Prakarana 10

Verse 185 (दोहा/सोरठा)

रघुपति चरन नाइ सिरु चलेउ तुरंत अनंत। अंगद नील मयंद नल संग सुभट हनुमंत।।75।।

raghupati carana nāi siru caleu turaṁta anaṁta | aṅgada nīla mayaṁda nala saṅga subhaṭa hanumaṁta ||75||

ラグパティの御足に頭を垂れて礼拝し、アナンタ（ラクシュマナ）はただちに出立した――アンガダ、ニーラ、マヤンダ、ナラ、そして勇猛なるハヌマーンと共に。

Verse 186 (चौपाई)

जाइ कपिन्ह सो देखा बैसा। आहुति देत रुधिर अरु भैंसा।। कीन्ह कपिन्ह सब जग्य बिधंसा। जब न उठइ तब करहिं प्रसंसा।। तदपि न उठइ धरेन्हि कच जाई। लातन्हि हति हति चले पराई।। लै त्रिसुल धावा कपि भागे। आए जहँ रामानुज आगे।। आवा परम क्रोध कर मारा। गर्ज घोर रव बारहिं बारा।। कोपि मरुतसुत अंगद धाए। हति त्रिसूल उर धरनि गिराए।। प्रभु कहँ छाँड़ेसि सूल प्रचंडा। सर हति कृत अनंत जुग खंडा।। उठि बहोरि मारुति जुबराजा। हतहिं कोपि तेहि घाउ न बाजा।। फिरे बीर रिपु मरइ न मारा। तब धावा करि घोर चिकारा।। आवत देखि क्रुद्ध जनु काला। लछिमन छाड़े बिसिख कराला।। देखेसि आवत पबि सम बाना। तुरत भयउ खल अंतरधाना।। बिबिध बेष धरि करइ लराई। कबहुँक प्रगट कबहुँ दुरि जाई।। देखि अजय रिपु डरपे कीसा। परम क्रुद्ध तब भयउ अहीसा।। लछिमन मन अस मंत्र दृढ़ावा। एहि पापिहि मैं बहुत खेलावा।। सुमिरि कोसलाधीस प्रतापा। सर संधान कीन्ह करि दापा।। छाड़ा बान माझ उर लागा। मरती बार कपटु सब त्यागा।।

jāi kapinh so dekhā baisā. āhuti deta rudhira aru bhainsā.. kīnha kapinh saba jagya bidhansā. jaba na uṭhai taba karahiṃ prasaṃsā.. tadapi na uṭhai dharenhi kaca jāī. lātanhi hati-hati cale parāī.. lai trisula dhāvā kapi bhāge. āe jahã rāmānuja āge.. āvā parama krodha kari mārā. garja ghora rava bārahiṃ-bārā.. kopi marutasuta aṅgada dhāe. hati trisūla ura dharani girāe.. prabhu kahã chā̃ḍesi sūla pracaṇḍā. sara hati kṛta anaṃta juga khaṇḍā.. uṭhi bahori māruti jubarājā. hatahiṃ kopi tehi ghāu na bājā.. phire bīra ripu marai na mārā. taba dhāvā kari ghora cikārā.. āvata dekhi kruddha janu kālā. lachimana chā̃ḍe bisikha karālā.. dekhasi āvata pabi-sama bānā. turata bhayu khal antaradhānā.. bibidha beṣa dhari karai larāī. kabahũka pragaṭa kabahũ duri jāī.. dekhi ajaya ripu ḍarape kīsā. parama kruddha taba bhayu ahīsā.. lachimana mana asa maṃtra dṛṛhāvā. ehi pāpihi maiṃ bahuta khelāvā.. sumiri kosalādhīsa pratāpā. sara saṃdhāna kīnha kari dāpā.. chā̃ḍā bāna mājha ura lāgā. maratī bāra kapaṭu saba tyāgā..

猿たちは行って、彼がそこに座り、血と水牛の供物を捧げているのを見た。彼らは犠牲祭を破壊した。彼が立ち上がらないので、嘲笑し始めた。それでも彼は立ち上がらない。彼らは彼の髪を掴み、何度も蹴って逃げた。三叉戟を取って彼らを追った。猿たちは逃げ、ラクシュマナの前に来た。彼は激怒して来て打ち、恐ろしい声で何度も吼えた。怒ったハヌマーンとアンガダは飛び出し、三叉戟を打ち落として地面に投げた。彼は強力な三叉戟をラクシュマナに投げた。ラクシュマナは矢でそれを打ち、永遠の時を経て砕いた。アンガダは再び怒って立ち上がった。打ったが、傷は効かなかった。英雄は引き返した。死にも殺されもせず、恐ろしい叫びと共に再び突撃した。彼が来るのを見て、死のように恐ろしく、ラクシュマナは恐ろしい矢を放った。悪しき者は雷のような矢が来るのを見て、即座に姿を消した。多くの変装をして戦った。現れたり、遠ざかったり。征服できない敵を見て、猿たちは恐れた。ラクシュマナは正義の怒りに燃えた。ラクシュマナは心を固めた。「私はこの罪人と十分遊んだ。」コーサラの主ラーマの栄光を思い、堅い決意で矢を定めた。矢を放つと、胸の真ん中に当たり、死の瞬間に彼はすべての欺瞞を捨てた。

Verse 187 (दोहा/सोरठा)

रामानुज कहँ रामु कहँ अस कहि छाँड़ेसि प्रान। धन्य धन्य तव जननी कह अंगद हनुमान।।76।।

rāmānuja kahã rāmu kahã asa kahi chā̃ḍesi prāna. dhanya dhanya tava jananī kaha aṅgada hanumān..76..

