Adhyaya 17

Verse 1

/ ऑपन--माजल छा ्-जस:अ सप्तदशो< ध्याय: भीमसेनद्वारा राजा शल्यके घोड़े और सारथिका तथा युधिष्ठिरद्वारा राजा शल्य और उनके भाईका वध एवं कृतवर्माकी पराजय संजय उवाच अथान्यद्‌ धनुरादाय बलवान वेगवत्तरम्‌ | युधिष्ठिरं मद्रपतिर्भित््वा सिंह इवानदत्‌

サンジャヤは言った。――そののち、マドラ王シャリヤはさらに速き別の弓を取り、ユディシュティラを傷つけ、獅子のごとく咆哮した。

Verse 2

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्‌ । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ:

サンジャヤは言った。――ついで、刹帝利の雄牛、測り知れぬ魂をもつ彼は、武者たちに向けて矢の雨を降らせた。雨雲が降雨を注ぐがごとく。そこには戦の苛烈な勢いが示される。武の卓越と決意が前へと押し出される一方、暴力の倫理的重みは、刹帝利の戦の義務のうちに黙して含まれている。

Verse 3

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेन त्रिभि: शरै: । सहदेवं त्रिभिरविंद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत्‌,उन्होंने सात्यकिको दस, भीमसेनको तीन तथा सहदेवको भी तीन बाणोंसे घायल करके युधिष्ठिरको भी पीड़ित कर दिया

サンジャヤは言った。彼はサーティヤキを十本の矢で射抜き、ビーマセーナを三本、サハデーヴァをも三本で傷つけ、さらにユディシュティラをも圧し迫って苦しめ—パーンダヴァらに戦の重圧をいよいよ強めた。

Verse 4

तांस्तानन्यान्‌ महेष्वासान्‌ साश्वान्‌ सरथकूबरान्‌ | अर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान्‌

さらに彼は、ほかの大弓の勇士たちをも—馬と戦車、車の轅（ながえ）ごと—矢で痛めつけた。まるで狩人が燃える木片で象を苦しめるかのように。

Verse 5

कुण्जरान्‌ कुण्जरारोहानश्चानश्वप्रयायिन: । रथांश्ष रथिन: सार्थ जघान रथिनां वर:,रथियोंमें श्रेष्ठ शल्यने हाथियों और हाथीसवारोंको, घोड़ों और घुड़सवारोंको तथा रथों और रथियोंको एक साथ ही नष्ट कर दिया

サンジャヤは言った。車戦士の第一人者シャリヤは、一挙にして象と象乗りを、馬と騎兵を、さらに戦車と御者をもろとも打ち倒し—圧倒的な力で戦列を切り裂いた。

Verse 6

बाहुंश्विच्छेद तरसा सायुधान्‌ केतनानि च । चकार च महीं योधैस्तीर्णा वेदीं कुशैरिव

サンジャヤは言った。彼は疾風のごとき勢いで、武器を握ったままの戦士の腕を断ち、旗印をも切り倒した。さらに大地を倒れ伏す兵の屍で敷きつめた—まるで供犠の壇にクシャ草を敷くように。

Verse 7

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम्‌ । परिवद्र॒र्भुशं क्रुद्धा: पाण्डुपाउ्चालसोमका:

サンジャヤは言った。それでもなお、彼が敵軍を死そのもののように—終焉を司るヤマのごとく—討ち滅ぼしていると、憤怒に燃えるパーンダヴァ、パーンチャーラ、ソーマカの軍勢が四方から押し寄せ、彼を包囲した。

Verse 8

इस प्रकार मृत्यु और यमराजके समान शत्रुसेनाका संहार करनेवाले राजा शल्यको अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए पाण्डव, पांचाल तथा सोमकयोद्धाओंने चारों ओरसे घेर लिया ।।

サञ्जयは語った。かくして、激しい憤怒に燃えるパーンダヴァらは、パンチャーラとソーマカの軍勢とともに、敵軍を滅ぼすさま死と閻魔にも比すべきシャリヤ王を四方から取り囲んだ。ついで、ビーマセーナ、シニの孫サーティヤキ、そしてマードリーの二子—人中の俊傑ナクーラとサハデーヴァ—が、剛力の王ユディシュティラとともに進み出て、戦陣の密集するただ中で、万全の力量を備えたシャリヤに一騎討ちを挑み、互いに呼びかけて挑戦した。

Verse 9

ततस्तु शूरा: समरे नरेन्द्र नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्‌ आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नु: शरै: पत्रिभिरुग्रवेगै:

ついで、王よ、戦場の勇士たちは、戦において最上の人主シャリヤに迫り、これを戦場で押しとどめ、恐るべき勢いの羽根矢で傷を負わせた。

Verse 10

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुता भ्यामथ माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगै: स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने

サञ्जयは語った。ビーマセーナ、マードリーの二子（ナクーラとサハデーヴァ）、そしてマードハヴァの盟友サーティヤキに守られつつ、ダルマの子ユディシュティラ王は、マドラの主シャリヤの胸を、猛速の矢で射抜いた。

Verse 11

ततो रणे तावकानां रथौघा: समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्‌ | पर्यावद्रु: प्रवरास्ते सुसज्जा दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात्‌

そのとき戦場で、マドラの主が矢に苦しむのを見て、汝の軍の優れた車戦の勇士たちは、ドゥルヨーダナの命により、よく整えて駆け寄り、これを囲んでユディシュティラの前に立ちはだかった。

Verse 12

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्धयत्‌ । त॑ चापि पार्थो नवभि: पृषत्कै- विंव्याध राजंस्तुमुले महात्मा

その後、マドラの主は戦場でただちに七本の矢でユディシュティラを射貫いた。王よ、その轟然たる戦いの中で、大いなる魂をもつユディシュティラもまた九本の矢でシャリヤを射て、傷を負わせた。

Verse 13

आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तै: शरैस्तदा संयति तैलधौतै: । अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्ष

サञ्जयは語った。――そのとき戦のただ中で、二人の大車戦士、すなわちマドラの王シャリヤとユディシュティラは、弓弦を耳元まで引き絞り、満身の伸びで放った。矢柄は油で洗われたかのように艶やかであった。その鋭い矢によって、彼らは互いを矢の雨で覆い尽くし、絶え間ない矢幕で相手を圧し伏せようと競い合った。

Verse 14

ततस्तु तूर्ण समरे महारथौ परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ । शरैर्भुशं विव्यधतुर्नुपोत्तमौ महाबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ

サञ्जयは語った。――ついで戦場において、二人の大車戦士は互いの隙をうかがい、たちまち矢をもって幾度も幾度も突き通した。両者は王たちの中でも最上の位にあり、力強く、敵に屈せぬ者であった。ゆえに勝利を求める切迫した決意のもと、互いに深い傷を負わせ合った。

Verse 15

तयोर्धनुज्यातलनि:स्वनो महान्‌ महेन्द्रवजञाशनितुल्यनि:स्वन: । परस्परं बाणगणैर्महात्मनो: प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयो:

