Prakarana 20

Verse 388 (चौपाई)

होहु सँजोइल रोकहु घाटा। ठाटहु सकल मरै के ठाटा।। सनमुख लोह भरत सन लेऊँ। जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।। समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा। राम काजु छनभंगु सरीरा।। भरत भाइ नृपु मै जन नीचू। बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।। स्वामि काज करिहउँ रन रारी। जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।। तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें। दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।। साधु समाज न जाकर लेखा। राम भगत महुँ जासु न रेखा।। जायँ जिअत जग सो महि भारू। जननी जौबन बिटप कुठारू।।

Sab apni jagah raho aur ghaat ko pakdo. Marne ka poora dikhawa karo. Main Bharat ke saamne hathiyar lekar khada ho jaunga. Jab tak main zinda hoon, use Ganga paar nahi karne dunga. Ganga ke kinare ladai mein marna hai. Ram ka kaam hai, body bhi chali jaye toh koi baat nahi. Bharat bhai hai aur raja hai, main toh ek chhota aadmi hoon. Aisa marna bade bhag se milta hai. Main apne Swami ke liye ladai mein ladunga. Mera naam chaaron taraf chamkega. Raghu ke Swami ke liye main apni jaan de dunga. Yeh mujhe bahut pasand hai, dil khush ho jata hai. Jo aisa nahi karta woh achche logon mein nahi aata. Ram ke bhakton mein uska koi naam nahi. Jo zinda rehta hai woh dharti pe bojh hai. Maa ka beta jawan hoke bhi aisa nikle toh maa ke liye bura hai.

Verse 389 (दोहा/सोरठा)

बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु। सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।

Nishadon ke raja ne dukh chhod diya. Sab ko taiyaar hone ko kaha. Ram ko yaad karke turant dhanush, teer aur bhaal le liya.

Verse 390 (चौपाई)

बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ। सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।। भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा। एकहिं एक बढ़ावइ करषा।। चले निषाद जोहारि जोहारी। सूर सकल रन रूचइ रारी।। सुमिरि राम पद पंकज पनहीं। भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।। अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं। फरसा बाँस सेल सम करहीं।। एक कुसल अति ओड़न खाँड़े। कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।। निज निज साजु समाजु बनाई। गुह राउतहि जोहारे जाई।। देखि सुभट सब लायक जाने। लै लै नाम सकल सनमाने।।

Jaldi karo bhai, sab taiyaar karo. Hukum sun ke koi bhi dheela nahi betha. Sab ne khushi se kaha, theek hai Nath. Ek dusre se aage nikalne ki koshish karne lage. Nishad log salaam karte chale gaye. Sab veer jungle ko pasand karne lage. Ram ke charno ko yaad karke saaman baandha aur teer rakhe. Ungli pe anghaara pehen ke sar pe quiver rakha. Farsa, baans aur patakhe taiyaar kiye. Ek bahut kushal veer bada shield le ke aasmaan mein kood gaya jaise zameen chhod di. Apna saaman aur group taiyaar karke Guha ke raja ko salaam karne gaye. Ram ne dekha ki sab achche veer hain. Sab ka naam lekar izzat di.

Verse 391 (दोहा/सोरठा)

भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि। सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।

Bhai, aaj koi dhokha mat dena. Mera kaam bahut zaroori hai. Yeh baat sun ke Lakshman gusse se bole. Veer aur balwan log aise nahi ghabrate.

Verse 392 (चौपाई)

राम प्रताप नाथ बल तोरे। करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।। जीवत पाउ न पाछें धरहीं। रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।। दीख निषादनाथ भल टोलू। कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।। एतना कहत छींक भइ बाँए। कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।। बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी। भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।। रामहि भरतु मनावन जाहीं। सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।। सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा। सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।। भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें। बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।

Ram ki taakat aur tumhari himmat se woh log bina sena ke tabaahi macha denge. Bina ghode, bina fauji. Jinda rahenge to peeche nahi hatenge, duniya ko sir-kaleja bana denge. Nishad ke sardar ki sena dekh ke Guha ne kaha, yuddh ki dhol bajao. Tabhi uske left side se chhink aayi. Jyotish log bole yeh shubh sanket hai. Ek buddha aadmi ne socha aur bola, Bharat mil jayega, koi ladai nahi hogi. Bharat Ram ko manane jayega, yehi sanket ka matlab hai. Yeh sun ke Guha bola, buddha sahi keh raha hai. Par bewakoof baad mein pachhtayega. Bharat ke swabhav ko samjhe bina, bade nuksan ya fayda ho sakta hai. Bina jaane woh jaldi mein aa jayega.

