Prakarana 7
यह सोपान ‘धर्म-विजय’ का नहीं, ‘अहं-क्षय’ का द्वार है। लंका काण्ड में बाह्य युद्ध के साथ अंतर्युद्ध चलता है: भय, करुणा, क्रोध, दर्प—इन सबका शोधन होकर ‘राम-शरणागति’ स्थिर होती है। प्रस्तुत अंश में (दोहा 60–69 के आसपास) औषधि-आनयन, राम का करुण-विलाप, विभीषण की शरणागति और कुंभकर्ण-वध-प्रसंग—ये चारों मिलकर साधक को सिखाते हैं कि कर्तृत्व-गर्व (हनुमान का क्षणिक अभिमान) भी राम-प्रभाव-स्मरण से गलता है, और राक्षसी-बल (कुंभकर्ण) भी विवेक-विहीन होने पर अंततः ‘काल’ के समान होकर नष्ट होता है।
本小段の主調は、哀憐（カルナー）と勇壮（ヴィーラ）の結合である。前半、ラクシュマナの失神により、ラーマが人間に似た嘆き（マヌジャ・アヌサーリー）を示し、哀しみは極点へ至る――これはトゥルシー特有の「リーラーの理（リーラー・ニヤーヤ）」であり、全能者が信者の心を教化するために人間的な動揺を現すのである。その哀憐の中に、「兄弟」の価値、捨身の栄え、そして帰依なき生の空虚（翼なき鳥、宝珠なき蛇）といった譬喩が置かれる。やがてハヌマーンの来臨が、哀憐の内に勇壮を点火し、薬草の奉持によって命が立て直される。続くクンバカルナの段では、戦の武勇、恐怖、羅刹の酔狂（マダ）が描かれるが、トゥルシーの眼目は戦記ではなく、「ラーマの威徳」によるダルマの確立である。ヴィビーシャナの帰依によって、家柄・種姓・陣営を超えて「バクティ（信愛）」が最上であることが証される。これこそ『ランカー・カーンダ』の階梯（ソーパーナ）の法――我執の没落、帰依の興起である。
Verses
チャウパーイー 60.1-4
तात कुसल कहु सुखनिधान की।सहित अनुज अरु मातु जानकी।।
कपि सब चरित समास बखाने।भए दुखी मन महुँ पछिताने।।
अहह दैव मैं कत जग जायउँ।प्रभु के एकहु काज न आयउँ।।
जानि कुअवसरु मन धरि धीरा।पुनि कपि सन बोले बलबीरा।।
तात गहरु होइहि तोहि जाता।काजु नसाइहि होत प्रभाता।।
चढ़ु मम सायक सैल समेता।पठवौं तोहि जहँ कृपानिकेता।।
सुनि कपि मन उपजा अभिमाना।मोरें भार चलिहि किमि बाना।।
राम प्रभाव बिचारि बहोरी।बंदि चरन कह कपि कर जोरी।।
tāta kusala kahu sukhanidhāna kī |sahita anuja aru mātu jānākī ||
kapi saba carita samāsa bakhāne |bhae dukhī mana mahũ pachatāne ||
ahah daiva maiṃ kata jaga jāyũ |prabhu ke ekahu kāja na āyũ ||
jāni kuavasaru mana dhari dhīrā |puni kapi sana bole balabīrā ||
tāta gaharu hoihi tohi jātā |kāju nasāihi hota prabhātā ||
caṛhu mama sāyaka sail sametā |paṭhavaũ tohi jahã kṛpāniketā ||
suni kapi mana upajā abhimānā |moreṃ bhāra calihi kimi bānā ||
rāma prabhāva bicāri bahorī |bandi carana kaha kapi kara jorī ||
「愛しき者よ、至福の宝庫であるラーマの安泰を、弟君と母ジャーナキーと共に教えてください。」猿はすべての出来事を簡潔に語りました。バラタは悲しみ、心の中で悔いました。「ああ、運命よ、なぜ私はこの世に生まれたのか。主のために一つの務めも果たせなかった。」不適切な時を悟り、心を落ち着けました。そして強き英雄は再び猿に語りました。「愛しき者よ、旅は重くなるでしょう。夜明けになれば務めが損なわれるかもしれません。私の矢に乗ってください、山ごと。私は慈悲の住処である御方のもとへ送りましょう。」これを聞いて、猿の心に慢心が生じました。「私の重さで矢が動くものか。」しかしラーマの力を思い、猿はバラタの足にひれ伏し、手を合わせて語りました。
ドーハー 60(क)-(ख)
तव प्रताप उर राखि प्रभु जेहउँ नाथ तुरंत।अस कहि आयसु पाइ पद बंदि चलेउ हनुमंत।।60(क)।।
भरत बाहु बल सील गुन प्रभु पद प्रीति अपार।मन महुँ जात सराहत पुनि पुनि पवनकुमार।।60(ख)।।
tava pratāpa ura rākhi prabhu jehaũ nātha turanta |asa kahi āyasu pāi pada bandi caleu hanumanta ||60(ka)||
bharata bāhu bala sīla guna prabhu pada prīti apāra |mana mahũ jāta sarāhata puni puni pavanakumāra ||60(kha)||
