Adhyaya 17

Mantra 1

अश्म॒न्नूर्जं॒ पर्व॑ते शिश्रिया॒णाम॒द्भ्य ओष॑धीभ्यो॒ वन॒स्पतिभ्यो॒ अधि॒ सम्भृ॑तं॒ पय॑: । तां न॒ इष॒मूर्जं॑ धत्त मरुतः सᳪररा॒णाः अश्मँ॑स्ते॒ क्षुन्मयि॑ त॒ ऊर्ग्यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु

હે અશ્મન્ (પથ્થર), પર્વત પર સ્થિર રહેલું—જળોમાંથી, ઔષધિઓમાંથી અને વનસ્પતિઓમાંથી એકત્રિત થયેલું—આ પયઃ (દૂધ/રસ), આ ઊર્જા છે. હે મરુતગણ, સહર્ષ એકસાથે આનંદિત થતા, અમને તે ઇષા (આહાર) અને ઊર્જા ધારણ કરાવો. હે અશ્મન્, ભૂખથી પ્રેરિત જે શત્રુને અમે દ્વેષીએ છીએ, તેને તારો શર/શૂગ પહોંચે.

Mantra 2

इ॒मा मे॑ अग्न॒ इष्ट॑का धे॒नव॑: स॒न्त्वेका॑ च॒ दश॑ च॒ दश॑ च श॒तं च॑ श॒तं च॑ स॒हस्रं॑ च स॒हस्रं॑ चा॒युतं॑ चा॒युतं॑ च नि॒युतं॑ च नि॒युतं॑ च प्र॒युतं॒ चार्बु॑दं च॒ न्य॑र्बुदं समु॒द्रश्च॒ मध्यं॒ चान्त॑श्च परा॒र्धश्चै॒ता मे॑ अग्न॒ इष्ट॑का धे॒नव॑: सन्त्व॒मुत्रा॒मुष्मिँ॑ल्लो॒के

હે અગ્નિ, મારી આ ઇષ્ટકાઓ ધેનુઓ (દૂધ આપનારી ગાયો) બને—એક અને દસ, દસ અને સો, સો અને હજાર, હજાર અને અયુત (દસ હજાર), અયુત અને નિયુત, નિયુત અને પ્રયુત, પ્રયુત અને અર્બુદ, ન્યર્બુદ; તેમજ સમુદ્ર, મધ્ય, અંત અને પરાર્ધ—હે અગ્નિ, મારી આ ઇષ્ટકાઓ ધેનુઓ બને, અમુત્ર, અમુષ્મિઁલ્લોકે (પરલોકમાં).

Mantra 3

ऋ॒तव॑ स्थ ऋता॒वृध॑ ऋतु॒ष्ठा स्थ॑ ऋता॒वृध॑: । घृ॒त॒श्च्युतो॑ मधु॒श्च्युतो॑ वि॒राजो॒ नाम॑ काम॒दुघा॒ अक्षी॑यमाणाः

તમે ઋતુઓ છો; ઋત (વ્યવસ્થા/સત્ય)ને વધારનાર છો. તમે ઋતુઓમાં પ્રતિષ્ઠિત છો; ઋતને વધારનાર છો. ઘૃત ટપકાવનાર, મધુ ટપકાવનાર—નામે વિરાટ્—કામદુઘા (ઇચ્છા પૂરી કરનાર), અક્ષીય (અક્ષય), અક્ષીણ, અખૂટ.

Mantra 4

स॒मु॒द्रस्य॒ त्वाऽव॑क॒याग्ने॒ परि॑ व्ययामसि । पा॒व॒को अ॒स्मभ्य॑ᳪ शि॒वो भ॑व

સમુદ્રની અવકાથી અમે તને, હે અગ્નિ, સર્વત્ર પરિઘેરીએ છીએ. પાવક બનીને અમારા માટે શિવ (મંગલકારી) થા.

Mantra 5

हि॒मस्य॑ त्वा ज॒रायु॒णाऽग्ने॒ परि॑ व्ययामसि । पा॒व॒को अ॒स्मभ्य॑ᳪ शि॒वो भ॑व

શીત (હિમ)ની જરાયુથી અમે તને, હે અગ્નિ, સર્વત્ર પરિઘેરીએ છીએ. પાવક બનીને અમારા માટે શિવ (મંગલકારી) થા.