「ラクシュマナはどこに、ラーマはどこにおわすのか」——そう言い残して、彼は命を捨てた。 アンガダとハヌマーンは言った。「ああ、汝の母は福なるかな、福なるかな！」

Verse 188 (चौपाई)

बिनु प्रयास हनुमान उठायो। लंका द्वार राखि पुनि आयो।। तासु मरन सुनि सुर गंधर्बा। चढ़ि बिमान आए नभ सर्बा।। बरषि सुमन दुंदुभीं बजावहिं। श्रीरघुनाथ बिमल जसु गावहिं।। जय अनंत जय जगदाधारा। तुम्ह प्रभु सब देवन्हि निस्तारा।। अस्तुति करि सुर सिद्ध सिधाए। लछिमन कृपासिन्धु पहिं आए।। सुत बध सुना दसानन जबहीं। मुरुछित भयउ परेउ महि तबहीं।। मंदोदरी रुदन कर भारी। उर ताड़न बहु भाँति पुकारी।। नगर लोग सब ब्याकुल सोचा। सकल कहहिं दसकंधर पोचा।।

binu prayāsa hanumān uṭhāyo. laṅkā dvāra rākhi puni āyo.. tāsu marana suni sur gandharbā. caṛhi bimāna āe nabha sarbā.. baraṣi sumana duṃdubhīṃ bajāvahiṃ. śrīraghunātha bimala jasu gāvahiṃ.. jaya anaṃta jaya jagadādhārā. tumha prabhu saba devanha niṣṭārā.. astuti kari sur siddha sidhāe. lachimana kṛpāsindhu pahiṃ āe.. suta badha sunā dasānana jabahīṃ. muruchita bhayu pareu mahi tabahīṃ.. mandodarī rudana kara bhārī. ura tāṛana bahu bhā̃ti pukārī.. nagara loga saba byākula socā. sakala kahahiṃ dasakandhara pochā..

ハヌマーンは苦もなく彼を担ぎ上げ、ランカーの門に置いて戻った。彼の死を聞いて、神々とガンダルヴァたちは皆、戦車に乗って天空からやって来た。彼らは花を降らせ、天界の太鼓を打ち鳴らし、シュリー・ラグナートの清らかな名声を歌った。「無限なる方に勝利あれ、世界の支えに勝利あれ！あなたこそ全ての神々に解脱を与える主です。」と。賛美を終えて、成就者たちは去り、慈悲の海であるラクシュマナの元へ訪れた。ラーヴァナが息子の死を聞いた時、彼は気絶して地に倒れた。マンドーダリーは激しく嘆き悲しみ、胸を打ち、様々な言葉で叫んだ。都の人々は皆、不安に思い悲しみ、「十首の者は終わった」と語り合った。

Verse 189 (दोहा/सोरठा)

तब दसकंठ बिबिध बिधि समुझाईं सब नारि। नस्वर रूप जगत सब देखहु हृदयँ बिचारि।।77।।

taba dasakaṇṭha bibidha bidhi samujhāīṃ saba nāri. nasvara rūpa jagata saba dekhahu hṛdayã bicāri..77..

そのとき十の首の者（ラーヴァナ）は、さまざまに女たちを慰めて言った。 「世のあらゆる相はみな無常と見よ——そのことを心のうちに省みよ。」

Verse 190 (चौपाई)

तिन्हहि ग्यान उपदेसा रावन। आपुन मंद कथा सुभ पावन।। पर उपदेस कुसल बहुतेरे। जे आचरहिं ते नर न घनेरे।। निसा सिरानि भयउ भिनुसारा। लगे भालु कपि चारिहुँ द्वारा।। सुभट बोलाइ दसानन बोला। रन सन्मुख जा कर मन डोला।। सो अबहीं बरु जाउ पराई। संजुग बिमुख भएँ न भलाई।। निज भुज बल मैं बयरु बढ़ावा। देहउँ उतरु जो रिपु चढ़ि आवा।। अस कहि मरुत बेग रथ साजा। बाजे सकल जुझाऊ बाजा।। चले बीर सब अतुलित बली। जनु कज्जल कै आँधी चली।। असगुन अमित होहिं तेहि काला। गनइ न भुजबल गर्ब बिसाला।।

tinhahi gyāna upadesā rāvana. āpuna manda kathā subha pāvana.. para upadesa kusala bahutere. je ācarahiṃ te nara na ghanere.. nisā sirāni bhayu bhinusārā. lage bhālu kapi cārihũ dvārā.. subhaṭ bolāi dasānana bolā. rana sanmukha jā kara mana ḍolā.. so abahīṃ baru jāu parāī. saṃjuga bimukha bhaẽ na bhalāī.. nija bhuja bala maiṃ bayaru baṛhāvā. dehaũ utaru jo ripu chaṛhi āvā.. asa kahi maruta bega ratha sājā. bāje sakala jujhāū bājā.. cale bīra saba atulita balī. janu kajjala kai ā̃dhī calī.. asaguna amita hohiṃ tehi kālā. ganai na bhujabala garba bisālā..

ラーヴァナは彼らに「智慧」の教えを説いたが、自らの言葉は暗く、吉祥で清めると称えられた。他人に教えるのは巧みな者が多いが、それを実践する者は少ない。夜は明け、夜明けが来た。熊と猿たちは四つの門すべてに配置についた。十面の者は勇者たちを呼び、「戦いを前にして心が震える者は、直ちに他国へ去れ。戦いから背を向けることに善はない。我が腕の力でこの敵意を増した。敵が攻め上がれば、相応の答えを与えよう」と宣言した。そう言って、風のように速い戦車を用意した。全ての軍鼓が鳴り響いた。比類なき力を持つ勇者たちは皆、黒い塵の嵐のように進軍した。その時、数え切れない凶兆が現れたが、腕力への誇りに満ち彼は意に介さなかった。

Verse 191 (छंद)

अति गर्ब गनइ न सगुन असगुन स्त्रवहिं आयुध हाथ ते॥ भट गिरत रथ ते बाजि गज चिक्करत भाजहिं साथ ते॥॥ गोमाय गीध कराल खर रव स्वान बोलहिं अति घने॥ जनु कालदूत उलूक बोलहिं बचन परम भयावने॥॥

ati garba ganai na saguna asaguna stravahiṃ āyudha hātha te. bhaṭ girata ratha te bāji gaja cikkarata bhājahiṃ sātha te.. gomāya gīdha karāla khara rava svāna bolahiṃ ati ghane. janu kāladūta ulūka bolahiṃ bacana parama bhayāvane..