サञ्जयは語った。――マドラ王とパーンダヴァの勇士という二人の大いなる魂が、互いに矢の群れを雨のごとく降らせるとき、凄まじい音が起こった。弓弦の鳴りと打ち合う響きは、まるでインドラの金剛（ヴァジュラ）の轟きのようであった。

Verse 16

परस्पर बाणोंकी वर्षा करते हुए महामना मद्रराज तथा पाण्डववीर युधिष्ठिरके धनुषकी प्रत्यंचाका महान्‌ शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ता था ।।

サञ्जयは語った。――高き心をもつマドラ王とパーンダヴァの勇士ユディシュティラが互いに矢の雨を降らせると、弓弦の大いなる響きはインドラの金剛の雷鳴に等しく思われた。戦の衝突に誇りを燃え立たせた二人は、肉を求めて大森林で組み合う二匹の虎の子のように立ち回り、また牙ある象王二頭のごとく、戦場で幾度となく互いを打ち据えた。

Verse 17

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसहा । विव्याध वीरं हृदये5तिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्र भेण,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि शल्यवधे सप्तदशोडथध्याय:

サञ्जयは語った。――そのときマドラの主にして大いなる魂をもつシャリヤは、力で押し切り、ビーマに等しい剛力の英雄ユディシュティラの胸のあたり、心臓の部位を、太陽と火のごとく燃え輝く疾風の矢で射抜いた。

Verse 18

तत्पश्चात्‌ महामना मद्रराज शल्यने सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी बाणसे अत्यन्त वेगवान्‌ और भयंकर बलशाली वीर युधिष्ठिरकी छातीमें चोट पहुँचायी ।।

そののち、太陽と火のごとく輝く大心のマドラ王シャリヤは、疾く恐るべき力を宿した矢をもって、勇士ユディシュティラの胸を射抜いた。されど深く傷つきながらも、クル族の雄牛たるユディシュティラは、よく狙い定めた一矢でマドラの主を撃ち、眩暈して倒れ伏させた。

Verse 19

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्र: । शतेन पार्थ त्वरितो जघान सहसनेत्रप्रतिमप्रभाव:

やがて、ほんのひとときの後であるかのように、諸王の主は意識を取り戻した。怒りにより眼は赤く染まり、千眼のインドラにも比すべき威光を帯びて、彼は急ぎパールタ（ユディシュティラ）を百の矢で射た。

Verse 20

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य कोपान्नवभि: पृषत्कै: । भित्त्वा हुरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरै: पृषत्कैः

ついで法の子ユディシュティラ、偉大なる魂は憤りつつ急ぎ、九本の矢でシャリヤの胸と黄金の鎧を貫き裂いた。さらに六本の矢を続けて放った。

Verse 21

ततस्तु मद्राधिपति: प्रकृष्टें भधनुर्विकृष्य व्यसृजत्‌ पृषत्कान्‌ | द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ- श्रिच्छेद चापं कुरुपुड्वस्य

だがその後、マドラの主は優れた弓を引き絞り、多くの矢を放った。さらに二本の矢で、クル族の誉れたる王ユディシュティラの弓を断ち切った。

Verse 22

नवं ततो<न्यत्‌ समरे प्रगृहा राजा धनुर्घोरतरं महात्मा । शल्यं तु विव्याध शरै: समन्ताद्‌ यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रै:

サンジャヤは語った。戦のただ中で、高貴なる王はさらに新たな弓を取り上げた。それは先のものよりもいっそう恐るべき弓であった。彼は鋭い矢を四方から放ち、シャリヤを傷つけた。あたかも大いなるインドラが、鋭利な矢でナムチを貫いたように。

Verse 23

ततस्तु शल्यो नवश्रि: पृषत्कै- भीमस्य राज्ञश्वच युधिष्ठिरस्य । निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो- विंदारयामास भुजौ महात्मा

サンジャヤは言った。すると、あらたに輝きを帯びたシャリヤは矢を放ち、ビーマと王ユディシュティラの堅固な黄金の鎧を断ち切って、偉大なる魂の戦士は二人の腕を裂き開いた。戦の苛烈な掟のもとでは、このような決定的な一撃によって武勇と決意が示されるが、その苦痛はまた、戦争の恐るべき代償を浮き彫りにする。

Verse 24

ततो<5परेण ज्वलनार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ । कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भि: शरै: सोडभिमुख: पपात

ついで彼は、火と太陽のごとく燃え立つ剃刀の刃のような矢で、王ユディシュティラの弓を打ち砕いた。さらにクリパも、その王の御者を六本の矢で射倒し、御者は王の目の前で大地に崩れ落ちた。この場面は戦の容赦ない機構を示す――武器を折り、支えを断って戦士を無力化するのであり、たとえ狙いが主たる闘士でなくとも例外はない。

Verse 25

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्नतुर्भि्निजघान वाहान्‌ | वाहांश्व हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञ:

サンジャヤは言った。マドラの王もまた、四本の矢でユディシュティラの四頭の馬を射倒した。馬を討ち果たすと、気高きシャリヤは、ダルマの子たる王ユディシュティラの兵を滅ぼし始めた。これは王の身のみならず、その機動と護りを断つことで、戦の道義的重圧をいっそう強める行いであった。

Verse 26

(यददभुतं कर्म न शक्‍्यमन्यै: सुदुःसहं तत्‌ कृतवन्तमेकम्‌ । शल्यं नरेन्द्रस्य विषण्णभावाद्‌ विचिन्तयामास मृदड़केतु: ।।

サンジャヤは言った。シャリヤただ一人が、驚嘆すべき、しかも耐え難いほどの業—他の誰にも成し得ぬこと—を成し遂げたのを見て、太鼓の紋を掲げる旗を持つユディシュティラは意気消沈し、こう思い巡らした。「今日、運命の力によって、インドラの弟たるクリシュナの言葉が空しくなるのだろうか。戦場で彼は明確に『シャリヤを討て』と勧めた。世界の主の言葉が、別の結果となってはならぬ。」

Verse 27

तथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिर: संहननीयमध्यात्‌ । जघान चाश्चां श्वतुरः सुशीघ्र॑ तथा भृशं कुपितो भीमसेन:

サンジャヤは言った。ついで、さらに一撃を加えて、その御者は首のところで頭を胴から断ち落とした。激怒したビーマセーナもまた、たちまち四頭の馬を討ち倒した。この場面は戦の容赦ない奔流を示す。怒りが迅速で決定的な暴力を駆り立て、敵を完全に無力化するために、御者や馬といった支えの要素までもが断たれてゆくのである。

Verse 28

तत्पश्चात्‌ अधिक क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने दूसरे बाणसे शल्यके सारथिका मस्तक उसके धड़से अलग कर दिया और उनके चारों घोड़ोंको भी शीघ्र ही मार डाला ।।

そののち、怒りに燃えるビーマセーナは第二の矢でシャリヤの御者の首を胴から断ち切り、さらに四頭の馬をもたちまち射殺した。続いて、弓手の中でも第一と称えられるビーマと、マードリーの子サハデーヴァは、戦場を凄まじい速さでただ一人駆け巡るシャリヤに、百の矢を雨のごとく浴びせかけた。

