Prakarana 10
यह सोपान ‘अहंकार-वध’ और ‘माया-भेदन’ का द्वार है। साधक के भीतर का रावण (दशमुख—दश इंद्रियाँ/दश दिशाओं में फैला अहं) प्रभु-शरणागति के तेज से कटता है, पर बार-बार बढ़ता भी है—जब तक हृदय में राम-ध्यान स्थिर न हो। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रयोजन बाह्य युद्ध नहीं, अंतःकरण-रण है: क्रोध, मद, छल, और मायिक-बहुरूपता का नाश; तथा ‘राम-कृपा’ को निर्णायक कारण मानकर निर्भयता, धैर्य, और दास्य-भक्ति का परिपाक।
『ランカー・カーンダ』の味わい（ラサ）は勇壮（ヴィーラ・ラサ）を軸としつつも、その内なる流れは不思議（アドブタ）、哀憐（カルナー）、そして寂静（シャーンタ）へと折り返してゆく。本段（ドーハー90–99）では、ラーヴァナの咆哮と威嚇、ラーマの「微笑みをもっての応答」、さらに幻力（マーヤー）による多相の変化へと、戦の劇は一気に緊迫する。トゥルシーダースはここで、武勇を単なる戦技ではなく、ダルマの光輝（ダルマ・テージャス）の顕現として描く――「主の恩寵（プラブ・クリパー）」が御者となって戦車を進め、「マーヤー」は一瞬に断たれる、「あたかも日輪が昇れば闇が裂け散るがごとく」。ラーヴァナの首と腕が幾度も生え増すのは、心理＝宗教的な徴である。対象への耽溺が欲望（ヴァーサナー）を常に新たにすることを示す。さらにシーターとトリジャターの対話によって、外の戦の轟きは内なる恐れと信の相へと転じ、結論として、ラーヴァナの滅は武器によるのではなく、ラーマ念（ラーマ・ディヤーナ）の不壊の矢によって必定であると確定される。
Verses
チャウパーイー 90.1-5
अस कहि रथ रघुनाथ चलावा।बिप्र चरन पंकज सिरु नावा।।
तब लंकेस क्रोध उर छावा।गर्जत तर्जत सन्मुख धावा।।
जीतेहु जे भट संजुग माहीं।सुनु तापस मैं तिन्ह सम नाहीं।।
रावन नाम जगत जस जाना।लोकप जाकें बंदीखाना।।
खर दूषन बिराध तुम्ह मारा।बधेहु ब्याध इव बालि बिचारा।।
निसिचर निकर सुभट संघारेहु।कुंभकरन घननादहि मारेहु।।
आजु बयरु सबु लेउँ निबाही।जौं रन भूप भाजि नहिं जाहीं।।
आजु करउँ खलु काल हवाले।परेहु कठिन रावन के पाले।।
सुनि दुर्बचन कालबस जाना।बिहँसि बचन कह कृपानिधाना।।
सत्य सत्य सब तव प्रभुताई।जल्पसि जनि देखाउ मनुसाई।।
asa kahi ratha raghunātha calāvā |bipra carana paṅkaja siru nāvā ||
taba laṅkesa krodha ura chāvā |garjata tarjata sanmukha dhāvā ||
jītehu je bhaṭa sañjuga māhīṁ |sunu tāpasa maiṁ tinha sama nāhīṁ ||
rāvana nāma jagata jasa jānā |lokapa jākeṁ bandīkhānā ||
khara dūṣana birādha tumha mārā |badhehu byādha iva bāli bicārā ||
nisicara nikara subhaṭa saṅghārehu |kumbhakarana ghananādahi mārehu ||
āju bayaru sabu leũ nibāhī |jauṁ rana bhūpa bhāji nahiṁ jāhīṁ ||
āju karaũ khalu kāla havāle |parehu kaṭhina rāvana ke pāle ||
suni durbacana kālabasa jānā |bihãsi bacana kaha kṛpānidhānā ||
satya satya saba tava prabhutāī |jalpasi jani dekhāu manusāī ||
そう言って、ラグの主は戦車を前進させ、バラモンの蓮の足に頭を垂れた。その時、ランカーの主の心に怒りが満ち、咆哮し脅しながら正面に向かって突進した。「聞け、苦行者よ、お前が戦いで打ち負かした戦士たち、私は彼らのようではない。ラーヴァナの名とその名声は世界中に知れ渡っている、世界の守護者たちが彼の牢獄に囚われている。お前はカラ、ドゥシャナ、ヴィラダを殺し、哀れなバリを狩人が獲物を殺すように殺した。お前は羅刹の群れとその勇猛な戦士たちを滅ぼし、クムバカルナとメーガナーダを殺した。今日、私はすべての敵意の決着をつける、もしお前が、王よ、戦場から逃げないなら。今日、悪人よ、お前を死神に引き渡そう、お前はラーヴァナの厳しい掌握に陥ったのだ。」これらの罵詈を聞き、彼が死の力の下にあることを知り、慈悲の宝庫である主は微笑んで語った。「真実、真実、お前のこのすべての偉大さは真実である、だが誇るな、男らしさを見せびらかすな。」
チャンド 90
जनि जल्पना करि सुजसु नासहि नीति सुनहि करहि छमा।संसार महँ पूरुष त्रिबिध पाटल रसाल पनस समा।।
एक सुमनप्रद एक सुमन फल एक फलइ केवल लागहीं।एक कहहिं कहहिं करहिं अपर एक करहिं कहत न बागहीं।।
jani jalpanā kari sujasu nāsahi nīti sunahi karahi chamā |saṁsāra mahã pūruṣa tribidha pāṭala rasāla panasa samā ||
eka sumanaprada eka sumana phala eka phalai kevala lāgahīṁ |eka kahahiṁ kahahiṁ karahiṁ apara eka karahiṁ kahata na bāgahīṁ ||
むだ口を叩いて良き名声を損なってはならない。私の忠告を聞き、私が言うことを許してほしい。この世には三種類の人があり、パータラ樹、マンゴーの樹、ジャックフルーツの樹のようである。一つの木は花だけをつけ、もう一つは花と実をつけ、もう一つは実だけをつける。人も同じで、ある者はただ語り、ある者は語りかつ行い、ある者は行うが一言も語らない。
ドーハー 90
राम बचन सुनि बिहँसा मोहि सिखावत ग्यान।बयरु करत नहिं तब डरे अब लागे प्रिय प्रान।।90।।