「主よ、あなたの御栄光を胸に納め、ただちに我が主君のもとへ参りましょう。」 そう言って許しを受け、ハヌマーンはバラタの御足に礼拝して立ち去った。（60k） 去りゆく途上、風神の子は心のうちに幾度も幾度も、バラタの腕力、気高き性情、諸徳、そして主の御足への限りなき愛を讃え続けた。（60kh）
チャウパーイー 61.1-9
उहाँ राम लछिमनहिं निहारी।बोले बचन मनुज अनुसारी।।
अर्ध राति गइ कपि नहिं आयउ।राम उठाइ अनुज उर लायउ।।
सकहु न दुखित देखि मोहि काऊ।बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ।।
मम हित लागि तजेहु पितु माता।सहेहु बिपिन हिम आतप बाता।।
सो अनुराग कहाँ अब भाई।उठहु न सुनि मम बच बिकलाई।।
जौं जनतेउँ बन बंधु बिछोहू।पिता बचन मनतेउँ नहिं ओहू।।
सुत बित नारि भवन परिवारा।होहिं जाहिं जग बारहिं बारा।।
अस बिचारि जियँ जागहु ताता।मिलइ न जगत सहोदर भ्राता।।
जथा पंख बिनु खग अति दीना।मनि बिनु फनि करिबर कर हीना।।
अस मम जिवन बंधु बिनु तोही।जौं जड़ दैव जिआवै मोही।।
जैहउँ अवध कवन मुहु लाई।नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई।।
बरु अपजस सहतेउँ जग माहीं।नारि हानि बिसेष छति नाहीं।।
अब अपलोकु सोकु सुत तोरा।सहिहि निठुर कठोर उर मोरा।।
निज जननी के एक कुमारा।तात तासु तुम्ह प्रान अधारा।।
सौंपेसि मोहि तुम्हहि गहि पानी।सब बिधि सुखद परम हित जानी।।
उतरु काह दैहउँ तेहि जाई।उठि किन मोहि सिखावहु भाई।।
बहु बिधि सोचत सोच बिमोचन।स्रवत सलिल राजिव दल लोचन।।
उमा एक अखंड रघुराई।नर गति भगत कृपाल देखाई।।
uhā̃ rāma lachimanahiṃ nihārī |bole bacana manuja anusārī ||
ardha rāti gai kapi nahiṃ āyu |rāma uṭhāi anuj ura lāyu ||
sakahu na dukhita dekhi mohi kāu |bandhu sadā tava mṛdula subhāu ||
mama hita lāgi tajehu pitu mātā |sahehu bipina him ātapa bātā ||
so anurāga kahā̃ aba bhāī |uṭhahu na suni mama baca bikalāī ||
jauṃ janateũ bana bandhu bichohū |pitā bacana manateũ nahiṃ ohū ||
suta bita nāri bhavana parivārā |hohiṃ jāhiṃ jaga bārahiṃ bārā ||
asa bicāri jiyã jāgahu tātā |milai na jagata sahodara bhrātā ||
jathā paṃkha binu khaga ati dīnā |mani binu phani karibara kara hīnā ||
asa mama jivana bandhu binu tohī |jauṃ jaṛa daiva jiāvai mohī ||
jaihaũ avadha kavan muhu lāī |nāri hetu priya bhāi gãvāī ||
baru apajasa sahateũ jaga māhīṃ |nāri hāni biseṣa chati nāhīṃ ||
aba apaloku soku suta torā |sahihi niṭhura kaṭhora ura morā ||
nija jananī ke eka kumārā |tāta tāsu tumha prāna adhārā ||
sauṃpesi mohi tumhahi gahi pānī |saba bidhi sukhada parama hita jānī ||
utaru kāha daihaũ tehi jāī |uṭhi kina mohi sikhāvahu bhāī ||
bahu bidhi socata soca bimocana |sravata salila rājiva dala locana ||
umā eka akhaṇḍa raghurāī |nara gati bhagata kṛpāla dekhāī ||
