यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘भक्ति की परख’ का द्वार है: राजसुख का विसर्जन, भ्रातृ-प्रेम की अग्निपरीक्षा, और समाज-धर्म के भीतर रहकर राम-नाम के आश्रय में वैराग्य। इस काण्ड में साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग केवल वनगमन नहीं, बल्कि अहं-त्याग, शरणागति, और निष्काम सेवाभाव है—भरत का ‘राज्य’ के प्रति वैराग्य तथा गुह (निषाद) की निष्कपट सख्यता इसी सीढ़ी की रीलिंग है।
Ayodhya Kand mein sabse main rasa karuna hai, lekin ye dukh nahi, bhakti ban jata hai. Ram van mein ja rahe the ye samaj ke dharma aur pitah ki baat maanna tha. Bharata aaya aur apna ahankar chhod ke Ram ka kaam karne laga. Guha pehle ladne ko taiyar tha, phir shubh sanket dekh ke shaant ho gaya. Bharata aur Guha ne aapas mein gale milaya aur Ganga mein snan kiya. Ram ka naam bada hai, Valmiki bhi isse mukt hue the. Ramghat par Ram ke charan chinh hain, Bharata wahan poora dandavat kiya. Bhakti mein jaat ya log ki raay nahi, sirf pyar ki nishani dekhi jati hai.
Chaupai 190.1-4
होहु सँजोइल रोकहु घाटा।ठाटहु सकल मरै के ठाटा।।
सनमुख लोह भरत सन लेऊँ।जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।।
समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा।राम काजु छनभंगु सरीरा।।
भरत भाइ नृपु मै जन नीचू।बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।।
स्वामि काज करिहउँ रन रारी।जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।।
तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें।दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।।
साधु समाज न जाकर लेखा।राम भगत महुँ जासु न रेखा।।
जायँ जिअत जग सो महि भारू।जननी जौबन बिटप कुठारू।।
hohu sãjoila rokahu ghāṭā |ṭhāṭahu sakala marai ke ṭhāṭā ||
sanamukha loha bharata sana leū̃ |jiata na surasari utarana deū̃ ||
samara maranu puni surasari tīrā |rāma kāju chanabhaṁgu sarīrā ||
bharata bhāi nṛpu mai jana nīcū |baṛeṁ bhāga asi pāia mīcū ||
svāmi kāja karihaũ rana rārī |jasa dhavalihaũ bhuvana dasa cārī ||
tajaũ prāna raghunātha nihoreṁ |duhū̃ hātha muda modaka moreṁ ||
sādhu samāja na jākara lekhā |rāma bhagata mahũ jāsu na rekhā ||
jāyã jiata jaga so mahi bhārū |jananī jaubana biṭapa kuṭhārū ||
Sab hathiyar uthao aur ghaat par rok lagao. Marne ki sab tayari kar lo. Main Bharat ke saamne muh karke larunga, aur use zinda Ganga paar nahi karne dunga. Larai mein marna, aur wo bhi Ganga ke kinaare, Ram ke kaam mein, is pal bhar ke sharir ke saath, bahut bada fayda hai. Bharat Ram ka bhai hai aur raja hai, main ek chhota naukar hoon. Aisi maut bade bhagyon se milti hai. Apne swami ke kaam ke liye larai ladhunga, aur apna naam chaudah loka mein chamkaunga. Agar Raghu ke swami ke liye jaan de doon, to dono haath khushi ke laddu se bhare hue hain. Jise sadhu logon mein nahi gina jata, aur Ram ke bhakton mein jiska koi nishaan nahi, Wo duniya mein zameen ka bojh hai, aur apni maa ki jawaani ke ped par kulhaadi hai.
Doha 190
बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु।सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।
bigata biṣāda niṣādapati sabahi baṛhāi uchāhu |sumiri rāma māgeu turata tarakasa dhanuṣa sanāhu ||190||
Nishadon ke raja ka saara udaasapan chala gaya. Usne sabke andar josh bhar diya. Phir Ram ko yaad karke usne turant apni teer kosh, dhanush aur kavach maang liya.