過度の誇りにより、彼らは吉兆も凶兆も気に留めない。武器が手から滑り落ちても。戦士たちは戦車から転落し、馬と象は悲鳴を上げて逃げ去る。ジャッカルと恐ろしい禿鷹が荒々しい声を上げ、犬が密集して吠える。まるで死の使者のように、梟は極めて恐ろしい言葉を発する。

Verse 192 (दोहा/सोरठा)

ताहि कि संपति सगुन सुभ सपनेहुँ मन बिश्राम। भूत द्रोह रत मोहबस राम बिमुख रति काम।।78।।

tāhi ki saṃpati saguna subha sapanehuṃ mana bisrāma. bhūta droha rata mohavasa rāma bimukha rati kāma..78..

迷妄に縛られ、生きとし生けるものを害することに心を寄せ、ラーマに背いて欲楽を喜ぶ者に、どうして吉祥の福があろう。 どうして良き兆しがあろう。夢の中でさえ、どうして心の安らぎが宿ろうか。

Verse 193 (चौपाई)

चलेउ निसाचर कटकु अपारा। चतुरंगिनी अनी बहु धारा।। बिबिध भाँति बाहन रथ जाना। बिपुल बरन पताक ध्वज नाना।। चले मत्त गज जूथ घनेरे। प्राबिट जलद मरुत जनु प्रेरे।। बरन बरद बिरदैत निकाया। समर सूर जानहिं बहु माया।। अति बिचित्र बाहिनी बिराजी। बीर बसंत सेन जनु साजी।। चलत कटक दिगसिधुंर डगहीं। छुभित पयोधि कुधर डगमगहीं।। उठी रेनु रबि गयउ छपाई। मरुत थकित बसुधा अकुलाई।। पनव निसान घोर रव बाजहिं। प्रलय समय के घन जनु गाजहिं।। भेरि नफीरि बाज सहनाई। मारू राग सुभट सुखदाई।। केहरि नाद बीर सब करहीं। निज निज बल पौरुष उच्चरहीं।। कहइ दसानन सुनहु सुभट्टा। मर्दहु भालु कपिन्ह के ठट्टा।। हौं मारिहउँ भूप द्वौ भाई। अस कहि सन्मुख फौज रेंगाई।। यह सुधि सकल कपिन्ह जब पाई। धाए करि रघुबीर दोहाई।।

caleu nisācara kaṭaku apārā. caturaṅginī anī bahu dhārā.. bibidha bhā̃ti bāhana ratha jānā. bipula barana patāka dhvaja nānā.. cale matta gaja jūtha ghanere. prābiṭa jalada maruta janu prere.. barana barada biradaita nikāyā. samara sūra jānahiṃ bahu māyā.. ati bicitra bāhinī बिरājī. bīra basanta sena janu sājī.. calata kaṭaka digasidhũra ḍagahīṃ. chubhita payodhi kudhara ḍagamagahīṃ.. uṭhī renu rabi gayau chapāī. maruta thakita basudhā akulāī.. panava nisāna ghora rava bājahiṃ. pralaya samaya ke ghana janu gājahiṃ.. bherī naphīri bāja sahanāī. mārū rāga subhaṭa sukhadāī.. keharii nāda bīra saba karahīṃ. nija nija bala pauruṣa uccarahīṃ.. kahai dasānana sunahu subhaṭṭā. mardahu bhālu kapinha ke ṭhaṭṭā.. hauṃ mārihauṃ bhūpa dvau bhāī. asa kahi sanmukha phauja reṃgāī.. yaha sudhi sakala kapinha jaba pāī. dhāe kari raghubīra dohāī..

悪魔の軍勢は出陣した、限りなく、四軍の多くの流れとなって整列して。様々な種類の乗り物と戦車、数え切れない旗と幟が美しく掲げられた。発情した象の群れが密集して進む、風に追われる雨雲のように。その列は色と誇りを示し、歴戦の勇士たちは多くの戦術を知っていた。軍勢は驚くべき多様さで輝き、まるで春が勇者の軍を整えたかのよう。軍勢が進むと、世界を支える象たちがよろめくように見え、海はかき乱され山々は震えた。塵が立ち上り太陽は隠れ、風は疲れ地は苦悩した。太鼓と戦の合図が、破壊の時の雷鳴のように轟いた。太鼓、ラッパ、シャハナーイが鳴り、戦士を喜ばせるマールーの調べに合わせて。全ての勇者は獅子のように咆哮し、それぞれの力と勇気を叫んだ。ダシャナナは叫んだ、「聞け、勇者たちよ、熊と猿のこの徒党を打ち砕け！我は二人の王族の兄弟を殺すであろう！」そう言って軍を前進させた。猿たちは皆これを聞き、ラグヴィールの名を叫んで突撃した。

Verse 194 (छंद)

धाए बिसाल कराल मर्कट भालु काल समान ते। मानहुँ सपच्छ उड़ाहिं भूधर बृंद नाना बान ते।। नख दसन सैल महाद्रुमायुध सबल संक न मानहीं। जय राम रावन मत्त गज मृगराज सुजसु बखानहीं।।

dhāe bisāla karāla markaṭa bhālu kāla samāna te. mānahuṃ sapaccha uṛāhiṃ bhūdhara bṛṃda nānā bāna te.. nakha dasana saila mahādrumāyudha sabala saṅka na mānahīṃ. jaya rāma rāvana matta gaja mṛgarāja sujasu bakhānahīṃ..

巨大で恐ろしい猿と熊が、死そのもののように突撃した。まるで翼のある山々が飛び、無数の矢のように放たれたかのよう。爪と牙、岩と大木を武器とし、強く躊躇なく、恐れを知らなかった。「ラーマに勝利あれ！」と叫び、王の中の獅子の高貴な名声を称え、ラーヴァナは発狂した象のように猛った。

Verse 195 (दोहा/सोरठा)

दुहु दिसि जय जयकार करि निज निज जोरी जानि। भिरे बीर इत रामहि उत रावनहि बखानि।।79।।

duhu disi jaya jayakāra kari nija nija jorī jāni. bhire bīra ita rāmahi uta rāvanahi bakhāni..79..