Verse 393 (दोहा/सोरठा)

गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ। बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।

Ghaat par kabza karo, apne fauji ikatha karo. Main jaake usse mil kar sach pata karunga. Dost hai ya dushman, yeh samajhne ke baad main kuch karunga.

Verse 394 (चौपाई)

लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ। बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।। अस कहि भेंट सँजोवन लागे। कंद मूल फल खग मृग मागे।। मीन पीन पाठीन पुराने। भरि भरि भार कहारन्ह आने।। मिलन साजु सजि मिलन सिधाए। मंगल मूल सगुन सुभ पाए।। देखि दूरि तें कहि निज नामू। कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।। जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा। भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।। राम सखा सुनि संदनु त्यागा। चले उतरि उमगत अनुरागा।। गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई। कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।

Lakshman ka pyar apne aap mein khoobsurat tha. Uske dil mein na dushmani thi na pyar, sab saaf tha. Yeh keh ke woh milne ki taiyari karne laga. Usne kaha, kand, phal, pakshi aur hiran lao. Moti aur taazi machli lao, bahut saari. Wahar log bhar-bhar kar la rahe the. Milne ki saari cheez sajaa ke woh milne chala gaya. Shubh cheezein aur achhe sanket mil gaye. Door se dekh ke usne apna naam bataya. Rishi ko pranam kiya. Rishi ne jaana ki yeh Ram ko pyara hai, toh aashirwad diya. Bharat ko samjhaya. Ram ka dost sun ke usne apni lathi chhod di. Pyar bhara hua chala gaya. Gaon mein jaake Guha ka naam bataya. Zameen tak matha tek ke pranam kiya.

Verse 395 (दोहा/सोरठा)

करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ। मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।

Jab usne jhuk ke pranam kiya, Bharat ne usse pakad kar dil se laga liya. Jaise Lakshman Lakshman se mila ho, dil mein itna pyar tha ki sama nahi raha tha.

Verse 396 (चौपाई)

भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती। लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।। धन्य धन्य धुनि मंगल मूला। सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।। लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा। जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।। तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता। मिलत पुलक परिपूरित गाता।। राम राम कहि जे जमुहाहीं। तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।। यह तौ राम लाइ उर लीन्हा। कुल समेत जगु पावन कीन्हा।। करमनास जलु सुरसरि परई। तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।। उलटा नामु जपत जगु जाना। बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।

Bharat ne usse bahut pyaar se mila. Logon ko dekh ke bahut khushi hui, pyaar ka yeh tarika sabko pasand aaya. Woh awaaz kitni acchi thi, mangal ki jad thi. Devta uski taarif karte aur phool barsate the. Ved aur duniya har tarah se neechi hain, jiske saaye ko chho ke aadmi shant ho jaata hai. Ram ne apne chhote bhai ko god mein bhar liya. Jab woh mile to unke shareer mein khushi ki lahar daud gayi. Jo log mazaak mein bhi Ram Ram bol dete hain, unke upar paap ka bojh nahi aata. Yeh insaan Ram ko dil mein basa ke apne poore khandan aur duniya ko saaf kar diya. Karmanasha nadi ka paani Ganga jaisa ho gaya. Kaun kahega ki isme koi baat nahi? Ulta naam jap ke bhi duniya ne jaana, Valmiki Brahma ke barabar ho gaye.

Verse 397 (दोहा/सोरठा)

स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात। रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।

Chhota samajhe jaane wale log, jungli log, kamzor log, jo sabse neche samjhe jaate hain. Woh sab Ram ka naam le ke pavitra ban jaate hain. Duniya mein unki badai ho jaati hai.