Verse 29

तै: सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं भीम: शरैरस्य चकर्त वर्म | स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम्‌

サンジャヤは言った。あの矢によりシャリヤが眩惑したのを見て、ビーマは矢でその鎧を断ち割った。ビーマセーナに鎧を断たれるや、マドラの王シャリヤ—力は凄まじく、志は高い—は千の鋲を打った盾と剣を取り、戦車から跳び降りて、クンティーの子へと突進した。

Verse 30

प्रगृह्दा खड॒गं च रथान्महात्मा प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्‌ । छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सो5थ युधिष्ठिरें भीमबलो<5भ्यधावत्‌

サンジャヤは言った。高き魂をもつシャリヤは剣を取り、戦車から跳び降りてクンティーの子へと駆け寄った。さらにナクラの戦車の装具を断ち切ると、その剛腕の戦士はまっすぐユディシュティラへ突進した。

Verse 31

त॑ चापि राजानमथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्‌ । धृष्टझ्ुम्नो द्रौपदेया: शिखण्डी शिनेश्व नप्ता सहसा परीयु:

サンジャヤは言った。怒りに駆られて跳びかかり、死そのもののように突進するシャリヤ王に、彼らもまた殺到した。ドリシュタデュムナ、ドラウパディーの子ら、シカンディン、そしてサーティヤキの孫が、たちまち四方から彼を包囲した。

Verse 32

अथास्य चर्माप्रतिमं न्‍्यकृन्तद्‌ भीमो महात्मा नवश्रि: पृषत्कै: । खडगं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ नदन प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये

サンジャヤは言った。そこで、常に新たな輝きを放つ大魂のビーマは、鋭い矢で比類なき盾を粉々に断ち砕いた。さらに汝の軍勢のただ中で、歓喜して咆哮しつつ、鋭利なバッラ（bhalla）の矢で剣の柄までも断ち切った。

Verse 33

तत्‌ कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा- स्‍्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघा: । नादं च चक्रुर्भुशमुत्स्मयन्तः शड्खांश्व दध्मु: शशिसंनिकाशान्‌

サञ्जयは語った。ビーマのその働きを見て、パーンダヴァ軍の最もすぐれた戦車武者たちは歓喜に満たされた。彼らは大きく微笑み、轟く鬨の声を上げ、月のように輝く法螺貝を吹き鳴らした――戦の重圧のただ中で、勇気と結束が新たに燃え立つことを告げる、歓呼の合図であった。

Verse 34

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तथाभितप्तं बलमप्रधृष्यम्‌ कांदिग्भूतं रुधिरेणो क्षिताडूं विसंज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्‌

サञ्जयは語った。その恐るべき咆哮に打たれ、心を灼かれたかのように、かつては不落と思われた軍勢はたちまち混乱に陥った。血にまみれ、意識を失ったかのように沈み込み、意気消沈して、どの方角へ逃げるべきかも分からぬまま恐慌して走り去った。

Verse 35

स मद्रराज: सहसा विकीर्णो भीमाग्रगै: पाण्डवयो धमुख्यै: । युधिष्ठटिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतो: प्रयात:

サञ्जयは語った。マドラ王シャリヤは、ビーマを先頭とするパーンダヴァ方の主将たちの矢にたちまち覆われながらも、激しい勢いでユディシュティラへ一直線に突進した。まるで獲物を捕らえんと跳びかかる獅子のようであった。

Verse 36

स धर्मराजो निहताश्वसूत: क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाश: । दृष्टवा च मद्राधिपतिं सम तूर्ण समभ्यधावत्‌ तमरिं बलेन

サञ्जयは語った。馬も御者も討たれた法王ユディシュティラは、怒りに燃え、火焔のごとく輝いていた。マドラの主シャリヤを見定めるや、彼はたちまち力強く、素早くその敵へと突進した。

Verse 37

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दश्ने मतिं शल्यविनाशनाय । स धर्मराजो निहताश्वसूतो रथे तिष्ठन्‌ शक्तिमेवा भ्यकाड्क्षत्‌

ゴーヴィンダの言葉を思い起こし、瞬時にそれを胸中で量った法王は、シャリヤを滅ぼす決意を固めた。すでに馬も御者も討たれ、残るは戦車のみ。彼はその車上に立ち、シャリヤに対して槍武器「シャクティ」を用いることに心を定めた。

Verse 38

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म महात्मनो भागमथावशिष्टम्‌ । कृत्वा मन: शल्यवधे महात्मा यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे

サञ्जयは語った。偉大なるシャリヤのその行いをも聞き、いま残るものは自らに割り当てられた務めの分であると悟ったとき、高貴なる王ユディシュティラは、シャリヤ討伐へと心を定めた。インドラの弟たるクリシュナの教えのとおりに、寸分違わず行動し、戦が己に課したダルマの重荷を引き受けて、決然と進んだのである。

Verse 39

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्ति कनकप्रकाशाम्‌ | नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत्‌

サञ्जयは語った。法王ユディシュティラは、宝玉と黄金をちりばめた柄を持ち、溶けた黄金のごとく輝くシャクティ槍を手に取った。ついで眼をにわかに見開き、怒りに燃えるまなざしで、マドラの王シャリヤを睨み据えた。

Verse 40

निरीक्षितो5सौ नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हटकल्मषेण । आसीजन्न यद्‌ भस्मसान्मद्रराज- स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन्‌

サञ्जयは語った。大王よ、心清らかにして一切の穢れを払い去った王が、マドラの王をつぶさに見つめたにもかかわらず、彼は灰の上に座すことがなかった。これは大王よ、まことに不思議なことと私には思われる。

Verse 41

नरदेव! पापरहित, पवित्र अन्तःकरणवाले, राजा युधिष्ठिरके रोषपूर्वक देखनेपर भी मद्रराज शल्य जलकर भस्म नहीं हो गये, यह मुझे अद्भुत बात जान पड़ती है ।।

サञ्जयは語った。「大王よ、罪なく心清らかなユディシュティラが怒りをもってマドラ王シャリヤを見据えたにもかかわらず、シャリヤが焼き尽くされ灰とならなかったのは、私にはまことに不思議である。ついで大魂のユディシュティラ、クル族の第一人者は、優美にして凄烈なる柄を持ち、妙なる宝玉の象嵌によっていよいよ赫々と燃え立つそのシャクティ槍を、マドラの主シャリヤめがけて凄まじい勢いで投げ放った。」

Verse 42

दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन सविस्फुलिज्रां सहसा पतन्तीम्‌ । प्रैक्षन्त सर्वे कुरव: समेता दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम्‌

サञ्जयは語った。そのとき、力をこめて放たれ、火花を散らしつつ忽然と落下する燃えさかるシャクティを、集いしクル族の者たちは皆見守った――それはまるで劫末に天より落ちる巨大な隕石のごとく、シャリヤへと突き落ちていった。

Verse 43

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्‌ | स ब्रह्मुदण्डप्रतिमाममोधां ससर्ज यत्तो युधि धर्मराज:

サンジャヤは言った。「その武器は、手に縄を携えるカーララートリーのごとく、またヤマの猛き乳母のごとく恐るべき姿をなし、梵天の杖のように決して外れぬものであった。ダルマラージャは最大の力を尽くし、慎重な決意をもって戦場にそれを投げ放った。」

Verse 44

गन्धसत्रगग्रयासनपान भो ज नै- रभ्यर्चितां पाण्डुसुतै: प्रयत्नात्‌ । सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं कृत्यामथर्वाज्धिरसीमिवोग्राम्‌

サンジャヤは言った。「パーンドゥの子らは絶えず力を尽くし、香（檀香など）、花鬘、最上の座、飲み物と食物を捧げて彼女を礼拝していた。彼女は宇宙滅尽のサンヴァルタカの火のごとく燃えさかり、アタルヴァーンギラサの真言によって現れたクリティヤー（呪術の破壊的存在）のように、きわめて恐ろしかった。」

Verse 45

ईशानहेतो: प्रतिनिर्मितां तां त्वष्टा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्‌ । भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि प्रसहा भूतानि निहन्तुमीशाम्‌

サンジャヤは言った。「イーシャーナ（シヴァ）のために、トヴァシュトリ（プラジャーパティ、ヴィシュヴァカルマン）はその力を新たに造り上げた。それは敵の命の息と肉体とを餌として呑み込み、地・空・水に住む生きものをも力ずくで滅ぼし得るものであった。」

Verse 46

घण्टापताकामणिवज्जभाजं वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्‌ । त्वष्टा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम्‌

サンジャヤは言った。「それには小さな鈴と翻る小旗が飾られ、宝玉と金剛石が嵌められ、ヴァイドゥーリヤで象嵌が施されていた。柄は精錬された黄金で作られていた。神工トヴァシュトリが戒めを守り、並々ならぬ労をもって鍛えたゆえに、それは決して外れぬ——梵（聖なる秩序と霊的真理）に敵対する者を滅ぼす器であり、狙いを誤らず標的を貫いた。」

Verse 47

बलप्रयत्नादधिरूढवेगां मन्त्रैश्न घोरैरभिमन्त्रय यत्नात्‌ । ससर्ज मार्गेण च तां परेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम्‌

サンジャヤは言った。「力と渾身の努めによって、その疾さは凄まじいほどに高まった。そのときユディシュティラは、マドラの王の死を期して、恐るべき真言で慎重に加持し、最上の軌道を選び、明確な意志をもってそれを放った。」

Verse 48

हतो$सि पापेत्यभिगर्जमानो रुद्रोडन्धकायान्तकरं यथेषुम्‌ प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपार्णि क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराज:

Sañjaya said: Roaring, “You are slain, O sinner!”, Dharmarāja Yudhiṣṭhira—his arm outstretched, firm and well-aimed—hurled his spear at Śalya, just as Rudra once loosed a life-ending arrow at Andhaka. In his wrath he seemed to dance, embodying the grim moral tension of war where righteous duty is carried out through terrible violence.

Verse 49

(स्फुरत्प्रभामण्डलमंशुजालै- धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले । पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता- न्याहेश्वरं रूपमभूत्‌ तदानीम्‌ ।।

Sañjaya said: At the time of destroying Śalya, the righteous Yudhiṣṭhira appeared with a blazing halo and a net of rays—like the very form of Lord Maheśvara that once manifested in the ancient destruction of the three cities (Tripura). Then Yudhiṣṭhira hurled that excellent spear with all his strength; its force and efficacy were irresistible. Yet King Śalya roared to receive the blow, like fire flaring up to accept a well-offered stream of ghee in sacrifice.

Verse 50

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्र- मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता यशो विशाल नृपतेर्दहन्ती

Sañjaya said: That bright spear, having torn through his vital points and likewise cleaving his broad, shining chest, sank into the earth like water that meets no obstruction—burning away the king’s vast fame. Its course was nowhere checked.

Verse 51

नासाक्षिकर्णास्यविनि:सृतेन प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन । संसिक्तगात्रो रुधिरेण सो5भूत्‌ क्रौज्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रि:

Sañjaya said: His whole body became drenched in blood—blood issuing from his nose, eyes, ears, and mouth, and blood streaming from the wounds. He looked like the great mountain Krauñca, soaked by reddish torrents, when it was struck down by Skanda. The image underscores the brutal cost of war: even the mighty are reduced to helpless suffering, and violence leaves no room for dignity or restraint.

Verse 52

प्रसार्य बाहू च रथाद्‌ गतो गां संछिजन्नवर्मा कुरुनन्दनेन | महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वज्राहतं शुद्रमिवाचलस्य

Sañjaya said: Spreading out his arms, King Śalya fell from his chariot onto the earth, his armor torn and shattered by Bhīmasena, O scion of the Kurus. That great-souled warrior, huge like Indra’s mount Airāvata, collapsed like a mountain-peak struck by the thunderbolt—an image of how, in war, even the mighty are brought down when their protection and pride are broken.

Verse 53

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्‌ । ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छित:,मद्रराज शल्य धर्मराज युधिष्ठिरके सामने ही अपनी दोनों भुजाओंको फैलाकर ऊँचे इन्द्रध्वजके समान धराशायी हो गये

サンジャヤは言った。法王ユディシュティラに正面して、マドラの王は両腕を大きく広げた。やがて彼は、大いなるインドラの旗標が崩れ落ちるかのように、大地へと倒れ伏した。

Verse 54

स तथा भिन्नसर्वाज्रो रुधिरेण समुक्षित: । प्रत्युदूगत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुज्भव:

サンジャヤは言った。かくして人々の中の雄牛たるその勇士は、全身を砕かれ血に濡れながら地に倒れたが、そのさまは、まるで大地が愛ゆえに身を起こして彼を迎え入れたかのようであった。

Verse 55

प्रियया कान्तया कान्त: पतमान इवोरसि । उनके सारे अंग विदीर्ण हो गये थे तथा वे खूनसे नहा उठे थे। जैसे प्रियतमा कामिनी अपने वक्ष:स्थलपर गिरनेकी इच्छावाले प्रियतमका प्रेमपूर्वक स्वागत करती है, उसी प्रकार पृथ्वीने अपने ऊपर गिरते हुए नरश्रेष्ठ शल्यको मानो प्रेमपूर्वक आगे बढ़कर अपनाया था ।।

サンジャヤは言った。愛しい女が恋人を胸に迎えるように、大地もまた、倒れゆくシャリヤを抱きとめたかに見えた。久しくこの大地を愛妻のごとく享受してきた強き主は、いまその抱擁へと帰っていったのである。

Verse 56

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना

サンジャヤは言った。法にかなう正しき戦いにおいて、彼はダルマの子によって討たれた。

Verse 57

शकक्‍्त्या विभिन्नह्नदयं विप्रविद्धायुधध्वजम्‌

サンジャヤは言った。「槍によってその心臓は裂かれ、武器も軍旗も打ち砕かれて倒れた。」

Verse 58

ततो युधिष्ठिरश्नापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम्‌

サンジャヤは言った。するとユディシュティラは、インドラの虹のごとく輝く弓を取り上げた――戦の重圧のただ中にあっても、王としての責務をもって行動せんとする決意のしるしであった。