両陣から「勝利、勝利！」の鬨が上がり、各々が自軍を見定めた。 勇士たちは戦いに入り、ここではラーマを讃え、かしこではラーヴァナを称揚した。

Verse 196 (चौपाई)

रावनु रथी बिरथ रघुबीरा। देखि बिभीषन भयउ अधीरा।। अधिक प्रीति मन भा संदेहा। बंदि चरन कह सहित सनेहा।। नाथ न रथ नहिं तन पद त्राना। केहि बिधि जितब बीर बलवाना।। सुनहु सखा कह कृपानिधाना। जेहिं जय होइ सो स्यंदन आना।। सौरज धीरज तेहि रथ चाका। सत्य सील दृढ़ ध्वजा पताका।। बल बिबेक दम परहित घोरे। छमा कृपा समता रजु जोरे।। ईस भजनु सारथी सुजाना। बिरति चर्म संतोष कृपाना।। दान परसु बुधि सक्ति प्रचंड़ा। बर बिग्यान कठिन कोदंडा।। अमल अचल मन त्रोन समाना। सम जम नियम सिलीमुख नाना।। कवच अभेद बिप्र गुर पूजा। एहि सम बिजय उपाय न दूजा।। सखा धर्ममय अस रथ जाकें। जीतन कहँ न कतहुँ रिपु ताकें।।

rāvanu rathī biratha raghubīrā | dekhi bibhīṣana bhayu adhīrā || adhika prīti mana bhā sandehā | bandi carana kaha sahita sanehā || nātha na ratha nahiṁ tana pada-trānā | kehi bidhi jitaba bīra balavānā || sunahu sakhā kaha kṛpānidhānā | jehiṁ jaya hoi so syaṁdana ānā || sauraja dhīraja tehi ratha cākā | satya sīla dṛḍha dhvajā patākā || bala bibeka dama parahita ghore | kṣamā kṛpā samatā raju jore || īsa-bhajanu sārathī sujānā | birati carma santoṣa kṛpānā || dāna parasu budhi sakti pracaṁḍā | bara bigyāna kaṭhina kodaṁḍā || amala acala mana trona samānā | sama jama niyama silīmukha nānā || kavaca abheda bipra gura pūjā | ehi sama bijaya upāya na dūjā || sakhā dharmamaya asa ratha jākeṁ | jītana kahaṁ na katahuṁ ripu tākeṁ ||

ラーヴァナは戦車に乗り、ラグ族の勇者（ラーマ）は戦車なく立っておられた。これを見てヴィビーシャナは胸騒ぎを覚えた。 深い愛ゆえに疑いが心に起こり、彼はラーマの御足にひれ伏して、情をこめて申し上げた。 「主よ、あなたには戦車もなく、鎧もなく、御足を守る備えもございません。いかにしてこの大勇士に勝たれましょう。」 慈悲の宝庫なる主は答え給うた。「友よ、聞け。勝利をもたらす戦車とは、ただそれである。 勇気と忍耐がその車輪、真実と善き行いが堅固なる旗と幟。 力、分別、自制、他者を思う心がその馬、赦し・慈悲・平静がそれを束ねる手綱。 神への礼拝が賢き御者、離欲が盾、知足が身を守る覆い。 布施は斧、鋭き बुद्धि（知慧）と शक्ति（威力）は猛き武器、最上の ज्ञान（智慧）は折れがたき弓。 汚れなき揺るがぬ心は矢筒、静けさ・節制・修行は数多の矢。 バラモンへの敬いと師（グル）への礼拝こそ貫き通せぬ鎧である。勝利のため、これに勝る手立てはない。 友よ、このようにダルマ（法）で成る戦車を具える者には、いかなる敵といえども、どこにあっても抗し得ぬ。」

Verse 197 (दोहा/सोरठा)

महा अजय संसार रिपु जीति सकइ सो बीर। जाकें अस रथ होइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर।।80(क)।।

mahā ajaya saṁsāra ripu jīti sakai so bīra | jākeṁ asa ratha hoi dṛḍha sunahu sakhā matidhīra ||80(ka)||

偉大にして征服不可能な敵、すなわち世を征服できる者だけが真の勇者である。聞け、心堅き友よ、そのような戦車（ダルマの）を堅く持つ者こそが勇者なのだ。

Verse 198 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन बिभीषन हरषि गहे पद कंज। एहि मिस मोहि उपदेसेहु राम कृपा सुख पुंज।।80(ख)।।

suni prabhu bacana bibhīṣana haraṣi gahe pada kaṁja | ehi misa mohi upadesahu rāma kṛpā sukha puṁja ||80(kha)||

主の言葉を聞いて、ヴィビーシャナは喜んで蓮華の足を抱いた。「このような方法で、ラーマ、慈悲の喜びの宝庫よ、あなたは私を導かれました。」

Verse 199 (छंद)

उत पचार दसकंधर इत अंगद हनुमान। लरत निसाचर भालु कपि करि निज निज प्रभु आन।।80(ग)।।

uta pacāra dasakaṁdhara ita aṁgada hanumān | larata nisācara bhālu kapi kari nija-nija prabhu āna ||80(ga)||

あちらではラーヴァナが挑戦を叫び、こちらではアンガダとハヌマーンがいた。悪魔、熊、猿が戦い、それぞれが自らの主の名誉を守った。

Verse 200 (दोहा/सोरठा)