そこでラーマはラクシュマナを見つめ、人間にふさわしい言葉を語った。夜の半ばが過ぎ、猿はまだ来なかった。ラーマは弟を起こし、胸に抱き寄せた。「お前は私の苦しみを見て耐えられなかった。弟よ、お前の性質は常に優しかった。私のために父と母を捨て、森の中で寒さと暑さと風を耐え忍んだ。弟よ、その愛は今どこにある。私の苦悩の言葉を聞いて、なぜ立ち上がらないのか。森で弟と別れることになると知っていたなら、父の命令さえ聞かなかったであろう。息子、富、妻、家、家族は、この世で何度も来ては去っていく。こう心に思い考えて目覚めよ、愛する者よ。同じ母から生まれた兄弟は、この世で再び得られない。翼のない鳥が極めて惨めであるように、宝珠のない蛇、鼻のない象のように、弟よ、お前のいない私の命もその通り、もし無情な運命が私を生かすなら。どんな顔をしてアヨーディヤーに帰れようか、女のために愛する弟を失って。むしろ世の中で恥を忍んだであろう。妻を失うことは格別の害ではない。今、私の無慈悲で冷酷な心は、恥とお前への悲しみを耐え忍ばねばならない、我が子よ。お前は母のただ一人の息子、愛する者よ、お前は彼女の命の支えである。彼女はお前の手を取って私に託した。私をあらゆる意味で幸福を与える者、お前の真の善願者と知って。あそこへ行って彼女に何と答えようか。弟よ、立ち上がって私に教えてはくれないのか。」悩みを解き放つ主は様々に悲しみ、蓮の花弁のような目から涙が流れ落ちた。ウマーよ、ラグ族の主は一つで不可分である。慈悲により、信者たちのために人間の道を示された。
ソーラター 61
प्रभु प्रलाप सुनि कान बिकल भए बानर निकर।आइ गयउ हनुमान जिमि करुना महँ बीर रस।।61।।
prabhu pralāpa suni kāna bikala bhae bānara nikara |āi gayau hanumāna jimi karunā maham̐ bīra rasa ||61||
主の嘆きを聞くや、猿の大軍は皆、心騒ぎ立った。そこへハヌマーンが到来した—慈悲そのものの内に、勇壮の気が湧き起こるがごとくに。
チャウパーイー 62.1-6
हरषि राम भेंटेउ हनुमाना।अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना।।
तुरत बैद तब कीन्ह उपाई।उठि बैठे लछिमन हरषाई।।
हृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता।हरषे सकल भालु कपि ब्राता।।
कपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा।जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा।।
यह बृत्तांत दसानन सुनेऊ।अति बिषअद पुनि पुनि सिर धुनेऊ।।
ब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा।बिबिध जतन करि ताहि जगावा।।
जागा निसिचर देखिअ कैसा।मानहुँ कालु देह धरि बैसा।।
कुंभकरन बूझा कहु भाई।काहे तव मुख रहे सुखाई।।
कथा कही सब तेहिं अभिमानी।जेहि प्रकार सीता हरि आनी।।
तात कपिन्ह सब निसिचर मारे।महामहा जोधा संघारे।।
दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी।भट अतिकाय अकंपन भारी।।
अपर महोदर आदिक बीरा।परे समर महि सब रनधीरा।।
haraṣi rāma bheṇṭeu hanumānā |ati kṛtagya prabhu parama sujānā ||
turata baida taba kīnha upāī |uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī ||
hṛdayam̐ lāi prabhu bheṇṭeu bhrātā |haraṣe sakala bhālu kapi brātā ||
kapi puni baida tahām̐ pahum̐cāvā |jehi bidhi tabahiṁ tāhi lai āvā ||
yaha bṛttānta dasānana suneū |ati biṣāda puni-puni sira dhuneū ||
byākula kumbhakarana pahiṁ āvā |bibidha jatana kari tāhi jagāvā ||
jāgā nisi-cara dekhi-a kaisā |mānahum̐ kālu deha dhari baisā ||
kumbhakarana būjhā kahu bhāī |kāhe tava mukha rahe sukhāī ||
kathā kahī saba tehiṁ abhimānī |jehi prakāra sītā hari ānī ||
tāta kapinha saba nisi-cara māre |mahā-mahā jodhā saṅghāre ||
durmukha sura-ripu manuja ahārī |bhaṭa atikāya akaṁpana bhārī ||
apara mahodara ādika bīrā |pare samara mahi saba raṇadhīrā ||