Verse 59

व्यधमद्‌ द्विषत: संख्ये खगराडिव पन्नगान्‌ | देहान्‌ सुनिशितैर्भल्लै रिपूर्णां नाशयन्‌ क्षणात्‌

サンジャヤは言った。戦のただ中で彼は、鳥の王ガルダが蛇を討つように、敵の戦士たちを打ち倒した。剃刀のごとく鋭い矢で、仇の身を瞬く間に滅ぼした――慈悲ではなく、迅速で決定的な害によって武威が量られる、戦の苛烈な奔流の姿である。

Verse 60

तदनन्तर युधिष्छिरने इन्द्रधनुषके समान कान्तिमान्‌ दूसरा धनुष लेकर सर्पोका संहार करनेवाले गरुड़की भाँति युद्धस्थलमें तीखे भल्लोंद्वारा शत्रुओंके शरीरोंका नाश करते हुए क्षणभरमें उन सबका विध्वंस कर दिया ।।

サンジャヤは言った。その後ユディシュティラは、虹のように輝く別の弓を取り、蛇を滅ぼすガルダのごとく戦場を進んだ。鋭い広刃の矢で敵の身を討ち、瞬く間に彼らすべてを滅亡へと追いやった。ついで汝の兵は、パールタ（アルジュナ）の矢の奔流に覆われ、半ば目を閉じ、激しく苦しみ衰え、恐慌のうちに互いを押し合い踏みにじった。

Verse 61

ततः: शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा

サンジャヤは言った。やがてシャリヤが倒れると、マドラ王（シャリヤ）の若き弟が前へ進み出た――血縁と義務とが、討たれた者の座へ次の戦士を押し出してゆく、戦の陰鬱な継起を告げるものであった。

Verse 62

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन्‌

サンジャヤは言った。するとその人中の雄は、迅速な決意のもと、多くのナーラーチャの矢で敵を射貫いた――武と焦眉の勢いが戦いを前へ前へと押し流す、戦の止まぬ奔流の姿である。

Verse 63

त॑ विव्याधाशुगै: षड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव

サンジャヤは言った。するとダルマラージャ（ユディシュティラ）は、まるで切迫した急ぎに駆られるかのように、迅速な矢を六本放って彼らを射貫いた――戦の道義的重圧のただ中にあっても、規律ある力を示す一撃であった。

Verse 64

कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च । तब धर्मराजने उसे शीघ्रतापूर्वक छः: बाणोंसे बींध डाला तथा दो क्षुरोंसे उसके धनुष और ध्वजको काट दिया ।। ततो<स्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च

サンジャヤは言った。ユディシュティラは剃刀の刃のごとき矢二本で、敵の弓を素早く断ち、さらにその旗印までも切り落とした。ついで、燃え立つように輝き、力強く放たれた鋭い一矢で攻めを重ねた――怨みなく戦いながらも、戦の要請の前ではためらわぬ王の、規律ある決意がそこにあった。

Verse 65

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिर: । तत्पश्चात्‌ एक चमकीले, सुदृढ़ और तीखे भल्लसे सामने खड़े हुए उस राजकुमारके मस्तकको काट गिराया ।। ६४ $ ।। सकुण्डलं तद्‌ ददृशे पतमानं शिरो रथात्‌

サンジャヤは言った。ついに彼は、その首が――耳飾りをなお付けたまま――戦車から落ちてゆくのを見た。この一句は戦場の暴力の容赦ない終局を示す。王者の徽章も身の飾りも、戦の報いから人を守りはしない。

Verse 66

तस्यापकृत्तशीर्ष तु शरीरं पतितं रथात्‌

サンジャヤは言った。その身は――すでに首を断たれ――戦車から落ちた。この一句は、戦における暴力の帰結が取り返しのつかぬものであることを、冷ややかに刻みつける。

Verse 67

विचित्रकवचे तस्मिन्‌ हते मद्रनूपानुजे

サンジャヤは言った。妙なる甲冑をまとうその武者――マドラ王の弟――が討たれると、クル族の有力な同盟者の没落によって戦の流れは傾いた。戦においては、いかなる守りと名声も、宿命と過去の業の帰結を免れ得ぬことが示されたのである。

Verse 68

शल्यानुजं हतं दृष्टवा तावकास्त्यक्तजीविता:

サンジャヤは言った。「シャリヤの弟が討たれたのを見て、クル族の戦士たちは生への意志を失った――悲嘆に打たれ、戦の屠りのただ中で希望が崩れ去ったのである。」

Verse 69

तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्‌ भरतर्षभ

サンジャヤは言った。「バーラタ族の雄牛よ、クル族の軍勢は――かくも戦場で打ち砕かれ、崩れゆき…」

Verse 70

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसहूं दुरासदम्‌

サンジャヤは言った。「彼が進み来るのを見て――強弓の大射手、制し難く、攻め寄せることすら叶わぬ者――（その接近だけで恐怖が走った）。」

Verse 71

तौ समेतौ महात्मानौ वा्ष्णेयौ वरवाजिनौ

サンジャヤは言った。すぐれた駿馬にまたがる、心大いなるヴァールシュニェーヤの二勇士は相まみえた――戦の道義的重みのただ中で、気高き武威が収斂する光景であった。

Verse 72

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम्‌

サンジャヤは言った。二人は穢れなき光を放つ矢をもって互いを雨のごとく覆い、矢の往来はあまりに密で、まるで互いを覆い隠すかのようであった。この偈は、戦の容赦なき相互性を示す。武と決意は、一方的な攻撃ではなく、途切れぬ競り合いとして現れるのである。

Verse 73

चापमार्गबलोदधूतान्‌ मार्गणान्‌ वृष्णिसिंहयो:

サンジャヤは言った。弓の力に押し出され、飛翔の道筋に放たれた矢は、獅子のごときヴリシュニ族の勇士たちへと疾走した――技と力が武器を前衛の守護者へと押しやる、戦の容赦なき推進力を映す光景である。

Verse 74

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्षास्य त्रिभि: शरै:

サンジャヤは言った。彼はサーティヤキを十本の矢で射抜き、さらにその馬を三矢で打った――戦士の機動を奪い、戦場の苛烈な算段のうちに優位を押し広げるためである。

Verse 75

चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा । कृतवर्माने दस बाणोंसे सात्यकिको तथा तीनसे उनके घोड़ोंको घायल करके झुकी हुई गाँठवाले एक बाणसे उनके धनुषको भी काट दिया || ७४ ई || तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुज्गभव:

サンジャヤは言った。節の曲がった一本の矢で、ハールディキヤ（クリトヴァルマン）はサーティヤキの弓を断ち切った。さらにサーティヤキを十矢で射、馬を三矢で傷つけ、またもや狙い澄ました一矢でサーティヤキの弓を切り落とした。断たれたその優れた弓を投げ捨て、シニ族の第一人者サーティヤキはなお戦いを続けるべく身構えた――戦の止まぬ奔流においては、怒りのみならず、技と不屈の決意こそが一合一合を駆り立てることを示していた。