Verse 398 (चौपाई)

नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई। केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।। राम नाम महिमा सुर कहहीं। सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।। रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा। पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।। देखि भरत कर सील सनेहू। भा निषाद तेहि समय बिदेहू।। सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा। भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।। धरि धीरजु पद बंदि बहोरी। बिनय सप्रेम करत कर जोरी।। कुसल मूल पद पंकज पेखी। मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।। अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें। सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।

Yeh koi naya baat nahi hai, yugon se chala aa raha hai. Raghuveer ne kisko badai nahi di hai? Devta bhi Ram naam ki mahima batate hain. Ayodhya ke log sun sun ke khush hote hain. Bharat ne Ram ke dost se pyaar se mila. Usne kushal mangal poocha, sab theek hai ki nahi. Bharat ka character aur pyaar dekh ke Nishad us waqt behal ho gaya. Uske mann mein sharam, pyaar aur khushi badh gayi. Woh ek jagah khada reh gaya, sirf Bharat ko dekhta raha. Phir himmat karke uske paon chhue. Haath jod ke pyaar se bola. Aapke charan kamal dekh ke main khush ho gaya. Teenon kaal mein mera bhagya accha hai. Ab aapke kripa se mera aur mere poore khandan ka mangal ho gaya.

Verse 399 (दोहा/सोरठा)

समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ। जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।

Prabhu, main jaanta hoon mera kya haal hai, mera khandan kaisa hai. Aapki mahima mere dil mein hamesha hai. Jo Raghuveer ke charan nahi bhajta, woh duniya se aur zindagi se door ho jaata hai.

Verse 400 (चौपाई)

कपटी कायर कुमति कुजाती। लोक बेद बाहेर सब भाँती।। राम कीन्ह आपन जबही तें। भयउँ भुवन भूषन तबही तें।। देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई। मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।। कहि निषाद निज नाम सुबानीं। सादर सकल जोहारीं रानीं।। जानि लखन सम देहिं असीसा। जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।। निरखि निषादु नगर नर नारी। भए सुखी जनु लखनु निहारी।। कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू। भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।। सुनि निषादु निज भाग बड़ाई। प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।

Woh kapatti tha, darpok tha, buri soch wala tha, necha jaat ka tha. Duniya aur Ved ke bahar tha har tarah se. Jab Ram ne use apna banaya, usi waqt se woh teeno duniya ka shringar ban gaya. Uska pyaar dekh ke aur vinay sun ke Bharat phir se us chhote bhai se mila. Nishad ne apna naam bataya, pyaar se bola, aur sab raniyon ko namaste kiya. Logon ne use Lakshman jaisa samjha aur ashirwad diya. Sau lakh saal tak khush raho. Nishad ne shehar ke logon ko dekha. Woh itne khush the jaise Lakshman ko dekh rahe ho. Logon ne kaha, is janam mein humein fayda mil gaya. Ram se bahon bhar mil gaye. Yeh sun ke Nishad apne bhagya ki badai karta hua khushi se chala gaya.

Verse 401 (दोहा/सोरठा)

सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ। घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।

Swami ke hukum par saare naukar chale gaye. Kuchh ghar mein rehne lage, kuchh ped ke neeche. Kuchh taalab ke paas, kuchh baagon mein, aur kuchh jungle mein apna basera bana liya.

Verse 402 (चौपाई)

सृंगबेरपुर भरत दीख जब। भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।। सोहत दिएँ निषादहि लागू। जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।। एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा। दीखि जाइ जग पावनि गंगा।। रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू। भा मनु मगनु मिले जनु रामू।। करहिं प्रनाम नगर नर नारी। मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।। करि मज्जनु मागहिं कर जोरी। रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।। भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू। सकल सुखद सेवक सुरधेनू।। जोरि पानि बर मागउँ एहू। सीय राम पद सहज सनेहू।।

Jab Bharat ne Shringaverapur ko dekha, unka poora badan pyaar se dheela ho gaya. Nishad raja itna jhuka hua tha, jaise usne apna tan chhod ke vinay aur pyaar le liya ho. Bharat apni poori sena leke Ganga ji ko dekhne gaye. Ganga ji saari duniya ko saaf karti hain. Ram ghat par unhone pranam kiya. Unka dil itna khush hua, jaise khud Ram mil gaye ho. Shehar ke log, aurat aur mard, sab ne pranam kiya. Ganga ji ka paani dekh ke sab khush the. Sab ne naha kar haath jode aur Ram ji ke charnon mein pyaar maanga. Bharat ne Ganga ji se kaha, tumhare kinaare ki dhool aur tumhari sewa sab ko sukh deti hai. Main haath jod ke ek hi cheez maangta hoon, Siya Ram ke charnon mein pyaar.