ラーマは喜んでハヌマーンを抱きしめました。主は至高に賢く、深く感謝されました。直ちに医師が治療を施し、ラクシュマナは喜んで起き上がりました。主は兄弟を胸に抱き、すべての熊と猿は歓喜しました。猿は医師をそこへ連れてきました。最初に連れてきたのと同じ方法で。ラーヴァナがこれを聞くと、深く落ち込み、何度も首を振りました。落ち着かず、クンバカルナのところへ行き、多くの努力で彼を起こしました。ラークシャサが目覚めると、まるで死そのものが体を得て座っているかのようでした。クンバカルナは尋ねました。「兄弟よ、教えてくれ。なぜそなたの顔はそう乾いているのか。」その誇り高き者はすべてを語りました。シーターがどう連れ去られたか、猿たちがどうラークシャサを殺し、強き戦士たちを滅ぼしたか。ドゥルムカ、スラリプ、マヌジャアハリ、戦士アティカーヤとアカンパナ、マホーダラなど、勇敢で戦いに秀でた者たちが戦場に倒れたと。
ドーハー 62
सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान।जगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान।।62।।
suni dasakaṁdhara bacana taba kumbhakarana bilakhāna |jagadambā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna ||62||
十の首の者（ラーヴァナ）の言葉を聞くや、クンバカルナは嘆きの声をあげた。 「世界の母（シーター）を奪い去っておきながら、この愚か者は今さら己の安泰を求めるのか！」
チャウパーイー 63.1-4
भल न कीन्ह तैं निसिचर नाहा।अब मोहि आइ जगाएहि काहा।।
अजहूँ तात त्यागि अभिमाना।भजहु राम होइहि कल्याना।।
हैं दससीस मनुज रघुनायक।जाके हनूमान से पायक।।
अहह बंधु तैं कीन्हि खोटाई।प्रथमहिं मोहि न सुनाएहि आई।।
कीन्हेहु प्रभू बिरोध तेहि देवक।सिव बिरंचि सुर जाके सेवक।।
नारद मुनि मोहि ग्यान जो कहा।कहतेउँ तोहि समय निरबहा।।
अब भरि अंक भेंटु मोहि भाई।लोचन सूफल करौ मैं जाई।।
स्याम गात सरसीरुह लोचन।देखौं जाइ ताप त्रय मोचन।।
bhala na kīnha taiṁ nisi-cara nāhā |aba mohi āi jagāehi kāhā ||
ajahuṁ tāta tyāgi abhimānā |bhajahu rāma hoihi kalyānā ||
haiṁ dasasīsa manuja raghunāyaka |jāke hanūmāna se pāyaka ||
ahah bandhu taiṁ kīnhi khoṭāī |prathamahiṁ mohi na sunāehi āī ||
kīṇhehu prabhū birodha tehi devaka |siva birañci sura jāke sevaka ||
nārada muni mohi gyāna jo kahā |kahateuṁ tohi samaya nirabahā ||
aba bhari aṅka bheṇṭu mohi bhāī |locana sūphala karau maiṁ jāī ||
syāma gāta sarasīruha locana |dekhauṁ jāi tāpa traya mocana ||
悪魔の王よ、あなたは善きことをなさなかった。なぜ今私を起こしに来たのか。今なお、兄弟よ、あなたの誇りを捨ててラーマを礼拝せよ、そうすれば救いがあるだろう。ラーヴァナよ、ハヌマーンのような従者を持つラグの主が、どうしてただの人であり得ようか。ああ兄弟よ、あなたは悪事をなした。なぜ最初に来て私に告げなかったのか。あなたはその神聖な主と敵対した。シヴァ、ブラフマー、そしてすべての神々がその主のしもべである。ナラダ仙人が私に授けた知識を、私はあなたに伝えたかったが、時は過ぎてしまった。兄弟よ、今私をしっかりと抱きしめてくれ。私は行ってこの目を実らせよう。私は行って、暗き色の御体と蓮の御目を持つ主、三つの苦悩を解き放つ主を拝見しよう。
ドーハー 63
राम रूप गुन सुमिरत मगन भयउ छन एक।रावन मागेउ कोटि घट मद अरु महिष अनेक।।63।।
rāma rūpa guna sumirata magana bhayau chana eka |rāvana māgeu koṭi ghaṭa mada aru mahiṣa aneka ||63||
ラーマの姿と徳を思い浮かべ、クムバカルナは一瞬没入した。それから彼はラーヴァナに千万の酒壺と多くの水牛を求めた。
チャウパーイー 64.1-5
महिष खाइ करि मदिरा पाना।गर्जा बज्राघात समाना।।
कुंभकरन दुर्मद रन रंगा।चला दुर्ग तजि सेन न संगा।।
देखि बिभीषनु आगें आयउ।परेउ चरन निज नाम सुनायउ।।
अनुज उठाइ हृदयँ तेहि लायो।रघुपति भक्त जानि मन भायो।।
तात लात रावन मोहि मारा।कहत परम हित मंत्र बिचारा।।
तेहिं गलानि रघुपति पहिं आयउँ।देखि दीन प्रभु के मन भायउँ।।
सुनु सुत भयउ कालबस रावन।सो कि मान अब परम सिखावन।।
धन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन।भयहु तात निसिचर कुल भूषन।।