Mantra 6

उप॒ ज्मन्नुप॑ वेत॒सेऽव॑ तर न॒दीष्वा । अग्ने॑ पि॒त्तम॒पाम॑सि॒ मण्डू॑कि॒ ताभि॒रा ग॑हि॒ सेमं नो॑ य॒ज्ञं पा॑व॒कव॑र्णᳪ शि॒वं कृ॑धि

ભૂમિ પર અહીં આવ; વેતસ (રીડ) પાસે અહીં આવ; નદીઓમાં ઉતર. હે અગ્નિ, તું જળોમાં સર્વाधिक પીતવર્ણ (તામ્ર) છે. હે મંડૂક (દેડકો), તે જળો સાથે અહીં આવ; પાવકવર્ણ આ અમારા યજ્ઞને શિવ (મંગલમય) કર.

Mantra 7

अ॒पामि॒दं न्यय॑नᳪ समु॒द्रस्य॑ नि॒वेश॑नम् । अ॒न्याँस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑: पाव॒को अ॒स्मभ्य॑ᳪ शि॒वो भ॑व

આ જળોનો નીચે વહેતો માર્ગ છે; સમુદ્રનું નિવાસસ્થાન છે. તારા શસ્ત્રો અમાથી દૂર અન્યને જ દહે; હે પાવક, અમારે માટે શિવ (મંગલમય) થા.

Mantra 8

अग्ने॑ पावक रो॒चिषा॑ म॒न्द्रया॑ देव जि॒ह्वया॑ । आ दे॒वान् व॑क्षि॒ यक्षि॑ च

હે અગ્નિ, પાવક! તારા તેજથી, તારી આનંદદાયી દેવસમાન જિહ્વાથી—દેવોને અહીં લાવી દે; અને તેમના માટે યજ્ઞ કર.

Mantra 9

स न॑: पावक दीदि॒वोऽग्ने॑ दे॒वाँ२ इ॒हा व॑ह । उप॑ य॒ज्ञᳪ ह॒विश्च॑ नः

હે પાવક, દીપ્તિમાન અગ્નિ! અમારા માટે દેવોને અહીં વહન કરી લાવ—યજ્ઞ તરફ અને અમારી હવિષ્ તરફ.

Mantra 10

पा॒व॒कया॒ यश्चि॒तय॑न्त्या कृ॒पा क्षाम॑न् रुरु॒च उ॒षसो॒ न भा॒नुना॑ । तूर्व॒न् न याम॒न्नेत॑शस्य॒ नू रण॒ आ यो घृ॒णे न त॑तृषा॒णो अ॒जर॑:

પાવક એવી પ્રકટ કરનારી જ્વાલા અને કૃપાભર્યા અનુગ્રહથી તે ધરા પર ઉષા પોતાના કિરણથી જેમ તેજે છે તેમ પ્રકાશે છે. એતશા સમ વેગવાન ગતિમાં, હવે આનંદિત ઉલ્લાસમાં—અજર (અવૃદ્ધ) એવો તે ઘૃત-અર્પણ માટે તરસતો, ઉષ્માભર્યા ઉત્સાહથી આવે છે.

Mantra 11

नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते अस्त्व॒र्चिषे॑ । अ॒न्याँस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑: पाव॒को अ॒स्मभ्य॑ᳪ शि॒वो भ॑व

હે હર (શક્તિ) ને! તને નમસ્કાર; હે શોચિ (જ્વાલા) ને! તને નમસ્કાર; હે અર્ચિ (પ્રભા) ને! તને નમસ્કાર. હે પાવક! તારા દહનશીલ હેતુઓ (બાણો) અમાથી દૂર રહી અન્યને દહે; અમારે માટે તું શિવ (કલ્યાણકારી) થા.

Mantra 12

नृ॒षदे॒ वेड॑प्सु॒षदे॒ वेड् ब॑र्हि॒षदे॒ वेड् व॑न॒सदे॒ वेड् स्व॒र्विदे॒ वेट्

હે નૃષદ (મનુષ્યોમાં બેસનાર)! આવો. હે અપ્સુષદ (જળોમાં બેસનાર)! આવો. હે બર્હિષદ (બર્હિસ પર બેસનાર)! આવો. હે વનસદ (વન/લાકડામાં બેસનાર)! આવો. હે સ્વર્વિદ (સ્વર્ગને પામનાર/શોધનાર)! આવો.