Chaupai 191.1-4
बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ।सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।।
भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा।एकहिं एक बढ़ावइ करषा।।
चले निषाद जोहारि जोहारी।सूर सकल रन रूचइ रारी।।
सुमिरि राम पद पंकज पनहीं।भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।।
अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं।फरसा बाँस सेल सम करहीं।।
एक कुसल अति ओड़न खाँड़े।कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।।
निज निज साजु समाजु बनाई।गुह राउतहि जोहारे जाई।।
देखि सुभट सब लायक जाने।लै लै नाम सकल सनमाने।।
begahu bhāihu sajahu sãjoū |suni rajāi kadarāi na koū ||
bhalehiṁ nātha saba kahahiṁ saharaṣā |ekahiṁ eka baṛhāvai karaṣā ||
cale niṣāda johāri johārī |sūra sakala rana rūcai rārī ||
sumiri rāma pada paṁkaja panahīṁ |bhāthīṁ bā̃dhi caṛhāinhi dhanahīṁ ||
ãgarī pahiri kū̃ṛi sira dharahīṁ |pharasā bā̃sa sela sama karahīṁ ||
eka kusala ati oṛana khā̃ṛe |kūdahi gagana manahũ chiti chā̃ṛe ||
nija nija sāju samāju banāī |guha rāutahi johāre jāī ||
dekhi subhaṭa saba lāyaka jāne |lai lai nāma sakala sanamāne ||
jaldi karo bhai, apna saaman theek se lagao. aur mera hukum sun kar koi peeche nahi hatna chahiye. sab khushi se bole, theek hai prabhu. aur ek dusre ka josh aur badhane lage. nishad log haath jod jod kar pranaam karte hue nikal pade. sab bahadur the, aur ladaai mein khush rehte the. Ram ke charan kamal ki jo khadau yaad karke, unhone teer ki katar kamar se bandhi aur kamaan mein baan daali. unhone zirah pehni, sir par helmet rakha, aur apne kulhari, baans ke bhaale aur teer kamaan taiyaar kiye. kuch aadesh itne maahir the ki dhaal aur talwaar chalate hue jab hawa mein koodte, lagta tha zameen chhod di. har aadmi apna saaman aur apni team theek se set karke, apne sardar Guha ke paas jaakar pranaam kiya. un bahadur logon ko dekh kar usne sab ko kaam ke layak samjha, aur har ek ko naam se pukar kar sab ka samman kiya.
Doha 191
भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि।सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।
bhāihu lāvahu dhokha jani āju kāja baṛa mohi |suni saroṣa bole subhaṭa bīra adhīra na hohi ||191||
Bhaiyon, mujhe dhoka mat dena, aaj ka kaam mere liye bahut bada hai. Ye sunkar yoddha gusse mein bole, hey veer, pareshan mat ho.
Chaupai 192.1-4
राम प्रताप नाथ बल तोरे।करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।।
जीवत पाउ न पाछें धरहीं।रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।।
दीख निषादनाथ भल टोलू।कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।।
एतना कहत छींक भइ बाँए।कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।।
बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी।भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।।
रामहि भरतु मनावन जाहीं।सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।।
सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा।सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।।
भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें।बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।
rāma pratāpa nātha bala tore |karahiṁ kaṭaku binu bhaṭa binu ghore ||
jīvata pāu na pācheṁ dharahīṁ |ruṁḍa muṁḍamaya medini karahīṁ ||
dīkha niṣādanātha bhala ṭolū |kaheu bajāu jujhāū ḍholū ||
etanā kahata chīṁka bhai bā̃e |kaheu sagunianha kheta suhāe ||
būṛhu eku kaha saguna bicārī |bharatahi milia na hoihi rārī ||
rāmahi bharatu manāvana jāhīṁ |saguna kahai asa bigrahu nāhīṁ ||
suni guha kahai nīka kaha būṛhā |sahasā kari pachitāhiṁ bimūṛhā ||
bharata subhāu sīlu binu būjheṁ |baṛi hita hāni jāni binu jūjheṁ ||
Ram ke jalal aur aapke bal se, mere raja, dushman ki fauj bina kisi sipahi aur bina kisi ghode ke chali jayegi. Jab tak zinda hain, ye peeche pair nahi rakhenge, aur zameen ko be-sir dhadon aur katwe saron se bhar denge. Nishadon ke raja ne apni acchi fauj ko dekha aur bola, yuddh ka dhol bajao. Jab itna bol raha tha, kisi ne bayein taraf se chheenki. Shagun wale bole ki maidan accha lag raha hai. Ek budhe aadmi ne shagun socha samjha aur bola, Bharat se mil lo, koi ladaai nahi hogi. Bharat Ram ko manakar wapas laane jayega, shagun yahi bol raha hai ki koi yuddh nahi hoga. Ye sunke Guha bola, budhe ne acchi baat kahi hai. Moorkh log jaldi karte hain aur baad mein pachhtate hain. Bharat ki fitrat aur uske charitra ko samjhe bina, jaane bina ladaai mein padna apne nuksan ka kaam hai.