rāma bacana suni bihãsā mohi sikhāvata gyāna |bayaru karata nahiṁ taba ḍare aba lāge priya prāna ||90||
ラーマの言葉を聞いて、ラーヴァナは笑って言った。「あなたは私に知恵を教えているのか！私と敵対した時は恐れなかったのに、今は命が惜しくなったのか。」
チャウパーイー 91.1-4
कहि दुर्बचन क्रुद्ध दसकंधर।कुलिस समान लाग छाँड़ै सर।।
नानाकार सिलीमुख धाए।दिसि अरु बिदिस गगन महि छाए।।
पावक सर छाँड़ेउ रघुबीरा।छन महुँ जरे निसाचर तीरा।।
छाड़िसि तीब्र सक्ति खिसिआई।बान संग प्रभु फेरि चलाई।।
कोटिक चक्र त्रिसूल पबारै।बिनु प्रयास प्रभु काटि निवारै।।
निफल होहिं रावन सर कैसें।खल के सकल मनोरथ जैसें।।
तब सत बान सारथी मारेसि।परेउ भूमि जय राम पुकारेसि।।
राम कृपा करि सूत उठावा।तब प्रभु परम क्रोध कहुँ पावा।।
kahi durbacana kruddha dasakandhara |kulisa samāna lāga chā̃ṛai sara ||
nānākāra silīmukha dhāe |disi aru bidisa gagana mahi chāe ||
pāvaka sara chā̃ṛeu raghubīrā |chana mahũ jare nisācara tīrā ||
chāṛisi tībra sakti khisiāī |bāna saṅga prabhu pheri calāī ||
koṭika cakra trisūla pabārai |binu prayāsa prabhu kāṭi nivārai ||
niphala hohiṁ rāvana sara kaiseṁ |khala ke sakala manoratha jaiseṁ ||
taba sata bāna sārathī māresi |pareu bhūmi jaya rāma pukāresi ||
rāma kṛpā kari sūta uṭhāvā |taba prabhu parama krodha kahũ pāvā ||
厳しい言葉を述べた後、怒りに満ちたラーヴァナは雷のような矢を放ち始めた。様々な形の矢が飛び出し、方角と中間の方角、空と地を覆い尽くした。ラグヴィーラは火の矢を放ち、瞬く間に悪魔の矢は焼き尽くされた。ラーヴァナは恥じて猛烈な槍を投げたが、主は矢でそれを打ち返し、彼に向けて飛ばした。数百万の円盤と三叉戟を投げたが、主は何の苦もなくそれらを切り裂いて防いだ。ラーヴァナの矢はどのように無駄になったのか。悪人のすべての企みがそうであるように。それから彼は御者に百本の矢を射かけた。御者は地に倒れ、「ラーマの勝利を！」と叫んだ。ラーマは恩寵により御者を起こされた。その時、主は激しい怒りに満たされた。
チャンド 91
भए क्रुद्ध जुद्ध बिरुद्ध रघुपति त्रोन सायक कसमसे।कोदंड धुनि अति चंड सुनि मनुजाद सब मारुत ग्रसे।।
मँदोदरी उर कंप कंपति कमठ भू भूधर त्रसे।चिक्करहिं दिग्गज दसन गहि महि देखि कौतुक सुर हँसे।।
bhae kruddha juddha biruddha raghupati trona sāyaka kasamase |kodaṇḍa dhuni ati caṇḍa suni manujāda saba māruta grase ||
mãdodarī ura kampa kampati kamaṭha bhū bhūdhara trase |cikkarahiṁ diggaja dasana gahi mahi dekhi kautuka sura hãse ||
ラーマは戦いにおいて敵に対して激怒し、矢筒の中の矢がざわめき動いた。コーダンダ弓の極めて猛烈な弦の音を聞いて、人食い悪鬼たちは皆、風に飲み込まれたかのように恐怖に襲われた。マンドーダリーの心は震え、亀も大地も山々も恐れおののいた。十方の象たちは鳴き声を上げ、牙で大地を掴み、神々はその光景を見て笑った。
ドーハー 91
तानेउ चाप श्रवन लगि छाँड़े बिसिख कराल।राम मारगन गन चले लहलहात जनु ब्याल।।91।।
tāneu cāpa śravana lagi chā̃ṛe bisikha karāla |rāma māragana gana cale lahalahāta janu byāla ||91||
彼は弓を耳まで引き、恐ろしい致命的な矢を放った。ラーマの矢は群れをなして進み、蛇のようにうねった。
チャウパーイー 92.1-7
चले बान सपच्छ जनु उरगा।प्रथमहिं हतेउ सारथी तुरगा।।
रथ बिभंजि हति केतु पताका।गर्जा अति अंतर बल थाका।।
तुरत आन रथ चढ़ि खिसिआना।अस्त्र सस्त्र छाँड़ेसि बिधि नाना।।
बिफल होहिं सब उद्यम ताके।जिमि परद्रोह निरत मनसा के।।
तब रावन दस सूल चलावा।बाजि चारि महि मारि गिरावा।।
तुरग उठाइ कोपि रघुनायक।खैंचि सरासन छाँड़े सायक।।
रावन सिर सरोज बनचारी।चलि रघुबीर सिलीमुख धारी।।
दस दस बान भाल दस मारे।निसरि गए चले रुधिर पनारे।।
स्रवत रुधिर धायउ बलवाना।प्रभु पुनि कृत धनु सर संधाना।।
तीस तीर रघुबीर पबारे।भुजन्हि समेत सीस महि पारे।।
काटतहीं पुनि भए नबीने।राम बहोरि भुजा सिर छीने।।
प्रभु बहु बार बाहु सिर हए।कटत झटिति पुनि नूतन भए।।
पुनि पुनि प्रभु काटत भुज सीसा।अति कौतुकी कोसलाधीसा।।
रहे छाइ नभ सिर अरु बाहू।मानहुँ अमित केतु अरु राहू।।
cale bāna sapaccha janu uragā |prathamahĩ hateu sārathī turagā ||
ratha bibhaṃji hati ketu patākā |garjā ati antara bala thākā ||
turata āna ratha caṛhi khisiānā |astra sastra chāṃṛesi bidhi nānā ||