Mantra 13

ये दे॒वा दे॒वानां॑ य॒ज्ञिया॑ य॒ज्ञिया॑नाᳪ संवत्स॒रीण॒मुप॑ भा॒गमास॑ते । अ॑हु॒तादो॑ ह॒विषो॑ य॒ज्ञे अ॒स्मिन्त्स्व॒यं पि॑बन्तु॒ मधु॑नो घृ॒तस्य॑

હે દેવો, દેવોમાં યજ્ઞિય એવા યજ્ઞિય દેવો, જે સંવત્સરી ભાગ પાસે ઉપવિશે છે; અહુતનું ભક્ષણ કરનાર—આ યજ્ઞમાં હવિષના—તેઓ સ્વયં મધુમય ઘૃતનું પાન કરે.

Mantra 14

ये दे॒वा दे॒वेष्वधि॑ देव॒त्वमाय॒न् ये ब्रह्म॑णः पुर ए॒तारो॑ अ॒स्य । येभ्यो॒ न ऋ॒ते पव॑ते॒ धाम॒ किञ्च॒न न ते दि॒वो न पृ॑थि॒व्या अधि॒ स्नुषु॑

હે દેવો, દેવોમાં જે દેવત્વને પ્રાપ્ત થયા; અહીં બ્રહ્મણઃના પુરએતાર—અગ્રગામી નેતાઓ—જે; જેમના વિના કોઈ ધામ, કોઈ નિયમ પવિત્ર થતો નથી—તમે ન તો દ્યૌ પર સ્થિર રહો, ન તો પૃથ્વી પર.

Mantra 15

प्रा॒ण॒दा अ॑पान॒दा व्या॑न॒दा व॑र्चो॒दा व॑रिवो॒दाः । अ॒न्याँस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑: पाव॒को अ॒स्मभ्य॑ᳪ शि॒वो भ॑व

પ્રાણ આપનાર, અપાન આપનાર, વ્યાન આપનાર; તેજ આપનાર, અવકાશ/સુવિધા આપનાર—હે પાવક, તારા શસ્ત્રો અમને નહિ, અમારાથી ભિન્ન અન્યને દહન કરે; અમારે માટે તું શિવ (કલ્યાણકારી) બન.

Mantra 16

अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शो॒चिषा॒ यास॒द्विश्वं॒ न्यत्रिण॑म् । अ॒ग्निर्नो॑ वनते र॒यिम्

અગ્નિ તીક્ષ્ણ શોચિષા (તેજસ્વી જ્વાલા) વડે આગળ વધે, સર્વ ભક્ષકને નીચે પાડી દે; અગ્નિ અમારે માટે ધન (રયિ) જીતે.

Mantra 17

य इ॒मा विश्वा॒ भुव॑नानि॒ जुह्व॒दृषि॒र्होता॒ न्यसी॑दत् पि॒ता न॑: । स आ॒शिषा॒ द्रवि॑णमि॒च्छमा॑नः प्रथम॒च्छदव॑राँ॒२ आ वि॑वेश

જે ઋષિ-હોતા, આ સર્વ ભૂવનોમાં હવન કરતાં, બેસી ગયો—અમારો પિતા; તે આશીર્વાદ દ્વારા ધન ઇચ્છતો, પ્રથમ નીચલા પ્રદેશોને આવરી, તેમાં પ્રવેશ્યો.

Mantra 18

किᳪस्वि॑दासीदधि॒ष्ठान॑मा॒रम्भ॑णं कत॒मत्स्वि॑त्क॒थाऽऽसी॑त् । यतो॒ भूमिं॑ ज॒नय॑न् वि॒श्वक॑र्मा॒ वि द्यामौर्णो॑न्महि॒ना वि॒श्वच॑क्षाः

હે પ્રાર્થનીય! આધાર શું હતું? પકડવાનો આધારબિંદુ કયો હતો? કઈ રીતથી તે કાર્ય થયું?—જ્યાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન કરતાં સર્વદર્શી વિશ્વકર્માએ પોતાની મહિમાથી આકાશને વ્યાપી દીધું.