Doha 192
गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ।बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।
gahahu ghāṭa bhaṭa samiṭi saba leũ marama mili jāi |būjhi mitra ari madhya gati tasa taba karihaũ āi ||192||
Sipahiyon, sab ikatthe ho jao aur ghaat pakad lo. Main jaakar usse milunga aur uska maqsad samajhunga. Jab samajh aa jayega ki wo dost hai, dushman hai ya bich mein hai, tab main wapas aakar hisaab se kaam karunga.
Chaupai 193.1-4
लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ।बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।।
अस कहि भेंट सँजोवन लागे।कंद मूल फल खग मृग मागे।।
मीन पीन पाठीन पुराने।भरि भरि भार कहारन्ह आने।।
मिलन साजु सजि मिलन सिधाए।मंगल मूल सगुन सुभ पाए।।
देखि दूरि तें कहि निज नामू।कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।।
जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा।भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।।
राम सखा सुनि संदनु त्यागा।चले उतरि उमगत अनुरागा।।
गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई।कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।
lakhana sanehu subhāyã suhāẽ |bairu prīti nahiṁ duraĩ durāẽ ||
asa kahi bheṁṭa sãjovana lāge |kaṁda mūla phala khaga mṛga māge ||
mīna pīna pāṭhīna purāne |bhari bhari bhāra kahāranha āne ||
milana sāju saji milana sidhāe |maṁgala mūla saguna subha pāe ||
dekhi dūri teṁ kahi nija nāmū |kīnha munīsahi daṁḍa pranāmū ||
jāni rāmapriya dīnhi asīsā |bharatahi kaheu bujhāi munīsā ||
rāma sakhā suni saṁdanu tyāgā |cale utari umagata anurāgā ||
gāũ jāti guhã nāũ sunāī |kīnha johāru mātha mahi lāī ||
Lakshman ka pyar bilkul natural hai aur bahut sundur lagta hai. Koi dushmani ya pyar ko chhupa nahi sakta, chahe kitni bhi koshish kare. Aise bolke Guha milne ke liye gift ikattha karne laga. Usne kand, jar, phal, pakshi aur janwar mangwaye. Moti aur badi pathin machli bhi. Kehar wale ek ke baad ek bojh bharke laate rahe. Milne ka saaman sajake Guha Bharat se milne nikal pada. Raste mein acche sagun mile jo har mangal ki jar hai. Door se rishiyon ke sardar ko dekhke apna naam bataya aur dand pranam karke unke aage jhuk gaya. Rishi ko pata tha ki ye Ram ko pyare hain, isliye unhe ashirwad diya. Aur rishi ne Bharat ko samjhaya ki ye kaun hain. Ye sunke ki ye Ram ka dost hai, Bharat ne rath chhod diya aur paidal chalne laga, pyar se bharke. Guha ne apna gaon, apni jaati aur apna naam bataya. Matha zameen par lagake pranam kiya.
Doha 193
करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ।मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।
karata daṁḍavata dekhi tehi bharata līnha ura lāi |manahũ lakhana sana bheṁṭa bhai prema na hṛdayã samāi ||193||
Jab usne dekha ki woh dandvat karke gir pada hai, toh Bharat ne use dil se laga liya. Jaise Lakshman se hi mil hui ho, aur dil ka pyar dab hi nahi pa raha tha.