biphala hohiṃ saba udyama tāke |jimi paradroha nirata manasā ke ||
taba rāvaṇa dasa sūla calāvā |bāji cāri mahi māri girāvā ||
turaga uṭhāi kopi raghunāyaka |khaiṃci sarāsana chāṃṛe sāyaka ||
rāvaṇa sira saroja bana-cārī |cali raghubīra silīmukha dhārī ||
dasa-dasa bāna bhāla dasa māre |nisari gae cale rudhira panāre ||
sravata rudhira dhāyu balavānā |prabhu puni kṛta dhanu sara saṃdhānā ||
tīsa tīra raghubīra pabāre |bhujanhi sameta sīsa mahi pāre ||
kāṭatahĩ puni bhae nabīne |rāma bahori bhujā sira chīne ||
prabhu bahu bāra bāhu sira hae |kaṭata jhaṭiti puni nūtana bhae ||
puni-puni prabhu kāṭata bhuja sīsā |ati kautukī kosalādhīsā ||
rahe chāi nabha sira aru bāhū |mānahuṃ amita ketu aru rāhū ||
矢は翼ある蛇のごとく飛び出し、まず御者と馬を射殺した。戦車を砕き、旗竿と旗を打ち倒した。羅波那は激しく咆哮したが、内なる力はすでに衰えていた。彼は直ちに別の戦車に乗り換え、種々の武器と飛弾を放った。そのすべての努力は徒労に帰した、他者を害せんとする心の企てのごとく。その時、羅波那は十本の槍を投げ、四頭の馬を撃って地に倒した。ラグの主は馬を引き起こし、怒りて弓を引き絞り矢を放った。羅波那の頭は水に咲く蓮のごとく、ラグ族の英雄の矢は蜂のごとく飛び向かった。十本の矢がそれぞれ十の額を撃ち、貫き通り、血の流れが噴き出した。血に染みて強き魔は突進し、主は再び弓に矢を番えた。ラグ族の英雄は三十の矢を放ち、頭と腕を共に地に撃ち落とした。斬られるや否や新たに生え、ラーマは再び腕と頭を斬り落とした。主は幾度も腕と頭を斬り落とし、斬られるや直ちに新たに生えた。主は幾度も幾度も腕と頭を斬り、コーサラの主はこの戯れを大いに楽しまれた。空は頭と腕で満たされ、無数の計都と羅睺のごとくであった。
チャンド 92
जनु राहु केतु अनेक नभ पथ स्रवत सोनित धावहीं।रघुबीर तीर प्रचंड लागहिं भूमि गिरन न पावहीं।।
एक एक सर सिर निकर छेदे नभ उड़त इमि सोहहीं।जनु कोपि दिनकर कर निकर जहँ तहँ बिधुंतुद पोहहीं।।
janu rāhu ketu aneka nabha patha sravata sonita dhāvahīṃ |raghubīra tīra pracaṇḍa lāgahĩ bhūmi girana na pāvahīṃ ||
eka-eka sara sira nikara chede nabha uṛata imi sohahīṃ |janu kopi dinakara kara nikara jahāṃ-tahāṃ bidhuntuda pohahīṃ ||
まるで多くのラーフとケートゥが天空の道を血を流しながら走るかのよう。ラーグヴィーラの猛烈な矢に撃たれ、彼らは地に倒れることさえできなかった。一本一本の矢に貫かれた首の群れが天空を飛び、そのように輝いた。まるで怒れるラーフが至る所で太陽の光線を襲い、月を食らう者があちこちへ飛び回るかのよう。
ドーハー 92
जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर तिमि तिमि होहिं अपार।सेवत बिषय बिबर्ध जिमि नित नित नूतन मार।।92।।
jimi jimi prabhu hara tāsu sira timi timi hohiṃ apāra |sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nūtana māra ||92||
主が彼の首を斬るたびに、数え切れないほどの首が再び生えてきた。ちょうど感覚の対象にふけるほど欲望が増大し、毎日新しくなるのと同じように。
チャウパーイー 93.1-4
दसमुख देखि सिरन्ह कै बाढ़ी।बिसरा मरन भई रिस गाढ़ी।।
गर्जेउ मूढ़ महा अभिमानी।धायउ दसहु सरासन तानी।।
समर भूमि दसकंधर कोप्यो।बरषि बान रघुपति रथ तोप्यो।।
दंड एक रथ देखि न परेऊ।जनु निहार महुँ दिनकर दुरेऊ।।
हाहाकार सुरन्ह जब कीन्हा।तब प्रभु कोपि कारमुक लीन्हा।।
सर निवारि रिपु के सिर काटे।ते दिसि बिदिस गगन महि पाटे।।
काटे सिर नभ मारग धावहिं।जय जय धुनि करि भय उपजावहिं।।
कहँ लछिमन सुग्रीव कपीसा।कहँ रघुबीर कोसलाधीसा।।
dasamukha dekhi siranha kai bāṛhī |bisarā marana bhaī risa gāṛhī ||
garjeu mūṛha mahā abhimānī |dhāyu dasahu sarāsana tānī ||
samara bhūmi dasakaṃdhara kopyo |baraṣi bāna raghupati ratha topyo ||
daṃḍa eka ratha dekhi na pareū |janu nihāra mahuṃ dinakara dureū ||
hāhākāra suranha jaba kīnhā |taba prabhu kopi kāramuka līnhā ||
sara nivāri ripu ke sira kāṭe |te disi bidisa gagana mahi pāṭe ||
kāṭe sira nabha māraga dhāvahĩ |jaya jaya dhuni kari bhaya upajāvahĩ ||
kahã lachimana sugrīva kapīsā |kahã raghubīra kosalādhīsā ||
十首のラーヴァナは自らの首が増えたのを見て、死を忘れ、怒りが深まった。愚かで極めて傲慢な彼は咆哮し、十の弓を引き絞って突進した。戦場でラーヴァナは激怒し、矢の雨でラーグパティの戦車を覆い隠した。一ダンダの間、戦車は見えず、まるで太陽が霧に隠れたかのようであった。神々が嘆きの声を上げた時、主は怒り弓を取られた。矢を防ぎつつ敵の首を斬り、それらは空と地のあらゆる方向に散った。斬られた首が空の道を駆け、勝利の叫びを上げて恐怖を生じさせた。ラクシュマナはどこに？猿の主スグリーヴァはどこに？コーサラの主ラーマはどこに？
