
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः · Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
Sarga 65 stages a ritual-to-tragedy transition inside the royal residence. At dawn, panegyrists, bards (sūtāḥ), singers, and attendants arrive in established court protocol, reciting auspicious benedictions and filling the palace with praise, music, and sacred sound. Bathing preparations are assembled according to tradition: water scented with yellow sandal, vessels, unguents, and sensory offerings, all described as orderly and of excellent quality. Yet the king does not appear; attendants wait until sunrise, anxiety rising into suspicion. Bed-attending women approach Daśaratha’s chamber with restraint, touch the bed, and find no sign of life, trembling as their apprehension becomes certainty. The inner apartments erupt in loud wailing; Kausalyā and Sumitrā awaken to the cries, touch the king, and collapse in grief. Other queens led by Kaikeyī also fall senseless, and the palace—once resonant with eulogy—reverberates with lamentation, marking the public collapse of joy and the onset of collective mourning.
Verses 1-2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥१॥सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥२॥
जब रात गुज़र गई, सुबह होते ही लोग आने लगे। राजा के महल में गाने वाले, बोलने वाले सब पहुँचे। सब अपनी-अपनी जगह से शुभ बातें बोल रहे थे।
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥३॥
लोगों के ताली और जय-जयकार की आवाज़ पूरी पैलेस में फैल गई। वो सब राजा की तारीफ में गा रहे थे और उनकी आवाज़ ऊपर तक जा रही थी।
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥४॥
फिर सूता गाने वाले गाने लगे। ताली बजाने वाले उनके साथ ताली बजा रहे थे। वो राजा के काम बड़े-बड़े बताते थे और तालियाँ बजा रहे थे।
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥५॥
इतनी आवाज़ हुई कि पंछी भी जाग गए। डाल पर बैठे पंछी भी बोलने लगे। पिंजरे में बंद पंछी भी चिल्लाने लगे। यह सब राजा के घर के आस-पास था।
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥६॥
अच्छी बातें सुनाई दी, वीणा बजी और गाने चले। यह सब मिलके पूरी पैलेस को भर दिया। ऐसा लग रहा था जैसे कोई त्योहार हो।
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥७॥
फिर नौकर लोग आए। वो सब अपना काम जानते थे और साफ-सफाई रखते थे। औरतों और ठोड़े लोग भी साथ थे। सब राजा की सेवा में लग गए जैसे पहले करते थे।
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥८॥
जिन्होंने स्नान के सब रूल्स सीख लिए थे, वो लोग सही टाइम पर पानी लाए। यह पानी सोना के बर्तन में था और उसमें पीला चंदन मिला हुआ था। सब कुछ विधि के हिसाब से किया गया।
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥९॥
बहुत सारी औरतें भी सामान लाई थीं। उनमें से बहुत कुमारी लड़कियाँ थीं। उन्होंने वो सब चीज़ें लाई जो मंगल के काम आती हैं, खाने का सामान और स्नान के लिए ज़रूरी चीज़ें।
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥१०॥
राजा के लिए जो सामान था, वो सब पूरा था। सब कुछ सही तरह से रेडी था। सब अच्छा था, सब साफ था, सब ठीक था।
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥११॥
सूरज निकलने तक सब सेवक खड़े रहे, सब तैयार थे और इंतज़ार कर रहे थे। राजा नहीं आया तो लोगों को शक हुआ, आखिर हुआ क्या?
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥१२॥
फिर वो औरतें अंदर गई जो कोसल के राजा के कमरे में जा सकती थी। उन्होंने राजा को उठाने की कोशिश शुरू की।
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥१३॥
वो बहिन अदब से रही, होश में रही। उन्होंने राजा के बिस्तर को हाथ लगाया, लेकिन कोई हरकत नहीं मिली।
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ।ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥१४॥
वो औरतें जानती थी कि सोते हुए आदमी कैसे हिलता है। उन्होंने देखा कि राजा में कोई हरकत नहीं है। वो काँपने लगी, उन्हे लगा राजा की जान में क्या हो गया। जैसे नदी के बावले के सामने घास का तिनका हिलता है, वैसे वो डर के मारे काँप रही थी।
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥१५॥
जब वो औरतें डर में थी और राजा को देख रही थी, तब उन्हे पता चल गया। जो शक था वो सच हो गया, जो डर था वो सच में हो गया।
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥१६॥
कौसल्या और सुमित्रा दोनों अपने बेटे के दुख में डूब गई थीं। इतना दुख कि नींद में बेहोश हो गई, जाग ही नहीं रही थीं। जैसे कोई मौत के हाथ आ गया हो।
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥१७॥
कौसल्या का चेहरा उतर गया था, रंग उड़ गया था। दुख से बिल्कुल दबी हुई थी। चमक गायब थी। जैसे कोई तारा अंधेरे में छुप गया हो।
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥१८॥
राजा के पास सुमित्रा लेटी थी, और उसके पास कौसल्या। दोनों रानियों का चेहरा आँसुओं से भीग गया था। पहले जैसी चमक अब नहीं थी।
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥१९॥
रानियों ने देखा कि दोनों बहन नींद में हैं। राजा भी ऐसे ही सो रहा है, पर साँस चल रही थी। महलों की औरतों को समझ आ गया कि राजा नींद में मर गया।
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥२०॥
फिर वो सब औरतें दर्द में ज़ोर से रोने लगी। जैसे जंगल में हाथी की मादा अपने ग्रुप के सरदार को खो के रोए, वैसे ही वो भी रोई।
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥२१॥
उनकी चीखों की आवाज़ से कौसल्या और सुमित्रा अचानक जाग गई। नींद टूट गई और उन्होंने होश संभाल लिया।
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम् ।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥२२॥
कौसल्या और सुमित्रा ने राजा को देखा, हाथ लगाया। फिर 'है नाथ!' करके चिल्लाई और ज़मीन पर गिर गई।
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥२३॥
कौसल्या, कोसल के राजा की बेटी, ज़मीन पर लेट के लपेटने लगी। धूल में लिप्ती हुई थी, इसलिए चमक नहीं रही थी। जैसे आसमान से तारा गिर के डल्ल हो जाए।
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥२४॥
जब राजा मर गया, शांत हो गया, तब सब औरतों ने कौसल्या को ज़मीन पर गिरा देखा। बिल्कुल वैसे लग्ग रही थी जैसे किसी हाथी की मादा मारी गई हो।
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥२५॥
फिर राजा की सारी पत्नियाँ बेहोश हो गईं और ज़मीन पर गिर गईं। कैकेयी सबसे आगे थी। सब दर्द में जली, रोती हुई गिरीं।
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥२६॥
जब वो सब रोती थीं, तो एक बड़ा आवाज़ उठी। वो आवाज़ इतनी बढ़ गई कि पूरा महल गूँजने लगा।
Verses 27-28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥२७॥सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥२८॥
जब राजा चला गया, महल खाली हो गया। लोग अंदर भरे थे, सब डर के मारे काँप रहे थे। हर तरफ से चिल्लाने की आवाज़ें आ रही थीं। रिश्तेदार बहुत दुखी थे। महल बिल्कुल टूटा हुआ लग रहा था।
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥२९॥
जब पत्नियों को पता चला कि राजा चला गया, वो सब उसके पास गईं। वो बहुत रोई, बहुत दुखी थीं। हाथ ऊपर करके चिल्लाई, जैसे कोई सहारा नहीं बचा हो।
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.