Chaupai 194.1-4
भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती।लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।।
धन्य धन्य धुनि मंगल मूला।सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।।
लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा।जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।।
तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता।मिलत पुलक परिपूरित गाता।।
राम राम कहि जे जमुहाहीं।तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।।
यह तौ राम लाइ उर लीन्हा।कुल समेत जगु पावन कीन्हा।।
करमनास जलु सुरसरि परई।तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।।
उलटा नामु जपत जगु जाना।बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।
bheṁṭata bharatu tāhi ati prītī |loga sihāhiṁ prema kai rītī ||
dhanya dhanya dhuni maṁgala mūlā |sura sarāhi tehi barisahiṁ phūlā ||
loka beda saba bhā̃tihiṁ nīcā |jāsu chā̃ha chui leia sīṁcā ||
tehi bhari aṁka rāma laghu bhrātā |milata pulaka paripūrita gātā ||
rāma rāma kahi je jamuhāhīṁ |tinhahi na pāpa puṁja samuhāhīṁ ||
yaha tau rāma lāi ura līnhā |kula sameta jagu pāvana kīnhā ||
karamanāsa jalu surasari paraī |tehi ko kahahu sīsa nahiṁ dharaī ||
ulaṭā nāmu japata jagu jānā |bālamīki bhae brahma samānā ||
Bharat ne usko bahut pyaar se gale lagaya. Log usse jalan karte hue us pyaar ki tareef kar rahe the. "Dhanya dhanya" ki awaaz uthi, jo sab mangal ki jad hai. Devtaon ne uski tareef ki aur phool barasaye. Wo duniya ke rivaaj aur Vedon ke hisaab se har tarah se neecha tha. Jiska chhaaw bhi lag jaata, usko paani chhiidakar paak karna padta tha. Phir bhi Ram ke chhote bhai ne usko poori tarah gale lagaya. Milte hi uske poore badan mein khushi aur romanch se bhar gaya. Jo log jamhai lete hue bhi "Ram Ram" bolte hain, unke saamne paap ka koi bada dher nahi aata. Aur is aadmi ko Ram ne apne dil mein basa liya. Uske poore khaandan ke saath duniya ko bhi paak kar diya. Jab Karmnasa nadi ka paani Ganga mein girata hai, jo devtaon ki nadi hai, toh batao, kaun uske aage sir nahi jhukata? Duniya jaanti hai ki naam ulta japte hue Valmiki Brahma ke barabar ho gaye.
Doha 194
स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात।रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।
svapaca sabara khasa jamana jaṛa pāvãra kola kirāta |rāmu kahata pāvana parama hota bhuvana bikhyāta ||194||
Chahe koi kitna bhi nicha samaja jaata ho, jaise jo kutta khata hai, ya jo aadiwasi hain, ya jo bahar se aaye log hain, ya jo bewakoof hain, ya jo behtar samaja mein nahi aate, ya jo pahaadi ilake ke log hain. Bas Ram ka naam lete hi wo log bhi bilkul paak ban jaate hain aur saari duniya mein unka naam ho jaata hai.
Chaupai 195.1-4
नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई।केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।।
राम नाम महिमा सुर कहहीं।सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।।
रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा।पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।।
देखि भरत कर सील सनेहू।भा निषाद तेहि समय बिदेहू।।
सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा।भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।।
धरि धीरजु पद बंदि बहोरी।बिनय सप्रेम करत कर जोरी।।
कुसल मूल पद पंकज पेखी।मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।।
अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें।सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।
nahiṁ aciraju juga juga cali āī |kehi na dīnhi raghubīra baṛāī ||
rāma nāma mahimā sura kahahīṁ |suni suni avadhaloga sukhu lahahīṁ ||
rāmasakhahi mili bharata sapremā |pū̃chī kusala sumaṁgala khemā ||
dekhi bharata kara sīla sanehū |bhā niṣāda tehi samaya bidehū ||
sakuca sanehu modu mana bāṛhā |bharatahi citavata ekaṭaka ṭhāṛhā ||
dhari dhīraju pada baṁdi bahorī |binaya saprema karata kara jorī ||
kusala mūla pada paṁkaja pekhī |maiṁ tihũ kāla kusala nija lekhī ||
aba prabhu parama anugraha toreṁ |sahita koṭi kula maṁgala moreṁ ||
Yeh koi ajeeb baat nahi, yugon yugon se chali aa rahi hai. Ram ne kisi ko badi jagah nahi di, aisa koi nahi hua. Devtaon ne Ram ke naam ki mahima batayi. Ayodhya ke log baar baar sun kar khush ho gaye. Bharat ne Ram ke dost se bahut pyaar se mil kar poocha ki kaise hain, sab kushal mangal hai ya nahi. Bharat ki naram tabiyat aur pyaar dekh kar, Nishad us waqt bilkul khud se bahar ho gaya. Uske mann mein sharm, pyaar aur khushi badh gayi, aur woh Bharat ko ek tak ghoorhta raha. Himmat karke woh phir se Bharat ke charno ko chhua, aur haath jod kar pyaar se guzaarish ki. Jab maine aapke charan kamal dekhe, jo sab kushal ka mool hain, tab maine apne aapko teeno kaalon mein kushal samjha. Ab prabhu, aapka bahut bada upkar ho, toh mere saath mere koti kul ke saaton ki mangal ho jayegi.