チャンド 93
कहँ रामु कहि सिर निकर धाए देखि मर्कट भजि चले।संधानि धनु रघुबंसमनि हँसि सरन्हि सिर बेधे भले।सिर मालिका कर कालिका गहि बृंद बृंदन्हि बहु मिलीं।करि रुधिर सरि मज्जनु मनहुँ संग्राम बट पूजन चलीं।।
kahã rāmu kahi sira nikara dhāe dekhi markaṭa bhaji cale |saṃdhāni dhanu raghubaṃsamaṇi haṃsi saranhi sira bedhe bhale ||
sira mālikā kara kālikā gahi bṛṃda-bṛṃdanhĩ bahu milīṃ |kari rudhira sari majjanu manahuṃ saṃgrāma baṭa pūjana calīṃ ||
「ラーマはどこだ」と叫んで首の群れが突進してくるのを見て、猿たちは逃げ去った。しかしラーグの系統の宝石は弓に矢をつがえ、微笑んでそれらの首を正確に射抜いた。首の花環を手に取ったカーリーのように、それらは多くの群れをなして集まった。血の川で沐浴し、まるで戦場のバニヤンの木を礼拝しに行ったかのよう。
ドーハー 93
पुनि दसकंठ क्रुद्ध होइ छाँड़ी सक्ति प्रचंड।चली बिभीषन सन्मुख मनहुँ काल कर दंड।।93।।
puni dasakaṁṭha kruddha hoi chā̃ṛī sakti pracaṁḍa |calī bibhīṣana sanmukha manahũ kāla kara daṁḍa ||93||
それから十首の者は怒りに燃え、猛烈な槍を投げた。それはヴィビーシャナに向かって真っ直ぐに飛んだ、まるで死の刑杖のよう。
チャウパーイー 94.1-4
आवत देखि सक्ति अति घोरा।प्रनतारति भंजन पन मोरा।।
तुरत बिभीषन पाछें मेला।सन्मुख राम सहेउ सोइ सेला।।
लागि सक्ति मुरुछा कछु भई।प्रभु कृत खेल सुरन्ह बिकलई।।
देखि बिभीषन प्रभु श्रम पायो।गहि कर गदा क्रुद्ध होइ धायो।।
रे कुभाग्य सठ मंद कुबुद्धे।तैं सुर नर मुनि नाग बिरुद्धे।।
सादर सिव कहुँ सीस चढ़ाए।एक एक के कोटिन्ह पाए।।
तेहि कारन खल अब लगि बाँच्यो।अब तव कालु सीस पर नाच्यो।।
राम बिमुख सठ चहसि संपदा।अस कहि हनेसि माझ उर गदा।।
āvata dekhi sakti ati ghorā |pranatārati bhañjana pana morā ||
turata bibhīṣana pācheṁ melā |sanmukha rāma saheu soi selā ||
lāgi sakti muruchā kachu bhaī |prabhu kṛta khela suranha bikalāī ||
dekhi bibhīṣana prabhu śrama pāyo |gahi kara gadā kruddha hoi dhāyo ||
re kubhāgya saṭha manda kubuddhe |taiṁ sura nara muni nāga biruddhe ||
sādara siva kahũ sīsa caṛhāe |eka eka ke koṭinha pāe ||
tehi kārana khala aba lagi bā̃cyo |aba tava kālu sīsa para nācyo ||
rāma bimukha saṭha cahasi saṁpadā |asa kahi hanesi mājha ura gadā ||
恐ろしい槍が来るのを見て、主は自ら思われた、「帰依した者の苦悩を打ち砕くことが私の誓いである」と。直ちにヴィビーシャナを後ろに引き、正面からその槍を受けられた。槍が当たり、少し気を失われた、これは主の遊戯であり、神々は動揺した。主が疲れたように見えるのを見て、ヴィビーシャナは棍棒を手に取り、怒って突進した。「おお不運な悪人、卑しく歪んだ心の者よ。お前は神々、人間、聖者、蛇たちに敵対した。かつて敬意をもってシヴァの首を捧げ、それゆえ悪人よ、今まで生き延びてきた。今やお前の死が頭上で踊っている。ラーマに背を向けた愚か者よ、繁栄を求めているのか」。こう言って、彼は棍棒でラーヴァナの胸の真ん中を打った。
チャンド 94
उर माझ गदा प्रहार घोर कठोर लागत महि पर्यो।दस बदन सोनित स्रवत पुनि संभारि धायो रिस भर्यो।द्वौ भिरे अतिबल मल्लजुद्ध बिरुद्ध एकु एकहि हनै।रघुबीर बल दर्पित बिभीषनु घालि नहिं ता कहुँ गनै।।
ura mājha gadā prahāra ghora kaṭhora lāgata mahi paryo |dasa badana sonita sravata puni saṁbhāri dhāyo risa bharyo ||
dvau bhire atibala mallajuddha biruddha eku ekahi hanai |raghubīra bala darpita bibhīṣanu ghāli nahiṁ tā kahũ ganai ||
胸の真ん中に棍棒の恐ろしい激しい打撃が当たり、彼は地に倒れた。十の口から血が流れ出たが、再び身を立て直し、怒りに満ちて突進した。二人は極めて強力な格闘戦で組み合い、敵として互いに打ち合った。しかしラグ族の英雄の力を誇りとするヴィビーシャナは彼を打ち倒し、もはや彼を何とも思わなかった。
ドーハー 94
उमा बिभीषनु रावनहि सन्मुख चितव कि काउ।सो अब भिरत काल ज्यों श्रीरघुबीर प्रभाउ।।94।।
um̐ā bibhīṣanu rāvanahi sanmukha citava ki kāu |so aba bhirata kāla jyoṁ śrīraghubīra prabhāu ||94||
おおウマーよ、誰が想像できただろうか。ヴィビーシャナがラーヴァナと面と向かい、まるで死神のごとく組み合うとは。これぞシュリー・ラグヴィーラ（ラーマ）の大いなる御力である。
チャウパーイー 95.1-4
देखा श्रमित बिभीषनु भारी।धायउ हनूमान गिरि धारी।।
रथ तुरंग सारथी निपाता।हृदय माझ तेहि मारेसि लाता।।
ठाढ़ रहा अति कंपित गाता।गयउ बिभीषनु जहँ जनत्राता।।
पुनि रावन कपि हतेउ पचारी।चलेउ गगन कपि पूँछ पसारी।।