Verse 403 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ। मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।

Is tarah Bharat ne naha liya. Guru ji ki baat sun li. Jab unhone jaana ki mata ji bhi naha chuki hain, toh unhone camp uthwa diya aur aage chale gaye.

Verse 404 (चौपाई)

जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा। भरत सोधु सबही कर लीन्हा।। सुर सेवा करि आयसु पाई। राम मातु पहिं गे दोउ भाई।। चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी। जननीं सकल भरत सनमानी।। भाइहि सौंपि मातु सेवकाई। आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।। चले सखा कर सों कर जोरें। सिथिल सरीर सनेह न थोरें।। पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ। नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।। जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए। कहत भरे जल लोचन कोए।। भरत बचन सुनि भयउ बिषादू। तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।

Logon ne idhar-udhar apne camp laga liye. Bharat ne sab ka khayal rakha. Devi-guruwar ki puja karke unhone aagya li. Phir dono bhai Ram ji ki mata ke paas gaye. Bharat ne unke pair dabaye, pyaar se baat ki, aur mata ji ki bahut izzat ki. Apne bhai ko mata ki sewa sambhal di, aur Nishad ko apne paas bulaya. Phir apne dost ke haath pakad ke chale gaye. Unka badan pyaar se itna dheela tha. Apne dost se poocha, woh jagah kahan hai? Aankhon mein paani tha, dil mein dard tha. Kisi ne kaha, jahan Siya Ram aur Lakshman raat ko sote the. Yeh sun ke Nishad dukhi ho gaya aur turant Bharat ko wah le gaya.

Verse 405 (दोहा/सोरठा)

जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु। अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।

Jahan woh shishu ped hai, wahan Raghu kul ke swami Ram ne aaram kiya tha. Bharat ne bade pyaar aur izzat se dandvat pranam kiya.

Verse 406 (चौपाई)

कुस साँथरीनिहारि सुहाई। कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।। चरन रेख रज आँखिन्ह लाई। बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।। कनक बिंदु दुइ चारिक देखे। राखे सीस सीय सम लेखे।। सजल बिलोचन हृदयँ गलानी। कहत सखा सन बचन सुबानी।। श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना। जथा अवध नर नारि बिलीना।। पिता जनक देउँ पटतर केही। करतल भोगु जोगु जग जेही।। ससुर भानुकुल भानु भुआलू। जेहि सिहात अमरावतिपालू।। प्राननाथु रघुनाथ गोसाई। जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।

Usne dekha ki Kusha ghaas bichhi hai, bohot khoobsurat lag rahi hai. Usne pranam kiya aur aage badh gaya. Usne Ram ke charanon ki dhool apni aankhon pe lagayi. Uski pyaar itna zyada tha ki bol ke nahi bata sakta. Usne do sonay ke boondein dekhi. Usne unhe apne sar pe rakh liya, Sita ke barabar maan ke. Uski aankhen geeli thi, dil bhaari tha. Usne apne saathi se naram-naram baatein ki. Sita apne pati ke bichhadne se dukhi thi. Ayodhya ke log bhi bohot roye. Uske pita Janaka rajya de denge kisi ko bhi jiske liye yeh duniya khush hai. Uske sasur Surya vansh mein surya jaise hain, jinke aage Indra bhi sar jhukata hai. Uske jeevan ke swami Raghu ke swami hain, uske malik. Jo bada tha, woh badaai Ram ki hai.

Verse 407 (दोहा/सोरठा)

पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि। बिहरत ह्रदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।

Sita ne apne pati ke bistar dekha, jo uske liye bhagwan jaise hain. Uska dil pyaar se bhar gaya. Lekin uska vishwas itna mazboot tha ki kabhi hilaa nahi.