Doha 195
समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ।जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।
samujhi mori karatūti kulu prabhu mahimā jiyã joi |jo na bhajai raghubīra pada jaga bidhi baṁcita soi ||195||
Apne karam aur apne janam ko soch kar, aur dil mein bhagwan ki mahima samajh kar bhi, jo is duniya mein Ram ke charno ko nahi puja karta, usko kismat ne dhokha de diya hai.
Chaupai 196.1-4
कपटी कायर कुमति कुजाती।लोक बेद बाहेर सब भाँती।।
राम कीन्ह आपन जबही तें।भयउँ भुवन भूषन तबही तें।।
देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई।मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।।
कहि निषाद निज नाम सुबानीं।सादर सकल जोहारीं रानीं।।
जानि लखन सम देहिं असीसा।जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।।
निरखि निषादु नगर नर नारी।भए सुखी जनु लखनु निहारी।।
कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू।भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।।
सुनि निषादु निज भाग बड़ाई।प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।
kapaṭī kāyara kumati kujātī |loka beda bāhera saba bhā̃tī ||
rāma kīnha āpana jabahī teṁ |bhayaũ bhuvana bhūṣana tabahī teṁ ||
dekhi prīti suni binaya suhāī |mileu bahori bharata laghu bhāī ||
kahi niṣāda nija nāma subānīṁ |sādara sakala johārīṁ rānīṁ ||
jāni lakhana sama dehiṁ asīsā |jiahu sukhī saya lākha barīsā ||
nirakhi niṣādu nagara nara nārī |bhae sukhī janu lakhanu nihārī ||
kahahiṁ laheu ehiṁ jīvana lāhū |bheṁṭeu rāmabhadra bhari bāhū ||
suni niṣādu nija bhāga baṛāī |pramudita mana lai caleu levāī ||
Main dhokhebaaz hoon, darpok hoon, bure dimaag wala hoon, neech jaat ka hoon. Duniya aur Ved dono se har tarah se bahar hoon. Jab Ram ne mujhe apna banaya, usi waqt se main duniya ka shaan ban gaya. Usi pyaar ko dekh kar aur uski narmi sun kar, Bharat ka chhota bhai Shatrughna ne use gale lagaya. Nishad ne apna naam acche se bata kar, saari raniyon ko aadab se pranaam kiya. Use Lakshman ke barabar samajh kar, unhone aashirvaad diya ki tum sau lakh saal khush raho. Nishad ko dekh kar, shehar ke aadmi aur auratein itni khush huye jaise khud Lakshman ko dekh rahe hon. Unhone kaha, isne zindagi ka asli phal pa liya, kyunki Ram ne dono baahon se gale lagaya. Apne bhagya ki tareef sunkar Nishad bahut khush hua, aur unhe aage le chala raasta dikhane ke liye.
Doha 196
सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ।घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।
sanakāre sevaka sakala cale svāmi rukha pāi |ghara taru tara sara bāga bana bāsa banāenhi jāi ||196||
Swami ne ishara kiya, aur saare sevak samajh gaye ki unka malik kya chahta hai. Sab log aage chale gaye aur rukne ke liye jagah tayyar ki. Kuch ne ghar mein, kuch ped ke neeche, kuch taalab ke paas, kuch bagiche mein, aur kuch jungle mein thikana banaya.
