Adhyaya 54
Anushanga PadaAdhyaya 5456 Verses

Adhyaya 54

सगरचरिते सागराविनाशः (The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative)

इस अध्याय में सगर-चरित की घटनाएँ कारण-श्रृंखला में आगे बढ़ती हैं। जैमिनि चेताते हैं कि कपिल मुनि की ‘क्रोधाग्नि’ अकाल में भी जगत् को जला सकती है। स्तुति और प्रार्थना से प्रसन्न होकर कपिल उस भयानक अग्नि को समेट लेते हैं और देवों तथा तपस्वियों के लिए संतुलन स्थापित होता है। फिर नारद अयोध्या पहुँचकर सत्कार पाते हैं और बताते हैं कि यज्ञ-अश्व की खोज में भेजे गए सगर-पुत्र ब्रह्मदण्ड से नष्ट हो गए। अश्व को दैववश अन्य स्थान पर ले जाया गया था। राजकुमार भूमिगत खोज में नीचे-नीचे खोदते हुए पाताल में अश्व के पास कपिल को देखते हैं, पर भ्रम से उन्हें अश्व-चोर कह बैठते हैं। कपिल की दृष्टि से उत्पन्न अग्नि उन्हें भस्म कर देती है। नारद उनके विनाश को क्रूर, पापी और लोक-विघ्नकारी होने के कारण धर्मसम्मत और ब्रह्माण्डीय न्याय बतलाते हैं।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के वायुप्रोक्त मध्यमभाग के तृतीय उपोद्धातपाद में सगरचरित का ‘सागराविनाश’ नामक तिरपनवाँ अध्याय। जैमिनि बोले—हे विप्रश्रेष्ठ! इस क्रोधाग्नि का तुरंत संहार कीजिए, नहीं तो समय से पहले यह समस्त लोक इससे जल जाएगा।

Verse 2

दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् / क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव

आपका वह महिमा हमने देखा है जिससे चराचर जगत व्याप्त हो गया था। कृपा कर क्षमा कीजिए, अपना क्रोध समेट लीजिए। हे विप्रपुंगव! आपको नमस्कार है।

Verse 3

एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः / तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्

इस प्रकार स्तुति किए जाते हुए भगवान कपिल मुनि ने उस अत्यन्त भयानक क्रोधाग्नि को तुरंत ही शांत कर नष्ट कर दिया।

Verse 4

ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् / देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः

तब समस्त चराचर जगत् शांत हो गया। देवता और तपस्वी भी ज्वररहित होकर प्रसन्न हो गए।

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः / अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया

उसी समय, हे राजन्, भगवान् मुनि नारद देवलोक से यदृच्छा अयोध्या को आ पहुँचे।

Verse 6

तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा / अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः

नारद को आया देखकर सगर ने तब शास्त्रविधि से अर्घ्य, पाद्य आदि देकर उनका सम्यक् पूजन किया।

Verse 7

परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने / नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

उस पूजन को स्वीकार कर श्रेष्ठ आसन पर बैठकर नारद ने राजसिंह से ये वचन कहे।

Verse 8

नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः / ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम

नारद बोले—हे नृपश्रेष्ठ! घोड़े की खोज के लिए गए तुम्हारे पुत्र सब ब्रह्मदण्ड से मारे जाकर नष्ट हो गए हैं।

Verse 9

संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप / केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि

हे नृप! सबके द्वारा सुरक्षित वह यज्ञीय अश्व किसी ने देख लिया और विधि के वश से कहीं दिव्य लोक में ले जाया गया।

Verse 10

ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले / प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप

फिर वे धरती पर खोए हुए घोड़े को खोजते रहे, पर हे नृप! बहुत समय तक भी उन्हें कहीं उसका पता न मिला।

Verse 11

ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः / सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्

तब वे घोड़े को पृथ्वी के नीचे खोजने का निश्चय कर, सगर के पुत्रों ने आरम्भ से ही धरती को खोदना शुरू किया।

Verse 12

खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप / समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्

खोदते-खोदते, हे नृप! उन्होंने पाताल में उस घोड़े को देखा और उसके पास योगीन्द्र महर्षि कपिल को भी पाया।

Verse 13

तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः / कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्

उसे देखकर वे पापकर्मी सब काल से प्रेरित होकर बोले—“यही अश्व-हर्ता है”—और कपिल मुनि को क्रोधित करने लगे।

Verse 14

ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः / इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः

तब उसके क्रोध से उत्पन्न नेत्राग्नि ने दिशाओं को जला डाला; ईंधन बने शरीर वाले वे पुत्र नष्ट हो गए।

Verse 15

क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः / यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि

वे क्रूर, पापाचारी और समस्त लोकों के बाधक थे; इसलिए, राजेन्द्र, उनके लिए शोक करना तुम्हें उचित नहीं।

Verse 16

स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः / नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः

तुम धैर्य को धन मानकर, जो होना था उसे स्वीकार करो; जो नष्ट, मृत और बीत गया—उस पर पण्डित शोक नहीं करते।