गहिसि पूँछ कपि सहित उड़ाना।पुनि फिरि भिरेउ प्रबल हनुमाना।।
लरत अकास जुगल सम जोधा।एकहि एकु हनत करि क्रोधा।।
सोहहिं नभ छल बल बहु करहीं।कज्जल गिरि सुमेरु जनु लरहीं।।
बुधि बल निसिचर परइ न पार्यो।तब मारुत सुत प्रभु संभार्यो।।
dekhā śramita bibhīṣanu bhārī |dhāyu hanūmāna giri dhārī ||
ratha turaṅga sārathī nipātā |hṛdaya mājha tehi māresi lātā ||
ṭhāṛha rahā ati kampita gātā |gayau bibhīṣanu jahã janatrātā ||
puni rāvana kapi hateu pacārī |caleu gagana kapi pū̃cha pasārī ||
gahisi pū̃cha kapi sahita uṛānā |puni phiri bhireu prabala hanumānā ||
larata akāsa jugala sama jodhā |ekahi eku hanata kari krodhā ||
sohahiṁ nabha chala bala bahu karahīṁ |kajjala giri sumeru janu larahīṁ ||
budhi bala nisicara parai na pāryo |taba māruta-suta prabhu saṁbhāryo ||
ハヌマーンはヴィビーシャナがひどく疲れているのを見て、山を担いで駆け寄った。戦車、馬、御者を打ち倒し、ラーヴァナの胸の真ん中を蹴った。ラーヴァナは立ち尽くしたが体は激しく震え、ヴィビーシャナは救い主のもとへ向かった。次にラーヴァナは猿を挑発して打った。猿は尾を広げて空に昇った。ラーヴァナは尾を掴んで猿と共に飛び上がり、強きハヌマーンは向き直って再び組み合った。二人の互角の戦士が空中で戦い、互いに怒りをもって打ち合った。彼らは天に輝き、多くの計略と力を用い、まるで墨の山と須弥山が戦うかのようであった。悪魔は知略にも力でも打ち負かせなかった。その時、風の子は主を思い起こした。
チャンド 95
संभारि श्रीरघुबीर धीर पचारि कपि रावनु हन्यो।महि परत पुनि उठि लरत देवन्ह जुगल कहुँ जय जय भन्यो।।
हनुमंत संकट देखि मर्कट भालु क्रोधातुर चले।रन मत्त रावन सकल सुभट प्रचंड भुज बल दलमले।।
sambhāri śrīraghubīra dhīra pacāri kapi rāvanu hanyo |mahi parata puni uṭhi larata devanha jugala kahũ jaya jaya bhanyo ||
hanumanta saṅkaṭa dekhi markaṭa bhālu krodhātura cale |rana matta rāvana sakala subhaṭa pracaṇḍa bhuja bala dalamale ||
ラーグ家の栄光ある英雄を心に念じ、不動のハヌマーンは挑戦を叫びラーヴァナを打った。ラーヴァナは地に倒れ、再び立ち上がって戦い、神々は両者に向かって勝利、勝利と叫んだ。ハヌマーンの危機を見て、猿と熊たちは怒りに駆られて駆けつけた。しかし戦いの狂乱に酔ったラーヴァナは、その恐るべき腕の力で全ての勇猛な戦士を打ち砕いた。
ドーハー 95
तब रघुबीर पचारे धाए कीस प्रचंड।कपि बल प्रबल देखि तेहिं कीन्ह प्रगट पाषंड।।95।।
taba raghubīra pacāre dhāe kīsa pracaṇḍa |kapi bala prabala dekhi tehiṁ kīnha pragaṭa pāṣaṇḍa ||95||
その時、ラーグビールに促されて、猛猿たちが駆け出した。猿たちの強大な力を見て、彼は魔術と欺瞞を現した。
チャウパーイー 96.1-4
अंतरधान भयउ छन एका।पुनि प्रगटे खल रूप अनेका।।
रघुपति कटक भालु कपि जेते।जहँ तहँ प्रगट दसानन तेते।।
देखे कपिन्ह अमित दससीसा।जहँ तहँ भजे भालु अरु कीसा।।
भागे बानर धरहिं न धीरा।त्राहि त्राहि लछिमन रघुबीरा।।
दहँ दिसि धावहिं कोटिन्ह रावन।गर्जहिं घोर कठोर भयावन।।
डरे सकल सुर चले पराई।जय कै आस तजहु अब भाई।।
सब सुर जिते एक दसकंधर।अब बहु भए तकहु गिरि कंदर।।
रहे बिरंचि संभु मुनि ग्यानी।जिन्ह जिन्ह प्रभु महिमा कछु जानी।।
antaradhāna bhayau chana ekā |puni pragaṭe khala rūpa anekā ||
raghupati kaṭaka bhālu kapi jete |jahã tahã pragaṭa dasānana tete ||
dekhe kapinha amita dasasīsā |jahã tahã bhaje bhālu aru kīsā ||
bhāge bānara dharahiṁ na dhīrā |trāhi trāhi lachimana raghubīrā ||
dahã disi dhāvahiṁ koṭinha rāvana |garjahiṁ ghora kaṭhora bhayāvana ||
ḍare sakala sura cale parāī |jaya kai āsa tajahu aba bhāī ||
saba sura jite eka dasakandhara |aba bahu bhae takahu giri kandara ||
rahe birañci sambhu muni gyānī |jinha jinha prabhu mahimā kachu jānī ||
彼は一瞬の間に姿を消し、再び悪者が多くの姿で現れた。ラーグパティの軍勢にいた熊と猿の数だけ、至る所にラーヴァナが現れた。猿たちは無数のラーヴァナを見て、熊と猿は四方八方に逃げた。猿たちは逃げ出し、勇気を保てず、叫んだ。お救いください、ラクシュマナよ！お救いください、ラーグビーラよ！十方すべてに数百万のラーヴァナが駆け回り、厳しく恐ろしい声で咆哮した。すべての神々は恐れて逃げ去り、言った。兄弟たちよ、今や勝利の望みを捨てよ。一人のラーヴァナがすべての神々を征服したのに、今や彼は無数となった。山の洞窟を探せ。ブラフマー、シャンブ、そして賢い聖仙たちだけが留まった。主の偉大さを少しでも知った者たちである。
チャンド 96