सुर ब्रह्मादि सिद्ध मुनि नाना। देखत रन नभ चढ़े बिमाना।। हमहू उमा रहे तेहि संगा। देखत राम चरित रन रंगा।। सुभट समर रस दुहु दिसि माते। कपि जयसील राम बल ताते।। एक एक सन भिरहिं पचारहिं। एकन्ह एक मर्दि महि पारहिं।। मारहिं काटहिं धरहिं पछारहिं। सीस तोरि सीसन्ह सन मारहिं।। उदर बिदारहिं भुजा उपारहिं। गहि पद अवनि पटकि भट डारहिं।। निसिचर भट महि गाड़हि भालू। ऊपर ढारि देहिं बहु बालू।। बीर बलिमुख जुद्ध बिरुद्धे। देखिअत बिपुल काल जनु क्रुद्धे।।

sura brahmādi siddha muni nānā | dekhata rana nabha caṛhe bimānā || hamahū̃ umā rahe tehi saṅgā | dekhata rāma carita rana raṅgā || subhaṭ samara rasa duhu disi māte | kapi jayasīla rāma bala tāte || eka eka sana bhirahiṁ pacārahiṁ | ekanha eka mardi mahi pārahiṁ || mārahiṁ kāṭahiṁ dharahiṁ pachārahiṁ | sīsa tori sīsanha sana mārahiṁ || udara bidārahiṁ bhujā upārahiṁ | gahi pada avani paṭaki bhaṭa ḍārahiṁ || nisicara bhaṭa mahi gāṛahi bhālū | ūpara ḍhāri dehiṁ bahu bālū || bīra balimukha juddha biruddhe | dekhiata bipula kāla janu kruddhe ||

神々、ブラフマーその他、シッダと多くの聖賢は、戦いを見守るために空中の車に乗って昇った。「そして我らも、ウマーよ、彼らと共にいて、ラーマの御業の戦場の劇を見守った。両軍の勇者たちは戦いの味に酔い、勝利に生まれた猿たちはラーマから授かった力で戦った。彼らは一対一で組み合い、挑戦を叫んだ。一人が他を打ち倒し、地に投げ捨てた。彼らは打ち、切り、掴み、投げた。首を引きちぎり、その首で他を打った。腹を引き裂き、腕をちぎった。足を掴んで戦士を地に叩きつけた。熊は悪魔の兵士を地に埋め、その上に砂を山と積んだ。勇者たちの戦いは、広大な死そのもののように見えた、怒れる時間のように。

Verse 201 (चौपाई)

धायउ परम क्रुद्ध दसकंधर। सन्मुख चले हूह दै बंदर।। गहि कर पादप उपल पहारा। डारेन्हि ता पर एकहिं बारा।। लागहिं सैल बज्र तन तासू। खंड खंड होइ फूटहिं आसू।। चला न अचल रहा रथ रोपी। रन दुर्मद रावन अति कोपी।। इत उत झपटि दपटि कपि जोधा। मर्दै लाग भयउ अति क्रोधा।। चले पराइ भालु कपि नाना। त्राहि त्राहि अंगद हनुमाना।। पाहि पाहि रघुबीर गोसाई। यह खल खाइ काल की नाई।। तेहि देखे कपि सकल पराने। दसहुँ चाप सायक संधाने।।

dhāyu parama kruddha dasakaṃdhara | sanmukha cale hūha dai bandara || gahi kara pādapa upala pahārā | ḍārenhi tā para ekahiṃ bārā || lāgahiṃ saila bajra tana tāsū | khaṇḍa khaṇḍa hoi phūṭahiṃ āsū || calā na acala rahā ratha ropī | raṇa durmada rāvaṇa ati kopī || ita uta jhapaṭi dapaṭi kapi jodhā | mardai lāga bhayau ati krodhā || cale parāi bhālu kapi nānā | trāhi trāhi aṅgada hanumānā || pāhi pāhi raghubīra gosāī | yaha khala khāi kāla kī nāī || tehi dekhe kapi sakala parāne | dasahuṃ cāpa sāyaka saṃdhāne ||

激怒したラーヴァナが突進した。猿たちは叫び声を上げて迎え撃った。木々と石を武器として掴み、何度も彼に投げつけた。岩は彼の金剛のような体に当たって瞬く間に粉々に砕けた。彼は動かず、戦車の上に不動だった、戦いに狂い、極めて怒れるラーヴァナ。猿の戦士たちは四方から飛びかかり、打ち、その怒りは激しくなった。多くの熊と猿が逃げ始め、「アンガダよ、ハヌマーンよ、救ってくれ！」と叫んだ。「ラグヴィールの主よ、お守りください。この悪人は死そのもののように貪ります！」と叫んだ。ラーヴァナは全ての猿が散るのを見て、十の弓すべてに矢をつがえ、狙いを定めた。

Verse 202 (छंद)

संधानि धनु सर निकर छाड़ेसि उरग जिमि उड़ि लागहीं। रहे पूरि सर धरनी गगन दिसि बिदसि कहँ कपि भागहीं।। भयो अति कोलाहल बिकल कपि दल भालु बोलहिं आतुरे। रघुबीर करुना सिंधु आरत बंधु जन रच्छक हरे।।

saṃdhāni dhanu sara nikara chāṛesi uraga jimi uṛi lāgahiṃ | rahe pūri sara dharanī gagana disi bidasi kahaṃ kapi bhāgahiṃ || bhayo ati kolāhala bikala kapi dala bhālu bolahiṃ āture | raghubīra karuṇā siṃdhu ārata baṃdhu jana racchaka hare ||

弓に矢をつがえ、蛇のように飛び交う矢の群れを放ちたまう。矢は地と空を満たし、四方へと猿たちは逃げ惑う。大いなる騒ぎが起こり、猿の軍は恐怖に陥り、熊たちは苦悶の声を上げた。「ラグヴィーラよ、慈悲の海よ、民の守護者よ、苦しむ者の友よ、我らを救いたまえ」と。

Verse 203 (दोहा/सोरठा)

निज दल बिकल देखि कटि कसि निषंग धनु हाथ। लछिमन चले क्रुद्ध होइ नाइ राम पद माथ।।82।।

nija dala bikala dekhi kaṭi kasi niṣaṅga dhanu hātha | lachimana cale kruddha hoi nāi rāma pada mātha ||82||

自らの軍が混乱に陥るを見て、ラクシュマナは腰帯を締め、手に矢筒と弓を執りたまう。怒りて前進せんとし、まずラーマの御足を頭に頂きて拝したまう。

Verse 204 (चौपाई)