Chaupai 197.1-4
सृंगबेरपुर भरत दीख जब।भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।।
सोहत दिएँ निषादहि लागू।जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।।
एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा।दीखि जाइ जग पावनि गंगा।।
रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू।भा मनु मगनु मिले जनु रामू।।
करहिं प्रनाम नगर नर नारी।मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।।
करि मज्जनु मागहिं कर जोरी।रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।।
भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू।सकल सुखद सेवक सुरधेनू।।
जोरि पानि बर मागउँ एहू।सीय राम पद सहज सनेहू।।
sṛṁgaberapura bharata dīkha jaba |bhe sanehã saba aṁga sithila taba ||
sohata diẽ niṣādahi lāgū |janu tanu dhareṁ binaya anurāgū ||
ehi bidhi bharata senu sabu saṁgā |dīkhi jāi jaga pāvani gaṁgā ||
rāmaghāṭa kahã kīnha pranāmū |bhā manu maganu mile janu rāmū ||
karahiṁ pranāma nagara nara nārī |mudita brahmamaya bāri nihārī ||
kari majjanu māgahiṁ kara jorī |rāmacaṁdra pada prīti na thorī ||
bharata kaheu surasari tava renū |sakala sukhada sevaka suradhenū ||
jori pāni bara māgaũ ehū |sīya rāma pada sahaja sanehū ||
Jab Bharat ko Shringaverapura dikha, to pyaar se unke saare ang dheele padh gaye. Wo Nishad par jhuke hue the aur unka sahara le rahe the. Aisa lag raha tha jaise vinay aur pyaar ne shareer banakar aa gaya ho. Is tarah Bharat apni poori sena ke saath Ganga ko dekhne gaye, jo duniya ko paak karte hain. Ram Ghat par unhone pranaam kiya, aur unka man itna magan ho gaya ki jaise unse Ram khud mil gaye hon. Shehar ke aadmi aur auraton ne pranaam kiya, aur khushi se us paani ko dekha jisme Brahma bhara hai. Naha kar unhone haath jod kar maanga ki Ramchandra ke charnon ke pyaar ki kami na ho. Bharat bole, he devtaon ki nadi, tera ret har tarah ka sukh deta hai, aur apne sevakon ke liye kaamdhenu hai. Haath jod kar main tera ek hi var maangta hoon, Sita aur Ram ke charnon ke liye jo sahi jaane wala pyaar ho.
Doha 197
एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ।मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।
ehi bidhi majjanu bharatu kari gura anusāsana pāi |mātu nahānīṁ jāni saba ḍerā cale lavāi ||197||
Is tarah Bharat nahaye, aur apne guru ke aadesh pa kar, aur jaan kar ki saari maiyan bhi nah gayi hain, un sab ko le kar camp ki taraf chal diye.
Chaupai 198.1-4
जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा।भरत सोधु सबही कर लीन्हा।।
सुर सेवा करि आयसु पाई।राम मातु पहिं गे दोउ भाई।।
चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी।जननीं सकल भरत सनमानी।।
भाइहि सौंपि मातु सेवकाई।आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।।
चले सखा कर सों कर जोरें।सिथिल सरीर सनेह न थोरें।।
पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ।नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।।
जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए।कहत भरे जल लोचन कोए।।
भरत बचन सुनि भयउ बिषादू।तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।
jahã tahã loganha ḍerā kīnhā |bharata sodhu sabahī kara līnhā ||
sura sevā kari āyasu pāī |rāma mātu pahiṁ ge dou bhāī ||
carana cā̃pi kahi kahi mṛdu bānī |jananīṁ sakala bharata sanamānī ||
bhāihi sauṁpi mātu sevakāī |āpu niṣādahi līnha bolāī ||
cale sakhā kara soṁ kara joreṁ |sithila sarīra saneha na thoreṁ ||
pū̃chata sakhahi so ṭhāũ dekhāū |neku nayana mana jarani juṛāū ||
jahã siya rāmu lakhanu nisi soe |kahata bhare jala locana koe ||
bharata bacana suni bhayau biṣādū |turata tahā̃ lai gayau niṣādū ||
Logon ne idhar udhar apna dera daala tha. Bharat ne sabka khayal rakha. Pehle bhagwan ki puja ki aur aagya li, phir dono bhai Ram ki maa ke paas gaye. Unke pair dabaye aur bar bar naram naram baat ki. Bharat ne saari maaon ki izzat ki. Maaon ki seva apne bhai ko de di, aur khud Nishad ko bulaya. Dost ke haath mein apna haath daal ke chala. Shareer pyar se kamzor tha, aur wo pyar thoda nahi tha. Dost se kaha ki mujhe wo jagah dikha, taaki meri aankhon aur dil ki jalan thodi thandi ho. Jahan Sita, Ram aur Lakshman us raat soye the. Yeh bolte waqt uski aankhon mein aansu aa gaye. Bharat ki baat sunkar Nishad ko bahut dukh hua. Usne turant use wahan le liya.