Mantra 19

वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑बाहुरु॒त वि॒श्वत॑स्पात् । सं बा॒हुभ्यां॒ धम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॒भूमी॑ ज॒नय॑न् दे॒व एक॑:

ચારે બાજુ દૃષ્ટિવાળો, ચારે બાજુ મુખવાળો, ચારે બાજુ બાહુવાળો અને ચારે બાજુ પાદવાળો—એક દેવ, દ્યાવા-પૃથ્વી ઉત્પન્ન કરતાં, પોતાના બાહુઓથી અને પોતાના પાંખોથી તેમને એકત્ર ફૂંકે છે.

Mantra 20

किᳪस्वि॒द्वनं॒ क उ॒ स वृ॒क्ष आ॑स॒ यतो॒ द्यावा॑पृथि॒वी नि॑ष्टत॒क्षुः । मनी॑षिणो॒ मन॑सा पृ॒च्छतेदु॒ तद्यद॒ध्यति॑ष्ठ॒द्भुव॑नानि धा॒रय॑न्

કિં સ્વિદ્ વનં, ક ઉ સ વૃક્ષ આસ—જેનાથી દ્યાવા-પૃથિવી ઘડી કાઢવામાં આવી? મનીષીજન મનથી પૂછે છે તે વિષે—જે સર્વ ભૂવનો ઉપર સ્થિત રહી તેમને ધારણ કરતું હતું.

Mantra 21

या ते॒ धामा॑नि पर॒माणि॒ याऽव॒मा या म॑ध्य॒मा वि॑श्वकर्मन्नु॒तेमा । शिक्षा॒ सखि॑भ्यो ह॒विषि॑ स्वधावः स्व॒यं य॑जस्व त॒न्वं॒ वृधा॒नः

હે વિશ્વકર્મન! તારા પરમ ધામો—ઉચ્ચતમ, અવમ (નીચલા), મધ્યમ—અને આ અહીંનાં પણ. હે સ્વધાવાન! હવિષમાં સખાઓને શિક્ષા આપ; સ્વયં યજ, પોતાની તનુને વૃદ્ધિ પામતો.

Mantra 22

विश्व॑कर्मन् ह॒विषा॑ वावृधा॒नः स्व॒यं य॑जस्व पृथि॒वीमु॒त द्याम् । मुह्य॑न्त्व॒न्ये अ॒भित॑: स॒पत्ना॑ इ॒हास्माकं॑ म॒घवा॑ सू॒रिर॑स्तु

હે વિશ્વકર્મન! હવિષથી વાવૃધાન (વૃદ્ધિ પામતો) તું સ્વયં યજ—પૃથિવી અને દ્યૌને. ચોતરફના અન્ય સપત્નો મોહ પામે; અહીં અમારો મઘવા (દાનવીર પોષક) સૂરિ (ઉદાર અધિપતિ) થાઓ.

Mantra 23

वा॒चस्पतिं॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनो॒जुवं॒ वाजे॑ अ॒द्या हु॑वेम । स नो॒ विश्वा॑नि॒ हव॑नानि जोषद्वि॒श्वश॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा

આજે વાચસ્પતિને, વિશ્વકર્માને સહાય માટે—મન જેટલા ઝડપી—વિજય-પ્રાપ્તિના યજ્ઞમાં અમે આહ્વાન કરીએ છીએ. સર્વમંગલ, સદ્કર્મા એવા શુભ શિલ્પી અમારા રક્ષણાર્થે અમારી સર્વ હવન-આહુતિઓને પ્રસન્નતાપૂર્વક સ્વીકારે.

Mantra 24

विश्व॑कर्मन् ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन त्रा॒तार॒मिन्द्र॑मकृणोरव॒ध्यम् । तस्मै॒ विश॒: सम॑नमन्त पू॒र्वीर॒यमु॒ग्रो वि॒हव्यो॒ यथाऽस॑त्

હે વિશ્વકર્મન્, હવિષા અને વૃદ્ધિના ઉપાયથી તું રક્ષક ઇન્દ્રને અવિદ્ય (અવધ્ય)—અજેય—બનાવ્યો. તેને પૂર્વની પ્રજાઓ નમ્ર થઈ નમી પડી; જેથી આ ઉગ્ર મહાન પુરુષ યોગ્ય રીતે આહ્વાનયોગ્ય બને.