Verse 76

तदादाय धनु: श्रेष्ठ वरिष्ठ: सर्वधन्विनाम्‌

サンジャヤは言った。彼はその最上の弓――あらゆる弓兵の武器に勝るもの――を取り上げ、弓の達人の第一人者として行動に移る備えをした。それは、戦の苛烈なダルマが求める決断と武人の責務を告げるものであった。

Verse 77

ततो रथं युगेषां च च्छित्त्वा भल्लै: सुसंयतै:

そして、よく狙い定めたバッラ（bhalla）の矢で、彼は戦車を断ち、さらに轅の轭とその付属具をも切り落として、戦場のただ中で敵の機動を奪った――それは単なる武勇の誇示を越え、敵の戦う手段を断つことが決定打となるという、戦の苛烈な倫理へと勝負を移す行為であった。

Verse 78

ततस्तं विरथं दृष्टवा कृप: शारद्वत: प्रभो

サンジャヤは言った。すると、戦車を失った彼を見て、シャーラドヴァタの子クリパは（王に向かって）語り出した。戦の苛烈な転変は、武人の脆さと、戦場における義務の容赦なき要請とを、同時にあらわにしていた。

Verse 79

अपोवाह तत): क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान्‌ | प्रभो! कृतवर्माको रथहीन हुआ देख शरद्वानके पराक्रमी पुत्र कृपाचार्य उसे शीघ्र ही अपने रथपर बिठाकर वहाँसे दूर हटा ले गये || ७८ $ ।।

サンジャヤは言った。「大王よ、マドラの王が討たれ、クリタヴァルマンが戦車を失っていたとき、勇猛なるクリパはただちに彼を自らの戦車に乗せ、その場から退かせた。」

Verse 80

तत्‌ परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते

サンジャヤは言った。しかし敵方は、軍勢が砂塵の雲に包まれていたため、何が起きているのかをはっきり見定めることができなかった。戦の道義の霞の中では—混乱が支配し視界が閉ざされ—正しい判断は困難となり、行いは分別よりも状況に押し流される。

Verse 81

ततो मुहूर्तात्‌ तेडपश्यन्‌ रजो भीम॑ समुत्थितम्‌

やがて、しばしの後、彼らは恐るべき砂塵の雲が立ちのぼるのを見た—それは戦場の凶兆であり、大軍の接近あるいは大きな部隊の移動を示し、展開する殺戮の道義的重みをいっそう増した。

Verse 82

ततो दुर्योधनो दृष्टवा भग्नं स्वबलमन्तिकात्‌

サンジャヤは言った。するとドゥルヨーダナは、近くから自軍が粉砕されたのを見て、敗北という冷厳な現実に打たれた。この瞬間は、アダルマに駆られた野望が戦の帰結に直面するとき、驕りと力への依存がいかに崩れ去るかを示している。

Verse 83

पाण्डवान्‌ सरथान्‌ दृष्टवा धृष्टद्ुम्नं च पार्षतम्‌

サञ्जयは言った。戦車に乗るパーンダヴァたち、そしてパールシャタ（ドルパダ）の子ドリシュタデュムナを目にすると、場面はただちに戦の切迫した道義的圧力へと転じる――敵方の将たちを見定め、その戦備の整いを知るとき、義務（ダルマ）と策は、避けがたい殺戮のただ中で衝突するのである。

Verse 84

त॑ परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम्‌

サञ्जयは言った。敵方の戦士たちは、まるで死そのものが眼前に来たかのように、彼に近づくことを敢えてしなかった。この瞬間は、戦の狂熱の中で、ただ一人の恐るべき闘士が避けがたい帰結を体現し、老練な者の意志さえ揺さぶり得ることを示している。

Verse 85

ततो युधिष्िरो राजा त्वरमाणो महारथ:,तब महारथी राजा युधिष्ठिरने बड़ी उतावलीके साथ चार बाण मारकर कृतवमकि चारों घोड़ोंका संहार कर डाला तथा छ: तेज धारवाले भल्लोंसे कृपाचार्यको भी घायल कर दिया

サञ्जयは言った。すると大車戦士たる王ユディシュティラは、急を要する決断のままに、四本の矢でクリタヴァルマンの四頭の馬を射倒した。さらに剃刀のごとく鋭いバッラ（bhalla）の矢六本で、尊き師クリパをも傷つけた。戦場の圧迫の中では、正しき王でさえ迅速で断乎たる暴力へと駆り立てられる――しかも物語は、長老や師が戦の必然によって標的となるときの道義の緊張を隠さない。

Verse 86

चतुर्भिनिजघानाश्चान्‌ पत्रिभि: कृतवर्मण: । विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लै: सुतेजनै:

サञ्जयは言った。ユディシュティラ王は四本の矢でクリタヴァルマンの四頭の馬を射倒し、さらに鋭利なバッラ（bhalla）の矢六本でガウタマ（クリパ）をも貫いて傷つけた。この場面は、戦場の「必要」が孕む陰鬱な倫理を示す――節度ある王でさえ、強敵を抑えるために断乎たる暴力へと追い立てられるのである。

Verse 87

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम्‌ तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्‌

サञ्जयは言った。そののちアシュヴァッターマは自らの戦車を用い、ハールディキヤ（クリタヴァルマン）をユディシュティラ王のもとから引き離して連れ去った――馬を射殺され、彼は戦車を失っていたのである。戦の圧迫の中、この行いは同袍の即時の義務を示す。すなわち、露わで脆い味方の命を守り、安全へと立て直すことである。

Verse 88

ततः शारद्वत: षडडश्नि: प्रत्यविद्धयद्‌ युधिष्ठिरम्‌ । विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभि: शिलीमुखै:

そのときシャーラドヴァタ（クリパ）は、六本の矢で王ユディシュティラを射抜いた。さらに葦の茎のように鋭い八本の矢で、ユディシュティラの馬をも貫いた――苛烈な戦の掟においてこれは、武人そのものを狙うだけでなく、戦場のただ中で機動と指揮の力を奪い去るための一撃である。

Verse 89

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ सह पुत्रस्य भारत,महाराज! भरतवंशी नरेश! इस प्रकार पुत्रसहित आपकी कुमन्त्रणासे इस युद्धका अन्त हुआ

サンジャヤは言った。「そのとおりでございます、大王。かくして戦の残りと最終の帰結は成就いたしました。バーラタの末裔たる王よ、この戦は、御身の誤った謀りによって—御子とともに—終わったのでございます。」

Verse 90

तस्मिन्‌ महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुड्रवेन । पार्था: समेता: परमप्रहृष्टा: शड्खान्‌ प्रदध्मुर्ठतमीक्ष्य शल्यम्‌

サンジャヤは言った。大弓の名手の中でも第一のシャリヤが、戦場のただ中でクル族の雄によって討たれると、パールタたちは一つに集い、至上の歓喜に満たされ、シャリヤの倒れ伏すのを見て法螺貝を吹き鳴らした。

Verse 91

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ पुरा कृते वृत्रवधे यथेन्द्रम्‌ । चक्रुश्न नानाविधवाद्यशब्दान्‌ निनादयन्तो वसुधां समेता:

サンジャヤは言った。かつてヴリトラを討った後に神々がインドラを讃えたように、戦場でもまた、パーンダヴァたちは皆、ユディシュティラを惜しみなく称賛した。彼らは集い、さまざまな軍楽器の音を響かせて大地を轟かせた。

Verse 563

सम्यग्घुत इव स्विष्ट: प्रशान्तो 5ग्निरिवा ध्वरे । उस धर्मानुकूल युद्धमें धर्मात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिरके द्वारा मारे गये राजा शल्य यज्ञमें विधिपूर्वक घीकी आहुति पाकर शान्त होनेवाली “स्विष्टकृत्‌” अग्निके समान सर्वथा शान्त हो गये

サンジャヤは言った。ダルマにかなう戦として行われたその戦において、ダルマの子にして正しきユディシュティラに討たれたシャリヤ王は、すべての騒ぎを離れて静まり返った。あたかも、儀礼においてギーが正しく注がれると鎮まる「スヴィシュタクリット（Sviṣṭakṛt）」と呼ばれる供犠の火のように。

Verse 573

संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीनैंव विमुड्चति । शक्तिने राजा शल्यके वक्षःस्थलको विदीर्ण कर डाला था

サञ्जयは言った。たとえマドラの主が永く鎮まり—命を終えて—いても、王者の栄光の輝きたるラクシュミーは彼を見捨てなかった。武人の王の威厳は、死においてさえなお顕れるのである。

Verse 603

क्षरन्तो रुधिरं देहैविपन्नायुधजीविता: । युधिष्ठिरके बाणसमूहोंसे आच्छादित हुए आपके सैनिकोंने आँखें मीच लीं और आपसमें ही एक-दूसरेको घायल करके वे अत्यन्त पीड़ित हो गये। उस समय शरीरोंसे रक्तकी धारा बहाते हुए वे अपने अस्त्र-शस्त्र और जीवनसे भी हाथ धो बैठे

サञ्जयは言った。ユディシュティラの放つ矢の雨に覆われ、汝の兵は恐怖と混乱のあまり目を閉じた。戦場の押し合いへし合いの中で互いを傷つけ、甚だしく苦しんだ。身体から血は流れ、武器を失い、生きる意志さえ失って、力と命とを同時に奪われたかのようであった。

Verse 616

भ्रातुस्तुल्यो गुणै: सर्वे रथी पाण्डवम भ्ययात्‌ । तदनन्तर

サञ्जयは言った。マドラ王シャリヤが討たれたのち、その弟—なお若年ながら、あらゆる徳において兄に等しい戦士—は戦車に乗り、パーンドゥの子ユディシュティラ、パーンダヴァへと突進した。

Verse 623

हतस्यापचितिं भ्रातुश्निकीर्षय्युद्धदुर्मद: । मारे गये भाईका प्रतिशोध लेनेकी इच्छासे वह रणदुर्मद नरश्रेष्ठ वीर बड़ी उतावलीके साथ उन्हें बहुत-से नाराचोंद्वारा घायल करने लगा

サञ्जयは言った。討たれた兄の仇を報いんとの決意に駆られ、戦の驕りに燃えたその人中の雄、戦に猛き勇者は、あわただしく多くのナーラーチャの矢で彼らを傷つけ始めた。

Verse 656

पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्‌ स्वर्गादिव च्युतः । पुण्य समाप्त होनेपर स्वर्गसे भ्रष्ट हो नीचे गिरनेवाले जीवकी भाँति उसका वह कुण्डलसहित मस्तक रथसे भूतलपर गिरता देखा गया

サञ्जयは言った。功徳を尽くした者が天より堕ちるがごとく、耳飾りをなお付けたその首級が、戦車から地へと落ちるのが見えた。

Verse 663

रुधिरेणावसिक्ताडुं दृष्टवा सैन्यमभज्यत । फिर खूनसे लथपथ हुआ उसका शरीर भी, जिसका सिर काट लिया गया था, रथसे नीचे गिर पड़ा। उसे देखकर आपकी सेनामें भगदड़ मच गयी

Sañjaya said: Seeing that body, its limbs drenched in blood, the army broke ranks and fell into panic—an ominous sign of collapsing morale amid the brutal ethics of war, where even the sight of a fallen warrior can shatter collective resolve.

Verse 673

हाहाकार प्रकुर्वाणा: कुरवो<भिप्रदुद्रुवु: । मद्रनरेशका वह छोटा भाई विचित्र कवचसे सुशोभित था, उसके मारे जानेपर समस्त कौरव हाहाकार करते हुए भाग चले

Sañjaya said: The Kauravas, raising a loud cry of lamentation, fled in panic. With the fall of the Madra king’s younger brother—resplendent in wondrous armor—their morale broke, revealing how the death of a prominent warrior can unravel an army’s resolve amid the ethical chaos of war.

Verse 683

वित्रेसु: पाण्डवभयादू रजोध्यस्तास्तदा भूृशम्‌ । शल्यके भाईको मारा गया देख धूलिधूसरित हुए आपके सारे सैनिक पाण्डुपुत्रके भयसे जीवनकी आशा छोड़कर अत्यन्त त्रस्त हो गये

Sañjaya said: Stricken with fear of the Pāṇḍavas, the troops were then utterly shaken; covered in dust, they lost hope of life and fell into extreme panic as the battle’s tide turned against them.

Verse 696

शिनेर्नप्ता किरन्‌ बाणैरभ्यवर्तत सात्यकि: । भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार भागते हुए उन कौरव-योद्धाओंपर बाणोंकी वर्षा करते हुए शिनिपौत्र सात्यकि उनका पीछा करने लगे

Sanjaya said: O best of the Bharatas, Sātyaki—the grandson of Śini—advanced, scattering a shower of arrows. As the Kaurava warriors fled, he pursued them relentlessly, raining shafts upon them, pressing the rout without letting fear or disorder turn him from his martial duty.

Verse 703

हार्दिक्यस्त्वरितो राजन प्रत्यगृह्नादभीतवत्‌ | राजन! दुःसह एवं दुर्जय महाधनुर्धर सात्यकिको आक्रमण करते देख कृतवर्माने शीघ्रतापूर्वक एक निर्भय वीरकी भाँति उन्हें रोका

Sañjaya said: O King, Hārdikya (Kṛtavarmā), acting swiftly, checked the oncoming assault without fear. Seeing Sātyaki—formidable, hard to withstand, and difficult to conquer, a great wielder of the bow—advance to attack, Kṛtavarmā restrained him like a brave warrior, steady in the face of danger.