Verse 17

तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् / तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम

इसलिए, नृपश्रेष्ठ, इस बालक पौत्र अंशुमान—महामति—को घोड़ा लाने के कार्य में नियुक्त करो।

Verse 18

इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् / क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः

ऐसा कहकर, सभासदों और ऋत्विजों से युक्त उस राजशार्दूल से, देखते-देखते क्षण भर में मुनि नारद अंतर्धान हो गए।

Verse 19

तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः / दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः

नारद के वचन सुनकर वह श्रेष्ठ राजा दुःख और शोक से व्याकुल होकर उदार बुद्धि से बहुत देर तक मनन करता रहा।

Verse 20

तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् / वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्

सभा में ध्यानमग्न, नीचे मुख किए बैठे राजा को देखकर देश-काल के ज्ञाता वसिष्ठ ने उसे सांत्वना देते हुए कहा।

Verse 21

किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् / लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्

हे धीर! तुम जैसे धैर्य के सार पुरुषों के हृदय में यह शोक को स्थान कैसे मिल गया? बताओ, इससे तुम्हें क्या फल प्राप्त हुआ?

Verse 22

दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् / मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्

उदासी और खिन्नता को ढीला करो; यह सब विधि के वश में हुआ मानकर, अब जो कर्तव्य आगे है उसे निःसंदेह करना तुम्हें उचित है।

Verse 23

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् / धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

वसिष्ठ के ऐसा कहने पर, कार्य और अर्थ का तत्त्व जानने वाले राजा ने धैर्य और साहस का आश्रय लेकर ‘ऐसा ही’ कहकर उत्तर दिया।

Verse 24

अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् / ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत

विनयशील पौत्र अंशुमान को बुलाकर, ब्राह्मण और क्षत्रियों की सभा के बीच उसने धीरे-धीरे यह कहा।

Verse 25

ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक / पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः

हे पुत्र! तुम्हारे सभी पितर ब्रह्मदण्ड से दंडित होकर, पापकर्म के कारण पतित होकर नरक में अनंत वर्षों से पड़े हैं।

Verse 26

त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता / त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च

तुम ही मेरी संतान-परंपरा हो और इस राज्य के रक्षक भी; इस लोक और परलोक में मेरा समस्त कल्याण तुम्हीं पर निर्भर है।

Verse 27

स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् / तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः

अतः तुम मेरे आदेश से पाताल में कपिल मुनि के पास जाओ; घोड़े को लाने के लिए महान प्रयत्न और धैर्य के साथ।

Verse 28

तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः / आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि

उसे विधिपूर्वक प्रार्थना करके और विशेष रूप से प्रसन्न करके, हे वत्स, घोड़े को लेकर शीघ्र लौट आना।

Verse 29

जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः / तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्

जैमिनि बोले—उसके ऐसा कहने पर अंशुमान ने अपने पिता के पिता को प्रणाम किया। फिर ‘ऐसा ही’ कहकर वह महाबुद्धिमान कपिल के निकट चला गया।

Verse 30

तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति / प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह

उसके पास जाकर विधिपूर्वक नमस्कार किया और अपनी बुद्धि के अनुसार। विनय से झुककर उसने धीरे-धीरे यह कहा।

Verse 31

प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः / कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्

हे विप्रशार्दूल! प्रसन्न होइए, मैं आपकी शरण में आया हूँ। कृपा कर शीघ्र उस क्रोध को समेट लीजिए जो लोक का नाश करने वाला है।

Verse 32

त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति / प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः

आपके क्रुद्ध होने पर समस्त जगत विनाश को प्राप्त हो जाएगा। कृपा कर शीघ्र शांति को प्राप्त हों, ताकि लोकों का दुःख दूर हो जाए।

Verse 33

प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा / ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्

हे महाभाग! हम पर प्रसन्न होकर सौम्य दृष्टि से देखिए। जो आपके क्रोधाग्नि से दग्ध हुए हैं, उनकी संतान के रूप में मुझे जानिए।

Verse 34

नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः / सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया

मैं सगर महाराज का पौत्र अंशुमान हूँ; उनके आदेश से आपके प्रसाद की अभिलाषा लेकर आया हूँ।

Verse 35

प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च / जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः

हे ब्रह्मन्, मैं आ पहुँचा हूँ; यदि आप अश्व को लाने के लिए देंगे। जैमिनि ने कहा—यह वचन सुनकर योगियों में श्रेष्ठ मुनि…

Verse 36

अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् / स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः

अंशुमान को देखकर वे प्रसन्न हुए और बोले—वत्स, तुम्हारा स्वागत है; सौभाग्य से तुम यहाँ आए हो।

Verse 37

गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् / अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्

शीघ्र जाओ; यह घोड़ा सगर के पास ले जाओ। उसका यज्ञ बाधित हुआ था; अब वह पुनः आरम्भ होकर चल पड़े।