जाना प्रताप ते रहे निर्भय कपिन्ह रिपु माने फुरे।चले बिचलि मर्कट भालु सकल कृपाल पाहि भयातुरे।।
हनुमंत अंगद नील नल अतिबल लरत रन बाँकुरे।मर्दहिं दसानन कोटि कोटिन्ह कपट भू भट अंकुरे।।
jānā pratāpa te rahe nirbhaya kapinha ripu māne phure |cale bicali markaṭa bhālu sakala kṛpāla pāhi bhayāture ||
hanumanta aṅgada nīla nala atibala larata rana bā̃kure |mardahiṁ dasānana koṭi koṭinha kapaṭa bhū bhaṭa aṅkure ||
主の威光を知る者は恐れなくあった；しかし猿たちは敵を真実と思い、すべての猿と熊は恐怖のなか叫びながら逃げ去った、「ああ慈悲深き方よ、我らを救いたまえ！」ハヌマーン、アンガダ、ニーラ、ナーラ、力強く勇猛なる戦士たち、戦場で戦い続け、地より芽吹く如く湧き出でた幻影の戦士、数千万のラーヴァナを打ち砕いた。
ドーハー 96
सुर बानर देखे बिकल हँस्यो कोसलाधीस।सजि सारंग एक सर हते सकल दससीस।।96।।
sura bānara dekhe bikala hãsyo kosalādhīsa |saji sāraṅga eka sara hate sakala dasasīsa ||96||
神々と猿たちは苦悩して見守った。コーサラの主は微笑んだ。彼は弓に矢をつがえ、すべてのラーヴァナを殺した。
チャウパーイー 97.1-4
प्रभु छन महुँ माया सब काटी।जिमि रबि उएँ जाहिं तम फाटी।।
रावनु एकु देखि सुर हरषे।फिरे सुमन बहु प्रभु पर बरषे।।
भुज उठाइ रघुपति कपि फेरे।फिरे एक एकन्ह तब टेरे।।
प्रभु बलु पाइ भालु कपि धाए।तरल तमकि संजुग महि आए।।
अस्तुति करत देवतन्हि देखें।भयउँ एक मैं इन्ह के लेखें।।
सठहु सदा तुम्ह मोर मरायल।अस कहि कोपि गगन पर धायल।।
हाहाकार करत सुर भागे।खलहु जाहु कहँ मोरें आगे।।
देखि बिकल सुर अंगद धायो।कूदि चरन गहि भूमि गिरायो।।
prabhu chana mahũ māyā saba kāṭī |jimi rabi uẽ jāhiṁ tama phāṭī ||
rāvanu eku dekhi sura haraṣe |phire sumana bahu prabhu para baraṣe ||
bhuja uṭhāi raghupati kapi phere |phire eka ekanha taba ṭere ||
prabhu balu pāi bhālu kapi dhāe |tarala tamaki sañjuga mahi āe ||
astuti karata devatanhi dekheṁ |bhayaũ eka maiṁ inha ke lekheṁ ||
saṭhahu sadā tumha mora marāyala |asa kahi kopi gagana para dhāyala ||
hāhākāra karata sura bhāge |khalahu jāhu kahã moreṁ āge ||
dekhi bikala sura aṅgada dhāyo |kūdi carana gahi bhūmi girāyo ||
主は一瞬にして一切の幻影を断ち切られた、太陽が昇る時に闇が裂かれるように。ラーヴァナがただ一人であるのを見て、神々は喜び、引き返して主の上に多くの花を降らせた。ラーグュの主は腕を上げて猿たちを引き返させ、その時それぞれが互いに呼び合って奮い立った。主から力を得て熊と猿は駆け出し、勇んで跳躍して戦場に戻ってきた。神々が讃歌を捧げるのを見て、ラーヴァナは言った：彼らの計算では、私は一人になった。愚か者たち、お前たちは常に私が殺す獲物だ。そう言って激怒し、空へ跳んだ。神々は驚呼して逃げた。悪人ども、私が前にいるのにどこへ行くのか。神々の狼狽を見て、アンガダは駆け出し、跳躍してラーヴァナの足を掴み、彼を地に叩きつけた。
チャンド 97
गहि भूमि पार्यो लात मार्यो बालिसुत प्रभु पहिं गयो।संभारि उठि दसकंठ घोर कठोर रव गर्जत भयो।।
करि दाप चाप चढ़ाइ दस संधानि सर बहु बरषई।किए सकल भट घायल भयाकुल देखि निज बल हरषई।।
gahi bhūmi pāryo lāta māryo bālisuta prabhu pahiṁ gayo |sambhāri uṭhi dasakaṇṭha ghora kaṭhora rava garjata bhayo ||
kari dāpa cāpa caṛhāi dasa sandhāni sara bahu baraṣaī |kie sakala bhaṭa ghāyala bhayākula dekhi nija bala haraṣaī ||
バリの息子アンガダは彼を掴んで地面に投げ倒し、蹴りを入れて主の元へ戻った。十頭のラーヴァナは体を起こして立ち上がり、恐ろしく荒々しい声で咆哮した。傲慢に弓を張り、十本の矢を番えて、無数の矢を降り注がせた。彼はすべての戦士を傷つけて恐怖に陥れ、自らの力を見て喜んだ。
ドーハー 97
तब रघुपति रावन के सीस भुजा सर चाप।काटे बहुत बढ़े पुनि जिमि तीरथ कर पाप।।97।।
taba raghupati rāvana ke sīsa bhujā sara cāpa |kāṭe bahuta baṛhe puni jimi tīratha kara pāpa ||97||
その時、ラグの主はラーヴァナの首、腕、弓、矢を切り落とした。しかし、それらはますます生え変わった。巡礼地で罪が増えるのと同様に。
チャウパーイー 98.1-8
सिर भुज बाढ़ि देखि रिपु केरी।भालु कपिन्ह रिस भई घनेरी।।
मरत न मूढ़ कटेउ भुज सीसा।धाए कोपि भालु भट कीसा।।
बालितनय मारुति नल नीला।बानरराज दुबिद बलसीला।।
बिटप महीधर करहिं प्रहारा।सोइ गिरि तरु गहि कपिन्ह सो मारा।।
एक नखन्हि रिपु बपुष बिदारी।भअगि चलहिं एक लातन्ह मारी।।
तब नल नील सिरन्हि चढ़ि गयऊ।नखन्हि लिलार बिदारत भयऊ।।