Verse 713

हार्दिक्य: सात्यकिश्रैव सिंहाविव बलोत्कटौ । श्रेष्ठ घोड़ोंवाले वे महामनस्वी वृष्णिवंशी वीर सात्यकि और कृतवर्मा दो बलोन्मत्त सिंहोंके समान एक-दूसरेसे भिड़ गये

サञ्जयは言った。ハールディキヤ（クリトヴァルマー）とサーティヤキ――その猛威は獅子のごとく、力もまた並び立つ――ヴリシュニ族の高き魂をもつ二人の勇士は、優れた馬に跨り、互いに突撃して正面から激突し、直々に刃を交えた。

Verse 723

अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ । सूर्यके समान तेजस्वी वे दोनों वीर दिनकरकी किरणोंके सदृश निर्मल कान्तिवाले बाणोंद्वारा एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे

サञ्जयは言った。燃え立つ太陽の光条のように、昼を生む者に等しい輝きをもつその二人の勇士は、清らかな光を放つ矢をもって互いを覆い隠すかのごとく射かけ始めた。その矢はまさに日の光線に似ていた。

Verse 736

आकाशगानपश्याम पतड्जनिव शीघ्रगान्‌ । वृष्णिवंशके उन दोनों सिंहोंके धनुषद्वारा बलपूर्वक चलाये हुए शीघ्रगामी बाणोंको हमने टिड्डीदलोंके समान आकाशमें व्याप्त हुआ देखा था

サञ्जयは言った。われらは天空に、ヴリシュニ族の獅子のごとき二人の勇士が弓より力強く放った疾走の矢が、群れなす蝗のように一面へ広がるのを見た。

Verse 753

अन्यदादत्त वेगेन वेगवत्तरमायुधम्‌ | उस कटे हुए श्रेष्ठ धनुषको फेंककर शिनिप्रवर सात्यकिने उससे भी अत्यन्त वेगशाली दूसरा धनुष शीघ्रतापूर्वक हाथमें ले लिया

サञ्जयは言った。切り落とされた優れた弓を投げ捨てるや、シニ族の第一人者サーティヤキは、さらに勢い鋭い別の弓をたちまち手に取った。

Verse 766

हार्दिक्यं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे । उस श्रेष्ठ धनुषको लेकर सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें अग्रगण्य सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

サञ्जयは言った。あらゆる弓手の中で第一のサーティヤキは、優れた弓を取り、ハールディキヤ（クリトヴァルマー）の胸のあたりを十本の矢で射抜いて、深い傷を負わせた。

Verse 776

अश्वांस्तस्थावधीत्‌ तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी । तत्पश्चात्‌ सुसंयत भल्लोंके प्रहारसे उसके रथ, जूए और ईषादण्ड (हरसे)-को काटकर शीघ्र ही घोड़ों तथा दोनों पारशश्वरक्षकोंको भी मार डाला

サンジャヤは言った。「彼は揺るがず立ち、たちまち馬を討ち、さらに戦車の後方に控えていた二人の従者をも斬り伏せた。ついで、剃刀のごとく鋭い矢を狙い澄まして立て続けに放ち、敵の戦車と轅、轭を断ち切り、間髪入れず馬と後方の御者二人をも討ち取った。」

Verse 796

दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌ । राजन्‌! जब मद्रराज मारे गये और कृतवर्मा भी रथहीन हो गया, तब दुर्योधनकी सारी सेना पुनः युद्धसे मुँह मोड़कर भागने लगी

サンジャヤは言った。「王よ、ドゥルヨーダナの全軍は再び戦いから背を向けた。マドラ王が討たれ、さらにクリタヴァルマンも戦車を失って徒歩となるや、ドゥルヨーダナの軍勢は気力を失い、戦場に背を向けて逃走し始めた。」

Verse 806

बल॑ तु हतभूयिष्ठं तत्‌ तदा55सीत्‌ पराड्म्मुखम्‌ । परंतु वहाँ सब ओर धूल छा रही थी, इसलिये शत्रुओंको इस बातका पता न चला। अधिकांश योद्धाओंके मारे जानेसे उस समय वह सारी सेना युद्धसे विमुख हो गयी थी

サンジャヤは言った。「その時、その軍勢は—力の大半をすでに失っていたため—戦いから背を向けた。だが四方に土煙が立ちこめていたので、敵はその様子をはっきりとは見て取れなかった。戦士の多くが討たれたゆえ、全軍は意気を失い、戦場から退いたのである。」

Verse 813

विविधै: शोणितस्रावै: प्रशान्तं पुरुषर्षभ । पुरुषप्रवर! तदनन्तर दो ही घड़ीमें उन सबने देखा कि धरतीकी जो धूल ऊपर उड़ रही थी, वह नाना प्रकारके रक्तका स्रोत बहनेसे शान्त हो गयी है

サンジャヤは言った。「人中の雄牛よ、至高の勇士よ！ そののちほどなく—わずか二ガティの間に—彼らは皆、地上に舞い上がっていた土煙が鎮まったのを見た。さまざまな血の流れがほとばしり、あちこちへと流れ出たからである。」

Verse 826

जवेनापतत: पार्थनिक: सर्वानवारयत्‌ | उस समय दुर्योधनने यह देखकर कि मेरी सेना मेरे पाससे भाग गयी है, वेगसे आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवयोद्धाओंको अकेले ही रोका

サンジャヤは言った。「パールタ方の武人は、疾風の勢いで迫る者たちをことごとく食い止めた。その時ドゥルヨーダナは、我が軍が自分の傍らから逃げ去ったのを見て、ただ一人で、速攻してくるパーンダヴァの戦士たちすべてを押しとどめた。」

Verse 833

आनर्त च दुराधर्ष शितैर्बाणैरवारयत्‌ । रथसहित पाण्डवोंको, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नको तथा दुर्जय वीर आनर्तनरेशको सामने देखकर उसने तीखे बाणोंद्वारा उन सबको आगे बढ़नेसे रोक दिया

サञ्जयは語った。屈しがたい猛きアーナルタ王が、戦車に乗るパーンダヴァたちと、ドルパダの子ドリシュタデュムナを伴って迫るのを見て、彼は鋭い矢でその進撃を押しとどめた。切っ先鋭き矢の威力によって、彼は彼らすべてを前へ出させず、勇が勇を制するという戦の苛烈な規律を示したのである。

Verse 843

अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यो5पि न्यवर्तत । जैसे मरणधर्मा मनुष्य पास आयी हुई अपनी मौतको नहीं टाल सकते

サञ्जयは語った。ついでハールディキヤ（クリタヴァルマン）は別の戦車に乗り、再び引き返した。死すべき定めの人が、迫り来る死を退けられぬように、敵方の兵らもまた、ドゥルヨーダナを越えてその先へ進むことはできなかった。その時まさに、クリタヴァルマンも第二の戦車に乗り、ふたたび同じ場所へ戻って来たのである。

Verse 5536

सर्वैरज्जै: समाश्शलिष्य प्रसुप्त इव चाभवत्‌ | प्रियतमा कान्ताकी भाँति इस वसुधाका चिरकालतक उपभोग करनेके पश्चात्‌ राजा शल्य मानो अपने सम्पूर्ण अंगोंस उसका आलिंगन करके सो गये थे

サञ्जयは語った。沙利耶王は大地を四肢ことごとくもって抱きしめ、まるで眠りに落ちたかのようであった。長く地上の享楽を味わい尽くしたのち、最愛の妻を抱くがごとく—久しく王権を握り、その経験を重ねた末に—王は静かに横たわり、世界そのものを抱き尽くしてから、安息へと手放したかのようであった。