बंधु बंस तैं कीन्ह उजागर।भजेहु राम सोभा सुख सागर।।
mahiṣa khāi kari madirā pānā |garjā bajrāghāta samānā ||
kumbhakarana durmada rana-raṅgā |calā durga taji sena na saṅgā ||
dekhi bibhīṣanu āgeṁ āyu |pareu carana nija nāma sunāyu ||
anuja uṭhāi hṛdayaṁ tehi lāyo |raghupati-bhakta jāni mana bhāyo ||
tāta lāta rāvana mohi mārā |kahata parama hita mantra bicārā ||
tehiṁ galāni raghupati pahiṁ āyuṁ |dekhi dīna prabhu ke mana bhāyuṁ ||
sunu suta bhayu kāla-basa rāvana |so ki māna aba parama sikhāvana ||
dhanya dhanya taiṁ dhanya bibhīṣana |bhayahu tāta nisicara kula bhūṣana ||
bandhu baṁsa taiṁ kīnha ujāgara |bhajehu rāma sobhā sukha-sāgara ||
水牛を食らい酒を飲んで、彼は雷の一撃のような咆哮をあげた。クムバカルナは酔いに狂い戦いを喜び、城塞を捨てて出陣した、軍勢は伴わなかった。それを見てヴィビーシャナは前に進み出、彼の足元に伏し、自らの名を告げた。彼は弟を引き起こし胸に抱きしめ、ラーグプティの信者と知って心に喜んだ。兄よ、私は深く考えた上で最も有益な助言を述べたが、ラーヴァナは私を蹴った。その屈辱ゆえにラーグプティの御許に来た、主は惨めな私を見て心に受け入れてくださった。聞け、我が子よ、ラーヴァナは死の力に支配された。今や最良の教えに耳を貸そうか。幸いなるかな、幸いなるかな、三たび幸いなるかな、ヴィビーシャナよ。兄弟よ、汝は羅刹の族の飾りとなった。汝は兄弟と一族に栄光をもたらした、ラーマ、美と福の海を礼拝したのだから。
ドーハー 64
बचन कर्म मन कपट तजि भजेहु राम रनधीर।जाहु न निज पर सूझ मोहि भयउँ कालबस बीर।।64।।
bacana karma mana kapaṭa taji bhajehu rāma rana-dhīra |jāhu na nija para sūjha mohi bhayu kāla-basa bīra ||64||
言葉と行いと心のうちのすべての偽りを捨てて、戦いにおいて堅固な英雄ラーマを礼拝せよ。今すぐ行け。勇者よ、我はもはや味方と敵の区別がつかぬ、我は死の力に捕らわれたのだ。
チャウパーイー 65.1-5
बंधु बचन सुनि चला बिभीषन।आयउ जहँ त्रैलोक बिभूषन।।
नाथ भूधराकार सरीरा।कुंभकरन आवत रनधीरा।।
एतना कपिन्ह सुना जब काना।किलकिलाइ धाए बलवाना।।
लिए उठाइ बिटप अरु भूधर।कटकटाइ डारहिं ता ऊपर।।
कोटि कोटि गिरि सिखर प्रहारा।करहिं भालु कपि एक एक बारा।।
मुर्यो न मन तनु टर्यो न टार्यो।जिमि गज अर्क फलनि को मार्यो।।
तब मारुतसुत मुठिका हन्यो।पर्यो धरनि ब्याकुल सिर धुन्यो।।
पुनि उठि तेहिं मारेउ हनुमंता।घुर्मित भूतल परेउ तुरंता।।
पुनि नल नीलहि अवनि पछारेसि।जहँ तहँ पटकि पटकि भट डारेसि।।
चली बलीमुख सेन पराई।अति भय त्रसित न कोउ समुहाई।।
bandhu bacana suni calā bibhīṣana |āyu jahaṁ trailoka-bibhūṣana ||
nātha bhūdharākāra sarīrā |kumbhakarana āvata rana-dhīrā ||
etanā kapinha sunā jaba kānā |kilakilāi dhāe balavānā ||
lie uṭhāi biṭapa aru bhūdhara |kaṭakaṭāi ḍārahiṁ tā ūpara ||
koṭi koṭi giri-sikhara prahārā |karahiṁ bhālu kapi eka-eka bārā ||
muryo na mana tanu ṭaryo na ṭāryo |jimi gaja arka-phalani ko māryo ||
taba māruta-suta muṭhikā hanyō |paryo dharani byākula sira dhunyō ||
puni uṭhi tehiṁ māreu hanumaṁtā |ghurmita bhūtala pareu turaṁtā ||
puni nala nīlahi avani pachāresi |jahaṁ tahaṁ paṭaki paṭaki bhaṭ ḍāresi ||
calī balīmukha sen parāī |ati bhaya trasita na kou samuhāī ||