रे खल का मारसि कपि भालू। मोहि बिलोकु तोर मैं कालू।। खोजत रहेउँ तोहि सुतघाती। आजु निपाति जुड़ावउँ छाती।। अस कहि छाड़ेसि बान प्रचंडा। लछिमन किए सकल सत खंडा।। कोटिन्ह आयुध रावन डारे। तिल प्रवान करि काटि निवारे।। पुनि निज बानन्ह कीन्ह प्रहारा। स्यंदनु भंजि सारथी मारा।। सत सत सर मारे दस भाला। गिरि सृंगन्ह जनु प्रबिसहिं ब्याला।। पुनि सत सर मारा उर माहीं। परेउ धरनि तल सुधि कछु नाहीं।। उठा प्रबल पुनि मुरुछा जागी। छाड़िसि ब्रह्म दीन्हि जो साँगी।।

re khala kā mārasi kapi bhālū | mohi biloku tora maiṃ kālū || khojata raheuṃ tohi sutaghātī | āju nipāti juṛāvuṃ chātī || asa kahi chāṛesi bāna pracaṇḍā | lachimana kiye sakala sata khaṇḍā || koṭinha āyudha rāvan ḍāre | tila pravāna kari kāṭi nivāre || puni nija bānanh kīnha prahārā | syaṃdanu bhaṃji sārathī mārā || sata sata sara māre dasa bhālā | giri sṛṅganha janu prabisahiṃ byālā || puni sata sara mārā ura māhīṃ | pareu dharani tala sudhi kachu nāhīṃ || uṭhā prabala puni muruchā jāgī | chāṛisi brahma dīnhi jo sāṅgī ||

「悪人よ、なぜ猿や熊を打つのか。我を見よ、我はそなたの死なり。我が息子を殺したそなたを捜し求めておった。今日そなたを倒し、胸に抱きしめん」と言いて、恐るべき矢を放ちたれば、ラクシュマナはそれを百の欠片に砕きたまう。ラーヴァナは幾百万もの武器を投げたれど、ラクシュマナは胡麻一粒ほども残さず切り払いたまう。さらに自らの矢をもって打ち、戦車を砕き、御者を殺したまう。数百の矢を射、ラーヴァナの十の槍は山頂に入りし蛇のごとくなりぬ。再び百の矢をその胸に射込みたれば、彼は地に倒れ、意識を失いたり。されど激しき気絶より覚めて再び立ち上がり、ブラフマーより授かりし槍を投げたる。

Verse 205 (छंद)

सो ब्रह्म दत्त प्रचंड सक्ति अनंत उर लागी सही। पर्यो बीर बिकल उठाव दसमुख अतुल बल महिमा रही।। ब्रह्मांड भवन बिराज जाकें एक सिर जिमि रज कनी। तेहि चह उठावन मूढ़ रावन जान नहिं त्रिभुअन धनी।।

so brahma datta pracaṇḍa sakti anaṃta ura lāgī sahī | paryo bīra bikala uṭhāva dasamukha atula bala mahimā rahī || brahmāṇḍa bhavana birāja jākeṃ eka sira jimi raja kanī | tehi caha uṭhāvana mūṛha rāvan jāna nahiṃ tribhuana dhanī ||

ブラフマーより授かりし恐るべき槍は、アナンタの胸に当たりて受け止められたり。英雄は倒れ、深く傷つきたれど、十面の者は彼を起こしたり。その比類なき力の偉大さは残れり。宇宙の住処は彼にとって一つの頭上の塵のごとし。されど愚かなるラーヴァナは、三界の主と知らずして彼を起こさんとす。

Verse 206 (दोहा/सोरठा)

देखि पवनसुत धायउ बोलत बचन कठोर। आवत कपिहि हन्यो तेहिं मुष्टि प्रहार प्रघोर।।83।।

dekhi pavanasuta dhāyu bolata bacana kaṭhora | āvata kapi-hi hanyō tehiṁ muṣṭi prahāra praghora ||83||

風の子が厳しき言葉を吐きつつ突進するを見て、敵は猿の進み来るに及びて恐るべき拳をもって打ちたる。

Verse 207 (चौपाई)

जानु टेकि कपि भूमि न गिरा। उठा सँभारि बहुत रिस भरा।। मुठिका एक ताहि कपि मारा। परेउ सैल जनु बज्र प्रहारा।। मुरुछा गै बहोरि सो जागा। कपि बल बिपुल सराहन लागा।। धिग धिग मम पौरुष धिग मोही। जौं तैं जिअत रहेसि सुरद्रोही।। अस कहि लछिमन कहुँ कपि ल्यायो। देखि दसानन बिसमय पायो।। कह रघुबीर समुझु जियँ भ्राता। तुम्ह कृतांत भच्छक सुर त्राता।। सुनत बचन उठि बैठ कृपाला। गई गगन सो सकति कराला।। पुनि कोदंड बान गहि धाए। रिपु सन्मुख अति आतुर आए।।

jānu ṭeki kapi bhūmi na girā | uṭhā saṁbhāri bahuta risa bharā || muṭhikā eka tāhi kapi mārā | pareu saila janu bajra prahārā || muruchā gai bahori so jāgā | kapi bala bipula sarāhana lāgā || dhiga dhiga mama pauruṣa dhiga mohī | jauṁ taiṁ jiyata rahesi suradrohī || asa kahi lachimana kahuṁ kapi lyāyō | dekhi dasānana bisamaya pāyō || kaha raghubīra samujhu jiyaṁ bhrātā | tumha kṛtānta bhacchaka sura trātā || sunata bacana uṭhi baiṭha kṛpālā | gaī gagana so sakati karālā || puni kodaṇḍa bāna gahi dhāē | ripu sanmukha ati ātura āē ||

猿は膝を地につけて踏みとどまり、倒れることなし。たちまち立ち上がり、激しき怒りに燃えたり。一つの拳をもって敵を打ちたれば、雷に打たれし山のごとく倒れたり。気絶して再び覚め、猿の計り知れぬ力を称え始めたり。「我を呪わん、我の勇気を呪わん。神々の敵なるそなたが生き続くならば、我を恥じるなり」と言いて、猿をラクシュマナのもとに連れ行きたり。十面の者はこれを見て驚き呆れたり。ラーマは言いたまう。「兄弟よ、心に悟れ。そなたは死を滅ぼす者、神々の守護者なり」。この言葉を聞きて、慈悲深き者は立ち上がりて座り直したまい、その恐るべき槍は空へと飛び去れり。再び弓と矢を執りて走り出で、敵の前に立ちて戦いを求めたまう。