Mantra 25

चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि धीरो॑ घृ॒तमे॑ने अजन॒न्नम्न॑माने । य॒देदन्ता॒ अद॑दृहन्त॒ पूर्व॒ आदिद् द्यावा॑पृथि॒वी अ॑प्रथेताम्

ચક્ષુનો પિતા, મનથી જ ધીર, ઘૃતમય ચેતનાથી નમન કરનારાં (સર્જિત તત્ત્વો) ઉત્પન્ન કર્યાં. જ્યારે પૂર્વની સીમાઓ દૃઢ થઈ, ત્યારે જ ખરેખર દ્યાવા અને પૃથિવી વિસ્તર્યાં.

Mantra 26

वि॒श्वक॑र्मा॒ विम॑ना॒ आद्विहा॑या धा॒ता वि॑धा॒ता प॑र॒मोत स॒न्दृक् । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ समि॒षा म॑दन्ति॒ यत्रा॑ सप्त ऋ॒षीन् प॒र एक॑मा॒हुः

વિશ્વકર્મા—મનમાં વિમન (અલિપ્ત), અહીંથી પરે ગયેલ; ધાતા, વિધાતા, પરમ અને સર્વદર્શી. તેમના ઇચ્છિત હવિષ્યો પોષણ સાથે આનંદિત થાય છે, જ્યાં તેઓ પરે રહેલા એકને ‘સપ્ત ઋષિ’ તરીકે કહે છે.

Mantra 27

यो न॑: पि॒ता ज॑नि॒ता यो वि॑धा॒ता धामा॑नि॒ वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । यो दे॒वानां॑ नाम॒धा एक॑ ए॒व तᳪ स॑म्प्र॒श्नं भुव॑ना यन्त्य॒न्या

જે અમારો પિતા છે, જનિતા છે, જે વિધાતા છે; જે ધામો (વિધિઓ/નિવાસો) અને સર્વ ભુવનોને જાણે છે; જે દેવોના નામધાતા એકમાત્ર છે—તેને પ્રશ્નનીય માનીને સર્વ ભુવનો (અન્ય સૌ) તેની પાસે જાય છે.

Mantra 28

त आऽय॑जन्त॒ द्रवि॑ण॒ᳪ सम॑स्मा॒ ऋष॑य॒: पूर्वे॑ जरि॒तारो॒ न भू॒ना । अ॒सूर्ते॒ सूर्ते॒ रज॑सि निष॒त्ते ये भू॒तानि॑ स॒मकृ॑ण्वन्नि॒मानि॑

તેઓએ યજન કર્યું; પૂર્વકાળના ઋષિઓ—જૂના સ્તોતાઓ—ધનથી અછત ન રાખીને, તેના માટે દ્રવિણ (સંપત્તિ) અર્પી. અસૂર્ત અને સૂર્ત—બન્નેમાં, રજસમાં નિષણ્ન રહી, જેમણે આ ભૂતોને એકત્ર ગોઠવી રચ્યાં.

Mantra 29

प॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑थि॒व्या प॒रो दे॒वेभि॒रसु॑रै॒र्यदस्ति॑ । कᳪस्वि॒द् गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मप॑श्यन्त॒ पूर्वे॑

દિવથી પરે, આ પૃથ્વીથી પરે, દેવો અને અસુરો સાથે જે કંઈ અસ્તિત્વમાં છે તેનાથી પણ પરે—કયો પ્રથમ ગર્ભ જળોએ ધારણ કર્યો, જ્યાં પૂર્વકાળના દેવોએ તેને એકસાથે નિહાળ્યો?

Mantra 30

तमिद्गर्भं॑ प्रथ॒मं द॑ध्र॒ आपो॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒मग॑च्छन्त॒ विश्वे॑ । अ॒जस्य॒ नाभा॒वध्येक॒मर्पि॑तं॒ यस्मि॒न् विश्वा॑नि॒ भुव॑नानि त॒स्थुः

That very first germ the Waters held, where all the gods assembled. Upon the navel of the Unborn one thing was fastened, wherein all the worlds stood firm.