兄弟の言葉を聞いて、ヴィビーシャナは出発し、三界の飾りである方が立っておられる所へやって来た。「主よ、山のような体を持つクムバカルナが、戦場で勇猛に向かって来ます。」猿たちがこれを耳で聞くと、力強き者たちは叫び声を上げて駆け寄った。彼らは木や山を持ち上げ、歯ぎしりして彼の上に投げ落とした。熊と猿たちは一度に何百万、何百万の山の頂で彼を打った。彼の心は揺るがず、体も動かなかった、アルカの実で打たれた象のように。風の子が拳で彼を打つと、彼は地に倒れ、悶えながら頭を打った。再び立ち上がりハヌマーンを打つと、ハヌマーンはすぐに目を回して地に倒れた。次にナラとニーラを地に叩きつけ、戦士たちを何度も叩きつけてあちこちに投げ飛ばした。猿の軍勢は崩れ逃げ去った、恐怖に震え、誰一人として彼に立ち向かう者はなかった。
ドーハー 65
अंगदादि कपि मुरुछित करि समेत सुग्रीव।काँख दाबि कपिराज कहुँ चला अमित बल सींव।।65।।
aṅgadādi kapi muruchita kari sameta sugrīva |kāṁkha dābi kapi-rāja kahuṁ calā amita bala sīṁva ||65||
アンガダら猿たちを打ち倒して気絶させ、さらにスグリーヴァをも捕らえた。 猿王を脇に抱え、計り知れぬ力のその者は大股に立ち去った。
チャウパーイー 66.1-5
उमा करत रघुपति नरलीला।खेलत गरुड़ जिमि अहिगन मीला।।
भृकुटि भंग जो कालहि खाई।ताहि कि सोहइ ऐसि लराई।।
जग पावनि कीरति बिस्तरिहहिं।गाइ गाइ भवनिधि नर तरिहहिं।।
मुरुछा गइ मारुतसुत जागा।सुग्रीवहि तब खोजन लागा।।
सुग्रीवहु कै मुरुछा बीती।निबुक गयउ तेहि मृतक प्रतीती।।
काटेसि दसन नासिका काना।गरजि अकास चलउ तेहिं जाना।।
गहेउ चरन गहि भूमि पछारा।अति लाघवँ उठि पुनि तेहि मारा।।
पुनि आयसु प्रभु पहिं बलवाना।जयति जयति जय कृपानिधाना।।
नाक कान काटे जियँ जानी।फिरा क्रोध करि भइ मन ग्लानी।।
सहज भीम पुनि बिनु श्रुति नासा।देखत कपि दल उपजी त्रासा।।
umā karata raghupati nara-līlā |khelata garuṛa jimi ahi-gana mīlā ||
bhṛkuṭi-bhaṅga jo kālahi khāī |tāhi ki sohāi aisī larāī ||
jaga-pāvani kīrati bistarihiṁ |gāi gāi bhava-nidhi nara tarihiṁ ||
muruchā gaī māruta-suta jāgā |sugrīvahi taba khojana lāgā ||
sugrīvahu kai muruchā bītī |nibuka gayau tehi mṛtaka pratītī ||
kāṭesi dasana nāsikā kānā |garaji akāsa calau tehiṁ jānā ||
gaheu carana gahi bhūmi pachārā |ati lāghavaṁ uṭhi puni tehi mārā ||
puni āyasu prabhu pahiṁ balavānā |jayati jayati jaya kṛpā-nidhānā ||
nāka kāna kāṭe jiyaṁ jānī |phirā krodha kari bhai mana glānī ||
sahaja bhīma puni binu śruti nāsā |dekhata kapi-dala upajī trāsā ||
ウマーよ、ラグの主は人間の芝居を演じている、ガルダが蛇の群れと戯れるように。眉をひそめて死そのものを飲み込む者に、このような戦いがふさわしいだろうか。彼らは世界を清める彼の名声を広め、それを繰り返し歌うことで人々は存在の海を渡るだろう。風の息子の気絶は去り、彼は目覚めてスグリーヴァを探し始めた。スグリーヴァの気絶も過ぎ去り、彼は逃げ去った、相手は彼を死んだと思ったから。彼は歯で相手の鼻と耳を噛み切り、咆哮して空に上がった、しかし相手はそれに気づいた。彼はスグリーヴァの足を掴んで地面に叩きつけた。スグリーヴァは素早く立ち上がり、打ち返した。それから強者は主の御前に赴き、勝利、勝利、勝利、慈悲の宝庫に、と叫んだ。自分の鼻と耳が切り落とされたと心で知り、悪魔は怒って引き返し、心は恥に満ちた。本性恐ろしく、今や耳も鼻もなく、彼は猿の軍勢が見る中、恐怖を引き起こした。
ドーハー 66
जय जय जय रघुबंस मनि धाए कपि दै हूह।एकहि बार तासु पर छाड़ेन्हि गिरि तरु जूह।।66।।
jaya jaya jaya raghubaṃsa mani dhāe kapi dai hūha |ekahi bāra tāsu para chāṛhenhi giri taru jūha ||66||
「勝利、勝利、勝利、ラグ族の宝玉に！」と叫びつつ、猿たちは突撃した。 そして一度の猛攻で、山々と樹木を積み重ねるようにして、彼に投げつけた。
チャウパーイー 67.1-4
कुंभकरन रन रंग बिरुद्धा।सन्मुख चला काल जनु क्रुद्धा।।
कोटि कोटि कपि धरि धरि खाई।जनु टीड़ी गिरि गुहाँ समाई।।
कोटिन्ह गहि सरीर सन मर्दा।कोटिन्ह मीजि मिलव महि गर्दा।।