Verse 208 (छंद)

आतुर बहोरि बिभंजि स्यंदन सूत हति ब्याकुल कियो। गिर् यो धरनि दसकंधर बिकलतर बान सत बेध्यो हियो। सारथी दूसर घालि रथ तेहि तुरत लंका लै गयो। रघुबीर बंधु प्रताप पुंज बहोरि प्रभु चरनन्हि नयो।।

ātura bahori vibhaṁji syaṁdana sūta hati byākula kiyō | giryo dharani dasakaṁdhara bikalatara bāna sata bedhyō hiyō || sārathī dūsara ghāli ratha tehi turata laṅkā lai gayō | raghubīra baṁdhu pratāpa puṁja bahori prabhu carananhi nayō ||

急ぎて再び戦車を砕き、御者を打ち倒し、敵を混乱に陥れたまう。十頸の者は地に倒れ、ますます苦悶し、百の矢に胸を貫かれたり。別の御者が直ちに戦車に乗り、彼を連れてランカーへと急ぎ去れり。ラグの英雄の兄弟、威光の塊は、再び主の御足に頭を垂れたまう。

Verse 209 (दोहा/सोरठा)

उहाँ दसानन जागि करि करै लाग कछु जग्य। राम बिरोध बिजय चह सठ हठ बस अति अग्य।।84।।

uhāṁ dasānana jāgi kari karai lāga kachu jagya | rāma birodha bijaya caha saṭha haṭha basa ati agya ||84||

そこでラーヴァナは正気を取り戻し、ある儀式を行い始めたり。愚か者は頑固さと深き無知にとらわれ、ラーマに敵対して勝利を求めたり。

Verse 210 (चौपाई)

इहाँ बिभीषन सब सुधि पाई। सपदि जाइ रघुपतिहि सुनाई।। नाथ करइ रावन एक जागा। सिद्ध भएँ नहिं मरिहि अभागा।। पठवहु नाथ बेगि भट बंदर। करहिं बिधंस आव दसकंधर। प्रात होत प्रभु सुभट पठाए। हनुमदादि अंगद सब धाए।। कौतुक कूदि चढ़े कपि लंका। पैठे रावन भवन असंका।। जग्य करत जबहीं सो देखा। सकल कपिन्ह भा क्रोध बिसेषा।। रन ते निलज भाजि गृह आवा। इहाँ आइ बक ध्यान लगावा।। अस कहि अंगद मारा लाता। चितव न सठ स्वारथ मन राता।।

ihāṁ bibhīṣana saba sudhi pāī | sapadi jāi raghupati-hi sunāī || nātha karai rāvan eka jāgā | siddha bhaeṁ nahiṁ marihi abhāgā || paṭhavahu nātha begi bhaṭa baṁdara | karahiṁ bidhaṁsa āva dasakaṁdhara || prāta hota prabhu subhaṭa paṭhāe | hanumad-ādi aṅgada saba dhāe || kautuka kūdi caṛhe kapi laṅkā | paiṭhe rāvan bhavana asaṅkā || jagya karata jaba hīṁ so dekhā | sakala kapinha bhā krodha bisēṣā || ran te nilaja bhāji gṛha āvā | ihāṁ āi baka dhyāna lagāvā || asa kahi aṅgada mārā lātā | citava na saṭha svāratha mana rātā ||

ここにヴィビーシャナはすべての報せを聞き知り、直ちにラグの主のもとへ行きて告げたり。「主よ、ラーヴァナは儀式を行っております。もし成就すれば、あの不運な者は死なぬでしょう」。主は言いたまう。「速やかに戦士の猿たちを遣わせ。十頸の者が終える前に破壊せしめよ」。朝となりて主は勇者たちを遣わしたまい。ハヌマーンをはじめ、アンガダと共に皆が走り出たり。勇み躍りて猿たちはランカーに登り、恐れることなくラーヴァナの宮殿に入りたり。儀式を行う彼を見し時、特別な怒りがすべての猿に燃え上がれり。「恥知らずにも戦場から逃げ帰り、ここで鶴のごとく瞑想しておる」と言いて、アンガダは彼を蹴りたれど、利己心に心奪われし悪人は目を上げることさえせず。

Verse 211 (चौपाई)

चले बान सपच्छ जनु उरगा। प्रथमहिं हतेउ सारथी तुरगा।। रथ बिभंजि हति केतु पताका। गर्जा अति अंतर बल थाका।। तुरत आन रथ चढ़ि खिसिआना। अस्त्र सस्त्र छाँड़ेसि बिधि नाना।। बिफल होहिं सब उद्यम ताके। जिमि परद्रोह निरत मनसा के।। तब रावन दस सूल चलावा। बाजि चारि महि मारि गिरावा।। तुरग उठाइ कोपि रघुनायक। खैंचि सरासन छाँड़े सायक।। रावन सिर सरोज बनचारी। चलि रघुबीर सिलीमुख धारी।। दस दस बान भाल दस मारे। निसरि गए चले रुधिर पनारे।। स्त्रवत रुधिर धायउ बलवाना। प्रभु पुनि कृत धनु सर संधाना।। तीस तीर रघुबीर पबारे। भुजन्हि समेत सीस महि पारे।। काटतहीं पुनि भए नबीने। राम बहोरि भुजा सिर छीने।। प्रभु बहु बार बाहु सिर हए। कटत झटिति पुनि नूतन भए।। पुनि पुनि प्रभु काटत भुज सीसा। अति कौतुकी कोसलाधीसा।। रहे छाइ नभ सिर अरु बाहू। मानहुँ अमित केतु अरु राहू।।

cale bāna sapaccha janu uragā | prathamahĩ hateu sārathī turagā || ratha bibhaṃji hati ketu patākā | garjā ati antara bala thākā || turata āna ratha caṛhi khisiānā | astra sastra chāṃṛesi bidhi nānā || biphala hohiṃ saba udyama tāke | jimi paradroha nirata manasā ke || taba rāvaṇa dasa sūla calāvā | bāji cāri mahi māri girāvā || turaga uṭhāi kopi raghunāyaka | khaiṃci sarāsana chāṃṛe sāyaka || rāvaṇa sira saroja bana-cārī | cali raghubīra silīmukha dhārī || dasa-dasa bāna bhāla dasa māre | nisari gae cale rudhira panāre || stravata rudhira dhāyu balavānā | prabhu puni kṛta dhanu sara saṃdhānā || tīsa tīra raghubīra pabāre | bhujanhi sameta sīsa mahi pāre || kāṭatahĩ puni bhae nabīne | rāma bahori bhujā sira chīne || prabhu bahu bāra bāhu sira hae | kaṭata jhaṭiti puni nūtana bhae || puni-puni prabhu kāṭata bhuja sīsā | ati kautukī kosalādhīsā || rahe chāi nabha sira aru bāhū | mānahuṃ amita ketu aru rāhū ||