Mantra 31

न तं वि॑दाथ॒ य इ॒मा ज॒जाना॒न्यद्यु॒ष्माक॒मन्त॑रं बभूव । नी॒हा॒रेण॒ प्रावृ॑ता॒ जल्प्या॑ चासु॒तृप॑ उक्थ॒शास॑श्चरन्ति

તમે તેને જાણતા નથી, જેણે આ બધું ઉત્પન્ન કર્યું; તમારામાં જ એક બીજો (અંતરાત્મા/અંતર્યામી) પ્રગટ થયો છે. ધુમ્મસથી ઢંકાયેલા, ધીમા જપ જેવા શબ્દો બોલતા, શ્વાસથી અતૃપ્ત રહી, સ્તુતિઓ અને વિધિ-આદેશોના પાઠક પોતપોતાના માર્ગે ચાલે છે.

Mantra 32

वि॒श्वक॑र्मा॒ ह्यज॑निष्ट दे॒व आदिद्ग॑न्ध॒र्वो अ॑भवद् द्वि॒तीय॑: । तृ॒तीय॑: पि॒ता ज॑नि॒तौष॑धीनाम॒पां गर्भं॒ व्य॒दधात् पुरु॒त्रा

વિશ્વકર્મા દેવ જન્મ્યો; ત્યાર પછી ગંધર્વ બીજો થયો. ત્રીજો પિતા—ઔષધિઓનો જનક—જળોના ગર્ભને બહુ સ્થળે વ્યાપક રીતે વિતરીત કર્યો.

Mantra 33

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न भी॒मो घ॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम् । सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः श॒तᳪ सेना॑ अजयत् सा॒कमिन्द्र॑:

આશુ, પોતાને તેજિત કરતો, ભયંકર વૃષભ સમાન; ઘનને ઘનથી ચકનાચૂર કરનાર, જનસમુદાયોને કંપાવનાર. સંગ્રામમાં ગર્જન કરનાર, અનિમેષ, એકવીર ઇન્દ્રે—એકસાથે સો સેનાઓને જીત્યો.

Mantra 34

सं॒क्रन्द॑नेनानिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुना॑ युत्का॒रेण॑ दुश्च्यव॒नेन॑ धृ॒ष्णुना॑ । तदिन्द्रे॑ण जयत॒ तत्स॑हध्वं॒ युधो॑ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा॑

સંક્રંદન (યુદ્ધઘોષ) વડે, અનિમિષ (અનિમેષ) વડે, જિષ્ણુ (વિજયી) વડે; યુત્કાર (ચાર્જ-ઘોષ) વડે, દુશ્ચ્યવન (અચળ/અડગ) વડે, ધૃષ્ણુ (ધૈર્યવાન/સાહસી) વડે—એવા ઇન્દ્ર વડે તમે જીતો; એ જ બળથી એકતામાં રહો; હે યુદ્ધના નરો, હાથમાં ઇષુ (બાણ) ધરાવનાર વૃષણ (વૃષભસમાન પરાક્રમી) સાથે.

Mantra 35

स इषु॑हस्तैः॒ स नि॑ष॒ङ्गिभि॑र्व॒शी सᳪस्र॑ष्टा॒ स युध॒ इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ । स॒ᳪसृष्ट॒जित्सो॑म॒पा बा॑हुश॒र्ध्युग्रध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता॑

હાથમાં ઇષુ (બાણ) ધરાવનાર તે, નિષઙ્ગિભિઃ (શસ્ત્ર-સજ્જ) તે; વશી (અધિપતિ) તે, સᳪસ્રષ્ટા (વ્યવસ્થાપક/પંક્તિબદ્ધ કરનાર) તે—યુદ્ધોમાં ગણ (દળ) સાથે ઇન્દ્ર. સᳪસૃષ્ટજિત્ (પંક્તિબદ્ધ થઈને વિજયી), સોમપા (સોમપાન કરનાર), બાહુશર્ધ્ય (બાહુબળથી સમૃદ્ધ), ઉગ્રધન્વા (ભયંકર ધનુષ્યવાળો), પ્રતિહિતાભિઃ અસ્તા (સુનિશાન બાણો ફેંકનાર).