रुधिर देखि बिषाद उर भारी।तिन्हहि धरन कहुँ भुजा पसारी।।
गहे न जाहिं करन्हि पर फिरहीं।जनु जुग मधुप कमल बन चरहीं।।
कोपि कूदि द्वौ धरेसि बहोरी।महि पटकत भजे भुजा मरोरी।।
पुनि सकोप दस धनु कर लीन्हे।सरन्हि मारि घायल कपि कीन्हे।।
हनुमदादि मुरुछित करि बंदर।पाइ प्रदोष हरष दसकंधर।।
मुरुछित देखि सकल कपि बीरा।जामवंत धायउ रनधीरा।।
संग भालु भूधर तरु धारी।मारन लगे पचारि पचारी।।
भयउ क्रुद्ध रावन बलवाना।गहि पद महि पटकइ भट नाना।।
देखि भालुपति निज दल घाता।कोपि माझ उर मारेसि लाता।।
sira bhuja bāṛhi dekhi ripu kerī |bhālu kapinha risa bhaī ghanerī ||
marata na mūṛha kaṭeu bhuja sīsā |dhāe kopi bhālu bhaṭa kīsā ||
bālitanaya māruti nala nīlā |bānararāja dubida balasīlā ||
biṭapa mahīdhara karahiṁ prahārā |soi giri taru gahi kapinha so mārā ||
eka nakhanhi ripu bapuṣa bidārī |bhaagi calahiṁ eka lātanha mārī ||
taba nala nīla siranhi caṛhi gayaū |nakhanhi lilāra bidārata bhayaū ||
rudhira dekhi biṣāda ura bhārī |tinhahi dharana kahũ bhujā pasārī ||
gahe na jāhiṁ karanhi para phirahīṁ |janu juga madhupa kamala bana carahīṁ ||
kopi kūdi dvau dharesi bahorī |mahi paṭakata bhaje bhujā marorī ||
puni sakopa dasa dhanu kara līnhe |saranhi māri ghāyala kapi kīnhe ||
hanumadādi muruchita kari bandara |pāi pradoṣa haraṣa dasakandhara ||
muruchita dekhi sakala kapi bīrā |jāmavanta dhāyau ranadhīrā ||
saṅga bhālu bhūdhara taru dhārī |mārana lage pacāri pacārī ||
bhayau kruddha rāvana balavānā |gahi pada mahi paṭakai bhaṭa nānā ||
dekhi bhālupati nija dala ghātā |kopi mājha ura māresi lātā ||
敵の頭と腕が増えゆくを見て、熊と猿の群れは激しい怒りに満ちた。愚か者は腕と頭を切られても死なぬ！と叫び、熊と猿の勇士たちは怒りに燃えて彼に向かって突進した。バリの子アンガダ、風神の子ハヌマーン、ナラとニーラ、猿王スグリーヴァ、そして力強いドヴィヴィダが木々と山で彼を打ったが、彼はその山と木を掴み取って、猿たちを打ち返した。爪で敵の体を引き裂く者もあれば、蹴りを入れて走り去る者もいた。そこでナラとニーラは彼の頭に乗り、爪でその額を引き裂き始めた。血を見て彼は心に深く悩み、彼らを捕らえようと腕を伸ばした。しかし捕らえられず、彼の手の上を飛び回った。まるで二匹の蜂が蓮の花の上を飛び交うようであった。怒りのあまり跳び上がり、二人を捕らえた。しかし地面に叩きつけようとすると、彼らは彼の腕を捻って逃げた。さらに怒って十張の弓を手に取り、矢で猿たちを打ち、傷つけた。ハヌマーンをはじめとする猿たちを気絶させた後、十首王は夕暮れが来ると喜んだ。すべての猿の勇士が気絶しているのを見て、戦場で不動のジャンバヴァンが駆け出した。熊たちが彼と共に山と木を担いで来て、幾度も挑みながらラーヴァナを打ち始めた。強大なラーヴァナは激怒し、多くの勇士の足を掴んで地面に叩きつけた。熊の王は自軍の壊滅を見て、怒りに燃え、その胸の真ん中を蹴りつけた。
チャンド 98
उर लात घात प्रचंड लागत बिकल रथ ते महि परा।गहि भालु बीसहुँ कर मनहुँ कमलन्हि बसे निसि मधुकरा।।
मुरुछित बिलोकि बहोरि पद हति भालुपति प्रभु पहिं गयौ।निसि जानि स्यंदन घालि तेहि तब सूत जतनु करत भयो।।
ura lāta ghāta pracaṇḍa lāgata bikala ratha te mahi parā |gahi bhālu bīsahũ kara manahũ kamalanhi base nisi madhukarā ||
muruchita biloki bahori pada hati bhālupati prabhu pahiṁ gayau |nisi jāni syandana ghāli tehi taba sūta jatanu karata bhayo ||
恐るべき蹴りが胸を打つと、彼は戦車から地面に倒れ落ちた。二十のすべての手に熊を握りしめたまま、まるで夜の蓮華の中に蜜蜂が留まっているかのようであった。彼が気絶しているのを見て、熊の王は再び足で彼を打ち、それから主の御許へ向かった。そして夜になったことを知った御者は、彼を戦車に寝かせて看病に取りかかった。
ドーハー 98
मुरुछा बिगत भालु कपि सब आए प्रभु पास।निसिचर सकल रावनहि घेरि रहे अति त्रास।।98।।
muruchā bigata bhālu kapi saba āe prabhu pāsa |niśicara sakala rāvanahi gheri rahe ati trāsa ||98||
気絶から醒めると、熊と猿はみな主の御もとへ近づいた。一方、羅刹どもは大いなる恐怖に震えつつ、ラーヴァナを取り囲んで立ち尽くしていた。
チャウパーイー 99.1-7
तेही निसि सीता पहिं जाई।त्रिजटा कहि सब कथा सुनाई।।
सिर भुज बाढ़ि सुनत रिपु केरी।सीता उर भइ त्रास घनेरी।।
मुख मलीन उपजी मन चिंता।त्रिजटा सन बोली तब सीता।।
होइहि कहा कहसि किन माता।केहि बिधि मरिहि बिस्व दुखदाता।।
रघुपति सर सिर कटेहुँ न मरई।बिधि बिपरीत चरित सब करई।।
मोर अभाग्य जिआवत ओही।जेहिं हौ हरि पद कमल बिछोही।।