मुख नासा श्रवनन्हि कीं बाटा।निसरि पराहिं भालु कपि ठाटा।।
रन मद मत्त निसाचर दर्पा।बिस्व ग्रसिहि जनु एहि बिधि अर्पा।।
मुरे सुभट सब फिरहिं न फेरे।सूझ न नयन सुनहिं नहिं टेरे।।
कुंभकरन कपि फौज बिडारी।सुनि धाई रजनीचर धारी।।
देखि राम बिकल कटकाई।रिपु अनीक नाना बिधि आई।।
kumbhakarana rana raṅga biruddhā |sanmukha calā kāla janu kruddhā ||
koṭi koṭi kapi dhari dhari khāī |janu ṭīṛī giri guhā̃ samāī ||
koṭinh gahi sarīra sana mardā |koṭinh mīji milava mahi gardā ||
mukha nāsā śravananh kī̃ bāṭā |nisari parāhiṃ bhālu kapi ṭhāṭā ||
rana mada matta nisācara darpā |bisva grasihi janu ehi bidhi arpā ||
mure subhaṭa saba phirahĩ na phere |sūjha na nayan sunahiṃ nahiṃ ṭere ||
kumbhakarana kapi phauja biḍārī |suni dhāī rajanīcara dhārī ||
dekhi rāma bikala kaṭakāī |ripu anīka nānā bidhi āī ||
クンバカルナは、戦いの色そのものをまとったかのごとく凄烈に、まっすぐ進み出た――まるで憤れる死神そのもの。彼は猿たちを百万単位でつかみ、呑み込み、まるで山の洞へと蝗が吸い込まれて消えるようであった。多くをつかんでは胸に押し潰し、多くを噛み砕いては大地に土煙を巻き上げた。口・鼻孔・耳を通り道として、熊や猿が群れをなしてはじけ出て逃げ散る。戦いに酔い、驕り高ぶったその羅刹は、かくのごとく世界さえ呑み尽くさんとする勢いに見えた。 倒れた勇士たちは振り返ることもなく彷徨い、目は何も見ず、耳は呼び声を聞かなかった。クンバカルナが猿軍を打ち砕いたと聞くや、武装した夜行の羅刹どもがどっと押し寄せた。ラーマの軍が苦境にあるのを見て、敵の部隊はさまざまな陣形で次々と到来した。
ドーハー 67
सुनु सुग्रीव बिभीषन अनुज सँभारेहु सैन।मैं देखउँ खल बल दलहि बोले राजिवनैन।।67।।
sunu sugrīva bibhīṣana anuj saṃbhārehu sain |maiṃ dekhauṃ khala bala dalahi bole rājivanaina ||67||
「聞け、スグリーヴァ、ヴィビーシャナ、そして我が弟よ。軍を落ち着かせ、整えて指揮せよ。邪悪なる敵とその軍勢は、わたし自らが引き受けよう。」 蓮華の眼の主は、かく語られた。
チャウパーイー 68.1-4
कर सारंग साजि कटि भाथा।अरि दल दलन चले रघुनाथा।।
प्रथम कीन्ह प्रभु धनुष टँकोरा।रिपु दल बधिर भयउ सुनि सोरा।।
सत्यसंध छाँड़े सर लच्छा।कालसर्प जनु चले सपच्छा।।
जहँ तहँ चले बिपुल नाराचा।लगे कटन भट बिकट पिसाचा।।
कटहिं चरन उर सिर भुजदंडा।बहुतक बीर होहिं सत खंडा।।
घुर्मि घुर्मि घायल महि परहीं।उठि संभारि सुभट पुनि लरहीं।।
लागत बान जलद जिमि गाजहीं।बहुतक देखी कठिन सर भाजहिं।।
रुंड प्रचंड मुंड बिनु धावहिं।धरु धरु मारू मारु धुनि गावहिं।।
kara sāraṅga sāji kaṭi bhāthā |ari dala dalana cale raghunāthā ||
prathama kīnha prabhu dhanuṣ ṭaṅkorā |ripu dala badhira bhayau suni sorā ||
satyasaṃdha chā̃ṛe sara lacchā |kālasarpa janu cale sapacchā ||
jahã tahã cale bipula nārācā |lage kaṭana bhaṭ bikaṭa pisācā ||
kaṭahiṃ carana ura sira bhujadaṇḍā |bahutaka bīra hohiṃ sata khaṇḍā ||
ghurmi ghurmi ghāyala mahi parahīṃ |uṭhi saṃbhāri subhaṭa puni larahīṃ ||
lāgata bāna jalada jimi gājahīṃ |bahutaka dekhī kaṭhina sara bhājahīṃ ||
ruṇḍa pracaṇḍa muṇḍa binu dhāvahīṃ |dharu dharu mārū mārū dhuni gāvahīṃ ||
