞かれる。

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

好ましいものを見、あるいは聞いて歓喜して捧げる施しを、ダルマを省察する者たちは「ハルシャ・ダーナ（喜施）」と説く。

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

罵りや不運や害を退けるために与えるもの、たとえ恩を受けていない者にさえ施すそれを、「バヤ・ダーナ（畏施）」と呼ぶ。

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

六つの基盤はすでに説かれた。今また、布施の六つの肢を聞け――施す者、受ける者、清浄、施物そのもの、そしてダルマにかなうもの――

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

場所と時もまた布施の肢に数えられ、これらが六つと知られる。ふさわしい施者とは、無病で、ダルマに帰依し、施そうと志し、悪に悩まされず、清らかな者である。

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

施す者は六つの徳を備えるとき称賛される――その一つは、非難なき正しい生業で生きること。だが、曲がり、信なく、心静まらず、厚かましくも臆する者は、そのようには讃えられない。

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

虚偽に結ばれ、眠りに怠け、タマスに沈む施与者は卑しき者と数えられる。その者は外には「三つの清浄」を装っても、卑小に生き、残忍で、諸根（感官）に駆り立てられている。

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

生まれと行いの दोष（過失）を離れた者は「ブラーフマ」と呼ばれ、布施を受けるにふさわしい器と説かれる。和やかな面持ちで、助けを求める者を見るたび常に心から歓喜し、敬ってもてなし、嫉みを持たない—これが清浄と記憶される。

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

他を害さず、過酷な苦役にもよらず、自らの努力で得た財は、少なかろうと多かろうと、施すにふさわしいと宣言される。

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

たとえそのように法にかなって得たものであっても、正しい回向とダルマの意図をもって、何ほどかを施すべきである。意図が空虚なら、その果もまた空虚と見なされる。

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

正しい道によって得ることが難しい財は、場所ゆえであれ時ゆえであれ、ひとたび布施されるなら、その場所その時こそが施しに最も勝れた地と時となる—他ではない。

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

かくして「六支」は説き終えられた。今は「二つの成熟（果報）」を聞け。聖賢は、布施（ダーナ）には二つの成熟があると言う――一つは来世に、もう一つはこの世においてである。

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

善き人々に与えられたものは、来世において功徳として存続する。だが、ふさわしからぬ者に与えたものは、この世で消費されてしまい、その報いは世俗のものにとどまる。

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

かくして二つの「成熟（果報）」は示された。今は四つの様式を聞け。順に、ドゥルヴァ（定まったもの）、三種、カーミヤ（願望にもとづくもの）、ナイミッティカ（機縁・折に応じるもの）と説かれる。

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

このヴェーダに則る布施の道は、二度生まれ（ドヴィジャ）によって四種に説き分けられる。そのうち「ドゥルヴァ（恒常）」の施しとは、水施しの場や休息所、池・貯水槽などを建立する類であり、あらゆる正しき願いを満たす堅固な果を授ける。

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

日々たゆまず捧げられる布施は「トリカーマ」と呼ばれる。子孫、勝利、繁栄という三つの願いを求めて施され、また女性と子どもの安寧のためにも施されるからである。

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

個人的な欲望に拠ってなされる布施は「カームヤ（欲求に基づく施し）」と称される。スムリティには、それが時機に依り、儀礼を正しく行うことに依り、また受け手の徳と資質に依ると説かれている。

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

ナイミッティカ（因縁・機会に基づく布施）は三種であると説かれ、ホーマ（火供）を常の必須条件とせずに行われるという。かくして、これらの様式は三分の分類と呼ばれる。

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

規定により、八つは「最上」と定められ、四つは「中」とされる。残りは「下」と呼ばれる。かくして賢者は、この三段の等級を知る。

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

家、邸宅、学び（教育）、土地、牛、井戸、命を救うこと、そして黄金—これらは、最上の資財を施し、生命の支えとなるゆえに「最上の布施」とされる。

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

食物と園、衣服、そして馬に始まる乗り物—これらの布施は、施す資財が中ほどであるゆえに「中の布施」と説かれる。

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

また下位の施与として、履物・傘・器などの類、さらに凝乳（ダディ）・蜂蜜・座（アーサナ）も数えられる。

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

灯明の供養、薪、石などの施しは最も下位であり、その功徳は多年にわたってもなお短い。ゆえに「小なるもの」と呼ばれる。今、布施を滅し無果とする三つのあり方を聞け。

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

施した後にのち悔いの熱に焼かれる布施は「アースラ（āsura）」とされ、むなしいと見なされる。信（シュラッダー）なくして与える布施は「ラークシャサ（rākṣasa）」であり、それもまた無果となる。