Doha 198
जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु।अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।
jahã siṁsupā punīta tara raghubara kiya biśrāmu |ati sanehã sādara bharata kīnheu daṁḍa pranāmu ||198||
Jis paak shisham ke ped ke neeche Ram aaram kiya tha, wahan Bharat ne bahut pyaar aur izzazat se poora pet ke bal dharati pe gir ke pranaam kiya.
Chaupai 199.1-4
कुस साँथरीनिहारि सुहाई।कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।।
चरन रेख रज आँखिन्ह लाई।बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।।
कनक बिंदु दुइ चारिक देखे।राखे सीस सीय सम लेखे।।
सजल बिलोचन हृदयँ गलानी।कहत सखा सन बचन सुबानी।।
श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना।जथा अवध नर नारि बिलीना।।
पिता जनक देउँ पटतर केही।करतल भोगु जोगु जग जेही।।
ससुर भानुकुल भानु भुआलू।जेहि सिहात अमरावतिपालू।।
प्राननाथु रघुनाथ गोसाई।जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।
kusa sā̃tharīnihāri suhāī |kīnha pranāmu pradacchina jāī ||
carana rekha raja ā̃khinha lāī |banai na kahata prīti adhikāī ||
kanaka biṁdu dui cārika dekhe |rākhe sīsa sīya sama lekhe ||
sajala bilocana hṛdayã galānī |kahata sakhā sana bacana subānī ||
śrīhata sīya birahã dutihīnā |jathā avadha nara nāri bilīnā ||
pitā janaka deũ paṭatara kehī |karatala bhogu jogu jaga jehī ||
sasura bhānukula bhānu bhuālū |jehi sihāta amarāvatipālū ||
prānanāthu raghunātha gosāī |jo baṛa hota so rāma baṛāī ||
Kusha ghaas ka sundar bistar dekh ke Bharat uske charo taraf ghooma aur pranaam kiya. Usne pairon ke nishan wali dhool aankhon se lagi. Uska pyaar kitna tha, bata nahi ja sakta. Usne do char sone ke gahne dekhe. Unko sir par rakh liya, Sita samajh ke. Aankhon mein aansoo, dil mein dukh lekar, apne dost se dheere se baat ki. Sita ke bina ye gahne chamak kho chuke hain, jaise Ayodhya ke log udaas ho ke dub gaye hain. Inke pita Janak the. Unhe kisse compare karoon? Jinke liye duniya ka bhog aur yog dono haath mein the. Inke sasur suryavansh ke raja the, jinhe Indra bhi jalan karta tha. Inke pati jaan ke barabar hain, Ram, Raghu kul ke swami. Jinki badaai se jo bhi bada hai, wo bada banta hai.
Doha 199
पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि।बिहरत हृदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।
pati devatā sutīya mani sīya sā̃tharī dekhi |biharata hṛdau na hahari hara pabi teṁ kaṭhina biseṣi ||199||
Sita apne pati ko bhagwan maanti hai, acchi aurton mein sabse achi hai. Unka ghaas ka bistar dekh kar mera dil dukh se nahi phata. Mera dil Indra ke vajra se bhi zyada sakht hai, yeh pakka hai.
परंपरा में इस खंड का फल ‘भ्रातृ-प्रेम, वैर-शमन, और नाम-विश्वास की दृढ़ता’ कहा जाता है। विशेषतः ‘राम नाम महिमा’ (दोहा 194 के भाव) के पाठ से पाप-संस्कार क्षीण होते हैं और साधक में निष्कपट भक्ति (अहं-रहित स्नेह) जाग्रत होती है।
लोक-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट इस प्रसंग में जोड़ा जाता है, क्योंकि यहाँ नाम-महिमा और गंगा-तट-स्मरण प्रधान है। (क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार सम्पुट-रूप बदल सकता है।)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.