弓を整え、腰に矢筒を帯びて、ラグ族の主は敵陣を粉砕せんと進み出た。まず御師は弓を鳴り響かせ、その雷鳴を聞いて敵軍は耳を奪われたかのようにたじろいだ。誓願にかなって、主は矢の雨を重ねて放たれた――死の翼ある蛇が放たれるがごとく。 至るところに鉄の鏃の大矢が飛び、恐るべき羅刹の戦士たちを断ち裂いた。足、胸、頭、腕が切り落とされ、百に裂かれる勇者も多い。傷ついた者はよろめいて地に倒れ、やがて立ち直るとまた戦いに戻った。矢が当たれば雷雲のように吼え、容赦なき矢勢を見て逃げ散る者も多い。首なき胴が狂乱して走り、「捕えよ、捕えよ！ 斬れ、斬れ！」という凄まじい叫びが一斉に湧き上がった。
ドーハー 68
छन महुँ प्रभु के सायकन्हि काटे बिकट पिसाच।पुनि रघुबीर निषंग महुँ प्रबिसे सब नाराच।।68।।
chana mahũ prabhu ke sāyakanhi kāṭe bikaṭa pisāca |puni raghubīra niṣaṅga mahũ prabise saba nārāca ||68||
瞬く間に、主の矢は凶猛な羅刹の戦士たちを薙ぎ倒し、そして再び、鉄の鏃の矢はことごとくラグ族の英雄の矢筒に収められた。
チャウパーイー 69.1-4
कुंभकरन मन दीख बिचारी।हति धन माझ निसाचर धारी।।
भा अति क्रुद्ध महाबल बीरा।कियो मृगनायक नाद गँभीरा।।
कोपि महीधर लेइ उपारी।डारइ जहँ मर्कट भट भारी।।
आवत देखि सैल प्रभू भारे।सरन्हि काटि रज सम करि डारे।।
पुनि धनु तानि कोपि रघुनायक।छाँड़े अति कराल बहु सायक।।
तनु महुँ प्रबिसि निसरि सर जाहीं।जिमि दामिनि घन माझ समाहीं।।
सोनित स्रवत सोह तन कारे।जनु कज्जल गिरि गेरु पनारे।।
बिकल बिलोकि भालु कपि धाए।बिहँसा जबहिं निकट कपि आए।।
kuṁbhakarana mana dīkha bicārī |hati dhana mājha nisācara dhārī ||
bhā ati kruddha mahābala bīrā |kiyo mṛganāyaka nāda gãbhīrā ||
kopi mahīdhara lei upārī |ḍārai jahã markaṭa bhaṭa bhārī ||
āvata dekhi saila prabhū bhāre |saranhi kāṭi raja sama kari ḍāre ||
puni dhanu tāni kopi raghunāyaka |chā̃ṛe ati karāla bahu sāyaka ||
tanu mahũ prabisi nisari sara jāhīṁ |jimi dāmini ghana mājha samāhīṁ ||
sonita sravata soha tana kāre |janu kajjala giri geru panāre ||
bikala biloki bhālu kapi dhāe |bihãsā jabahiṁ nikaṭa kapi āe ||
クンバカルナは心に思いを巡らし、悪魔の軍勢が瞬く間に打ち倒されたのを見た。その大勇者は激しく怒り、獣の王たる獅子のように深い声で咆哮した。怒りて山を引き抜き、大猿の勇者たちの立つ所へ投げつけた。巨石の飛来するを見て、主は矢でこれを射切り、塵となした。さらにラグの主は怒りて弓を引き、極めて恐ろしき多くの矢を放った。矢はその身に入りてまた抜け出でた、稲妻が雲の中に消え入るがごとく。血がその黒き身を流れ下るさまは壮麗なり、あたかも煤の山より紅土の流れが下るがごとし。苦しむ彼を見て熊と猿は駆け寄った、猿が近づいた時、彼は笑った。
ドーハー 69
महानाद करि गर्जा कोटि कोटि गहि कीस।महि पटकइ गजराज इव सपथ करइ दससीस।।69।।
mahānāda kari garjā koṭi koṭi gahi kīsa |mahi paṭakai gajarāja iva sapatha karai dasasīsa ||69||
大いなる咆哮を上げ、数億の猿を捕らえ、象の王のように地に叩きつけ、十頭のラーヴァナの名にかけて誓いを立てた。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में लंका काण्ड के इस अंश का पाठ ‘संकट-निवारण’ और ‘भय-शमन’ देता है: हनुमान-प्रसंग से रोग/विघ्न में आश्रय-बुद्धि, राम-करुणा से हृदय-शुद्धि, और विभीषण-शरणागति से ‘कपट-त्याग’ का संस्कार। विशेषतः लक्ष्मण-उद्धार प्रसंग का पाठ ‘प्राण-रक्षा’ और ‘परिवार-सौहार्द’ हेतु शुभ माना जाता है।
हनुमान-प्रसंग में प्रचलित समर्पण-सम्पुट: “रामदूत अतुलित बल धामा…” (हनुमान चालीसा-आरंभ पंक्ति) या “जय हनुमान ज्ञान गुन सागर…” का जप-रूप में जोड़; और राम-शरणागति हेतु “श्रीराम जय राम जय जय राम” नाम-सम्पुट। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदलती है।)
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