जेहिं कृत कपट कनक मृग झूठा।अजहुँ सो दैव मोहि पर रूठा।।
जेहिं बिधि मोहि दुख दुसह सहाए।लछिमन कहुँ कटु बचन कहाए।।
रघुपति बिरह सबिष सर भारी।तकि तकि मार बार बहु मारी।।
ऐसेहुँ दुख जो राख मम प्राना।सोइ बिधि ताहि जिआव न आना।।
बहु बिधि कर बिलाप जानकी।करि करि सुरति कृपानिधान की।।
कह त्रिजटा सुनु राजकुमारी।उर सर लागत मरइ सुरारी।।
प्रभु ताते उर हतइ न तेही।एहि के हृदयँ बसति बैदेही।।
tehī nisi sītā pahiṃ jāī |trijaṭā kahi saba kathā sunāī ||
sira bhuj bāṛhi sunata ripu kerī |sītā ura bhai trāsa ghanerī ||
mukha malīna upajī mana ciṃtā |trijaṭā sana bolī taba sītā ||
hoihi kahā kahasi kina mātā |kehi bidhi marihi bisva dukhadātā ||
raghupati sara sira kaṭehuṃ na maraī |bidhi biparīta carita saba karaī ||
mora abhāgya jiāvat ohī |jehiṃ hau hari pada kamala bichohī ||
jehiṃ kṛta kapaṭa kanaka mṛga jhūṭhā |ajahuṃ so daiva mohi para rūṭhā ||
jehiṃ bidhi mohi dukha dusaha sahāe |lachimana kahuṃ kaṭu bacana kahāe ||
raghupati biraha sabiṣa sara bhārī |taki taki māra bāra bahu mārī ||
aisehuṃ dukha jo rākha mama prānā |soi bidhi tāhi jiāva na ānā ||
bahu bidhi kara bilāpa jānakī |kari kari surati kṛpānidhāna kī ||
kaha trijaṭā sunu rājakumārī |ura sara lāgata marai surārī ||
prabhu tāte ura hatai na tehī |ehi ke hṛdayaṃ basati baidehī ||
その夜、トリジャタはシーターの元へ行き、すべての出来事を語って聞かせた。敵の首と腕が次々と生え変わるのを聞いて、シーターの心に大きな恐怖が生じた。彼女の顔は青ざめ、心に憂いが湧き起こり、その時シーターはトリジャタに語りかけた。母よ、どうなるのかをなぜ語らないのですか。この世界に苦しみを与える者は、どのようにして死ぬのでしょうか。ラグの主の矢で首を断たれても、彼は死なない。私に背く運命がこれらすべてを行っているのです。私をハリの蓮華の足から引き離したその不運こそが、彼を生かしているのです。欺瞞に満ちた偽りの金の鹿を作り出したその運命は、今なお私に対して怒っています。耐え難い悲しみを私に耐えさせ、ラクシュマナに厳しい言葉を語らせたのもその運命です。ラグの主との別離という重く毒のある矢で、愛の神は狙いを定めて何度も何度も私を射抜いた。このような苦しみの中でも私の命を保たせるその運命こそが、他ならぬ彼を生かしているのです。ジャナキはさまざまに嘆き悲しみ、慈悲の宝庫である方を幾度も幾度も思い起こした。トリジャタは言った、王女よ、お聞きなさい、神々の敵は心臓に矢が当たれば死ぬのです。それゆえ主は彼の心臓を射ないのです、彼の心にはヴァイデーヒーが住んでいるからです。
チャンド 99
एहि के हृदयँ बस जानकी जानकी उर मम बास है।मम उदर भुअन अनेक लागत बान सब कर नास है।।
सुनि बचन हरष बिषाद मन अति देखि पुनि त्रिजटाँ कहा।अब मरिहि रिपु एहि बिधि सुनहि सुंदरि तजहि संसय महा।।
ehi ke hṛdayaṃ basa jānakī jānakī ura mama bāsa hai |mama udara bhuana aneka lāgata bāna saba kara nāsa hai ||
suni bacana haraṣa biṣāda mana ati dekhi puni trijaṭāṃ kahā |aba marihi ripu ehi bidhi sunahi suṃdarī tajahi saṃsaya mahā ||
「ジャーナキーは彼の心臓に宿り、ジャーナキーの心臓には私の住処がある。私の体内には多くの世界があり、私の矢が撃てばすべては滅びる」。これらの言葉を聞いて、シーターの心は喜びと悲しみに満ち、トリジャターは再び言った。「今や敵は死ぬでしょう、美しい方よ、そう聞いて大きな疑いを捨ててください」。
ドーハー 99
काटत सिर होइहि बिकल छुटि जाइहि तव ध्यान।तब रावनहि हृदय महुँ मरिहहिं रामु सुजान।।99।।
kāṭata sira hoihi bikala chuṭi jāihi tava dhyāna |taba rāvanahi hṛdaya mahuṃ marihahiṃ rāmu sujāna ||99||
その首が斬り落とされるにつれ、彼は心乱れ、あなたへの三昧（瞑想）も崩れ去る。そのとき賢きラーマは、まさにその心の奥底においてラーヴァナを討ち滅ぼされる。
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में लंका-काण्ड के इस युद्ध-खण्ड का पाठ ‘भय-नाश’, ‘दुर्बुद्धि-क्षय’, और ‘माया-भ्रम’ के कटने में सहायक माना जाता है, विशेषतः दोहा 96 के भाव (माया-काटी) और दोहा 99 के निष्कर्ष (रावण का हृदय में राम से मरण) को ‘विवेक-जागरण’ का फल कहा जाता है।
सामान्य सत्संग-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परम्पराएँ संकट-निवारण हेतु ‘राम रक्षा’ भाव से ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ का आवर्तन भी करती हैं (स्थानीय/संप्रदायानुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