翼ある蛇のごとき矢が飛び交い、最初に御者と馬を打ち倒したり。戦車を砕き、旗印を打ち倒したれど、敵は咆哮せり、されど内なる力は衰えたり。直ちに別の戦車に乗り、狂気のごとく種々の武器を放ちたり。されどすべての努力は実を結ばず、裏切りに心傾く者の企てのごとし。その時ラーヴァナは十の槍を放ち、四頭の馬を地に倒したり。ラグナータは怒りて馬を起こし、弓を引き絞りて矢を放ちたまう。ラグヴィーラは鋭き矢をもって進み、ラーヴァナの蓮のごとき首を攻めたまう。十の矢が十の額を打ち、血は流れる河のごとくなりたり。血を流しつつ強者は突進し、主は再び弓に矢をつがえたまう。ラグヴィーラは三十の矢を放ち、首と腕を共に地に倒したまう。切られるや否や新たに生じ、ラーマは再び首と腕を切り離したまう。幾度も主は首と腕を切り、新たに生じたり。コーサラの主は驚くべき力をもって、繰り返し切り続けたまう。首と腕は空を覆い、数多のラーフとケートゥが現れたるごとくなりたり。

Verse 212 (छंद)

जनु राहु केतु अनेक नभ पथ स्त्रवत सोनित धावहीं। रघुबीर तीर प्रचंड लागहिं भूमि गिरन न पावहीं।। एक एक सर सिर निकर छेदे नभ उड़त इमि सोहहीं। जनु कोपि दिनकर कर निकर जहँ तहँ बिधुंतुद पोहहीं।।

janu rāhu ketu aneka nabha patha stravata sonita dhāvahīṃ | raghubīra tīra pracaṇḍa lāgahĩ bhūmi girana na pāvahīṃ || eka-eka sara sira nikara chede nabha uṛata imi sohahīṃ | janu kopi dinakara kara nikara jahāṃ-tahāṃ bidhuntuda pohahīṃ ||

まるで多くのラーフとケートゥが天空の道を血を流しながら走るかのよう。ラーグヴィーラの猛烈な矢に撃たれ、彼らは地に倒れることさえできなかった。一本一本の矢に貫かれた首の群れが天空を飛び、そのように輝いた。まるで怒れるラーフが至る所で太陽の光線を襲い、月を食らう者があちこちへ飛び回るかのよう。

Verse 213 (दोहा/सोरठा)

जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर तिमि तिमि होहिं अपार। सेवत बिषय बिबर्ध जिमि नित नित नूतन मार।।92।।

jimi jimi prabhu hara tāsu sira timi timi hohiṃ apāra | sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nūtana māra ||92||

主が彼の首を切り落とすたびに、それは限りなく生じた。このように感覚的快楽は、それに耽れば増大し、日々新たな打撃をもたらす。

Verse 214 (चौपाई)

दसमुख देखि सिरन्ह कै बाढ़ी। बिसरा मरन भई रिस गाढ़ी।। गर्जेउ मूढ़ महा अभिमानी। धायउ दसहु सरासन तानी।। समर भूमि दसकंधर कोप्यो। बरषि बान रघुपति रथ तोप्यो।। दंड एक रथ देखि न परेऊ। जनु निहार महुँ दिनकर दुरेऊ।। हाहाकार सुरन्ह जब कीन्हा। तब प्रभु कोपि कारमुक लीन्हा।। सर निवारि रिपु के सिर काटे। ते दिसि बिदिस गगन महि पाटे।। काटे सिर नभ मारग धावहिं। जय जय धुनि करि भय उपजावहिं।। कहँ लछिमन सुग्रीव कपीसा। कहँ रघुबीर कोसलाधीसा।।

dasamukha dekhi siranha kai bāṛhī | bisarā marana bhaī risa gāṛhī || garjeu mūṛha mahā abhimānī | dhāyu dasahu sarāsana tānī || samara bhūmi dasakaṃdhara kopyo | baraṣi bāna raghupati ratha topyo || daṃḍa eka ratha dekhi na pareū | janu nihāra mahuṃ dinakara dureū || hāhākāra suranha jaba kīnhā | taba prabhu kopi kāramuka līnhā || sara nivāri ripu ke sira kāṭe | te disi bidisa gagana mahi pāṭe || kāṭe sira nabha māraga dhāvahĩ | jaya jaya dhuni kari bhaya upajāvahĩ || kahaँ lachimana sugrīva kapīsā | kahaँ raghubīra kosalādhīsā ||

十面の者は首が増すのを見て死を忘れ、怒りは激しくなった。愚かで大いに傲慢なその者は咆哮し、十の弓をすべて引き絞って突進した。戦場で十首の者は激怒し、矢の雨を降らせてラーグパティの戦車を打ち砕いた。戦車の一本の柱さえ見えなかった、まるで霧の中で太陽が消えたかのよう。神々が驚愕の叫びを上げたとき、主は怒って弓を取られた。矢を払い除けて敵の首を切り落とすと、それらはあらゆる方向で空を満たした。切り落とされた首たちは天空の道を走り、「勝利、勝利」という叫びを上げ、恐怖を広めた。ラクシュマナ、スグリーヴァ、猿の主はいずこに、そしてラーグヴィーラ、コーサラの君主はいずこに。