Verse 38

व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः / दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः

मुझसे वही वर माँगो जो तुम्हारे मन में है; तुम्हारी भक्ति से प्रसन्न होकर मैं अति दुर्लभ भी दे दूँगा।

Verse 39

एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् / पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि

इनका अंत देखकर पितामह से कहो; ये पापी हैं, इनकी मृत्यु पर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

Verse 40

ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् / वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने

तब अंशुमान ने योगीन्द्र को प्रणाम करके कहा—हे महामुने, यदि आप मुझे वर देना चाहें तो मैं आपसे वर माँगता हूँ।

Verse 41

वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि / त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः

यदि मैं आपसे वर पाने योग्य हूँ और आप प्रसन्न होकर देने योग्य हों, तो मेरे वे समस्त पितर, जो आपके क्रोधाग्नि से दग्ध हुए हैं—

Verse 42

संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः / ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः

हे ब्रह्मन्, वे सदा-सदा के लिए नरक को चले जाएँगे; ब्रह्मदण्ड से मारे गए लोगों के लिए पिण्ड-उदक की क्रियाएँ नहीं होतीं।

Verse 43

पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने / विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्

हे महामुने, इस लोक में पिण्ड-उदक से वंचितों को पितृलोक-सालोक्य प्राप्त नहीं होता; यह श्रुति द्वारा भी नहीं कहा गया है।

Verse 44

अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः / वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्

आपकी कृपा से उन सबका स्वर्ग-वास अक्षय हो। हे भगवन्, इस वर से मैं कृतकृत्य हो गया हूँ।

Verse 45

तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् / येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्

अतः प्रसन्न होइए; इन्हें स्वर्ग-गति दिलाने का कारण आप ही बताइए, जिससे अग्नि के कोप से इनका उद्धार हो सके।

Verse 46

ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा / निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते

तब योगीन्द्र ने अत्यन्त प्रसन्न चित्त से कहा—वत्स, उनके नरक से उद्धार का कार्य तुमसे संभव नहीं है।

Verse 47

तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः / कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः

उन पापकर्मों के कारण उन्हें तब तक नरक में ही रहना होगा। तब तक समय की प्रतीक्षा करो, जब तक तुम्हारे पौत्र का जन्म न हो जाए।

Verse 48

कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः / राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्

काल के अंत में, वत्स, तुम्हारा महामति पौत्र उत्पन्न होगा—राजा भगीरथ नाम का, जो समस्त धर्म और अर्थ के तत्त्व को जानने वाला होगा।

Verse 49

स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्

वह महान प्रयत्न से, पितरों के गौरव से प्रेरित होकर, महाध्रुव तप का आचरण करके स्वर्ग से गंगा को ले आएगा।

Verse 50

तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु / प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः

उस जल से जब उनके शरीर, अस्थि और भस्म पवित्र हो जाते हैं, तब आपके समस्त पितर स्वर्ग में गति को प्राप्त होते हैं।

Verse 51

तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन / भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति

ऐसा ही होगा; हे नृपनन्दन, गंगा का यह माहात्म्य है कि इस लोक में वह ‘भागीरथी’ नाम से विख्यात होगी।

Verse 52

यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि / निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्

जिसके जल से अस्थि, भस्म, रोम और नख तक भी प्लावित हो जाएँ, वह देही नरक से भी निकलकर अक्षय स्वर्लोक को प्राप्त होता है।

Verse 53

तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि / पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय

इसलिए तुम जाओ, तुम्हारा कल्याण हो; शोक करना तुम्हें उचित नहीं। और पितामह को यह अश्व भी समर्पित कर दो।

Verse 54

जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः / ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति

जैमिनि बोले—फिर उस महाबुद्धिमान ने भक्ति से उन्हें प्रणाम किया और ‘ऐसा ही हो’ कहकर, उनकी आज्ञा पाकर साकेत नगर की ओर चला गया।

Verse 55

सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् / न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः

वह सगर के पास पहुँचा और विधिपूर्वक उन्हें प्रणाम करके, मुनि का तथा उन सबका वृत्तान्त और उनके मनोभाव निवेदित करने लगा।

Verse 56

प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः / अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च

उसने प्रयत्नपूर्वक लाया हुआ घोड़ा भी सौंप दिया। फिर बोला—अब आगे क्या अनुष्ठान करना है? और मेरे द्वारा क्या किया जाए?

Frequently Asked Questions

It advances the Solar-line Sagara narrative by documenting the loss of Sagara’s sons and setting the stage for subsequent lineage actions required to resolve the consequences (a dynastic rupture interpreted through dharma).

Ascetic power is world-effective: uncontrolled rishi-wrath can trigger premature cosmic dissolution (‘burning the world out of time’), so praise/propitiation and restraint function as mechanisms of cosmic stabilization.

No. The sampled material is from the Sagara–Kapila dynastic cycle, not the Lalitopakhyana; its primary value is genealogical historiography and the dharmic logic of royal catastrophe.