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

また、いとしき者よ、罵りつつ与える布施、あるいは与えた後に婆羅門を罵倒する布施は「パイシャーチャ（paiśāca）」といい、むなしく失われる。これこそ布施を滅する三つの道である。

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

「かくして七つの歩み（七頌）に結び、布施の最上の功徳の大いなることを説き示した。王よ、我が力の及ぶままに汝に宣べた—いま告げよ、善く語られたか、悪く語られたか。」

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

ダルマヴァルマンは言った。「今日、我が生は果を結び、今日、我が苦行もまた果を結んだ。成就者の中の最勝よ、汝によって我は目的を成し遂げた者となった。」

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

「生涯をただ『学び』に費やしても、むなしく梵行者（ブラフマチャーリン）のように終わることがある。多くの苦労の末に得た妻でさえ、もし苛烈で耳に痛い言葉を吐くなら、『むなしい』ものとなる。」

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

「また、大いなる労苦で井戸を掘っても、水が塩苦ければその労はむなしい。同様に、多くの艱難を経て送る人生も、ダルマなくして生きるならむなしい。」

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

「かくして、我が生において『むなしい』となっていたものは、汝によって実りあるものとされた。ゆえに汝に礼拝する。さらに二度生まれし者（ブラーフマナ）たちにも、重ねて重ねて礼拝する。」

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

「まことに、いにしえにヴィシュヌは、ヴィシュヌ自らの सभा（集会）において、クマーラたちにこの言葉を語った。」

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

われは、祭主の精巧な供物――供献と、火に注がれて「祭儀の口」によって食される酥油（ギー）――によって、同じほどには歓喜しない。むしろ、満ち足りたバラモンの口から出たほんの一口であっても、自らの業の熟した果として、心を込めて注意深く捧げられるなら、われはそれにこそ深く満足する。

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

不注意ゆえ、あるいは分別を欠いて、バラモンたちに対し不快な行いをなしたなら、その一切を、万有の根源たるバラモンたちが赦してくださいますように。私はその慈悲深い赦しを乞い願う。

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

そしてあなたは誰なのですか――決して凡人ではありますまい。私は礼拝して御加護を願います。「ご自身をお示しください、聖仙（ムニ）よ」と、そのとき私はそう告げた。

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

ナーラダは言った。「王の中の最勝者よ、私はナーラダである。ふさわしい場所を求めて来た。ゆえに願う。そこを建立するため、財と土地とを私に与えてほしい。」

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

王よ、この土地とその富とはまことに神々のものである。されど、しかるべき時と縁においては、王に願い出ることが必ず定められている—これは堅く確立された法である。

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

その王はまことに主の化身、護り手にして無畏を授ける者である。ゆえに同じ心で、施しに用いる財の清浄を願い、あなたに請い願う。まず住まいの地をお授けください。正しい布施を成就するために、私はこれを切に求めるのである。

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

王は言った。「おお、婆羅門ナーラダよ、もしそれが汝であるなら、この国土すべてを汝のものとせよ。われは汝と婆羅門たちに仕えよう。疑いはない。」

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

ナーラダは言った。「もし汝が真に我らに帰依するなら、我らの教えを実行せよ。我らの言葉を汝の務めとせよ。」

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

「語られたその財のすべてを我に与えよ。さらに七ガヴユーティの広さの土地をも我に授けよ。」彼もまた「その守護はあなたから来たれ」と思いつつ承諾した。されど私は、なお成すべき残りの事を思案した。