Mantra 36

बृह॑स्पते॒ परि॑ दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हाऽमित्राँ॑२ अप॒बाध॑मानः । प्र॒भ॒ञ्जन्त्सेना॑: प्रमृ॒णो यु॒धा जय॑न्न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता रथा॑नाम्

હે બૃહસ્પતે, રથ વડે પરિ દીયા (ચારે તરફ ફર) — રક્ષોહા (રક્ષસ-વધક), અમારા અમિત્રો (શત્રુઓ)ને અપબાધમાનઃ (દૂર હાંકી કાઢતા). સેનાઓને પ્રભઞ્જન્ત્ (ચૂર્ણ કરતાં), યુદ્ધે પ્રમૃણઃ (દબાવી નાશ કરતાં), જયત્ (વિજય મેળવનાર) — અમારા રથોનો એધ્યવિતા (સમૃદ્ધિકર્તા/કલ્યાણકર્તા) તું થા.

Mantra 37

ब॒ल॒वि॒ज्ञा॒य स्थवि॑र॒: प्रवी॑र॒: सह॑स्वान् वा॒जी सह॑मान उ॒ग्रः । अ॒भिवी॑रो अ॒भिस॑त्वा सहो॒जा जै॑त्रमिन्द्र॒ रथ॒मा ति॑ष्ठ गो॒वित्

બળને જાણી, સ્થિર, વીરોથી સમૃદ્ધ; મહાબલી, વિજયલક્ષી, દમનકારી, ઉગ્ર; વીર્યમાં અગ્રગણ્ય, બળમાં અગ્રગણ્ય, સહોજ—હે ગોવિદ્ ઇન્દ્ર, જયરથ પર આરોહણ કર.

Mantra 38

गो॒त्र॒भिदं॑ गो॒विदं॒ वज्र॑बाहुं॒ जय॑न्त॒मज्म॑ प्रमृ॒णन्त॒मोज॑सा । इ॒मᳪ स॑जाता॒ अनु॑ वीरयध्व॒मिन्द्र॑ᳪ सखायो॒ अनु॒ सᳪ र॑भध्वम्

ગોત્રભિદં, ગોવિદં, વજ્રબાહું—આક્રમણમાં વિજયી, ઓજસાથી શત્રુને ચકનાચૂર કરનાર: હે સજાતાઓ, તેના અનુસરણમાં તમે વીર બનો; હે સખાઓ, ઇન્દ્રના અનુસરણમાં એકત્ર થઈ દૃઢપણે પકડી રાખો.

Mantra 39

अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽद॒यो वी॒रः श॒तम॑न्यु॒रिन्द्र॑: । दु॒श्च्य॒व॒नः पृ॑तना॒षाड॑यु॒ध्योऽस्माक॒ᳪ सेना॑ अवतु॒ प्र यु॒त्सु

ગોત્રો (કુળો) સામે બળપૂર્વક ધસી પડતો, સહસાથી પ્રવેશ કરતો—અદય, શૂરવીર, શતમન્યુ ઇન્દ્ર; દુશ્ચ્યવન, પૃતનાષાડ, અયુધ્ય (અજેય)—યુદ્ધોમાં અગ્રપંક્તિમાં અમારી સેનાનું રક્ષણ કરે.

Mantra 40

इन्द्र॑ आसां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पु॒र ए॑तु॒ सोम॑: । दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ य॒न्त्वग्र॑म्

ઇન્દ્ર તેમનો નેતા થાઓ; બૃહસ્પતિ માર્ગદર્શક થાઓ; દક્ષિણા—યજ્ઞ—અને સોમ પુરોગામી બની આગળ ચાલે. દેવસેનાઓમાં જે અભિભંજતી (ભેદી નાખનારી), જયંતી (વિજયી) છે, તેમની અગ્રપંક્તિમાં મરુતો ચાલે.

Mantra 41

इन्द्र॑स्य॒ वृष्णो॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ आदि॒त्यानां॑ म॒रुता॒ᳪ शर्ध॑ उ॒ग्रम् । म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोषो॑ दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात्

વૃષભ ઇન્દ્રના, રાજા વરુણના, આદિત્યોના, મરુતોના ઉગ્ર શર્ધના—મહામનસ, ભુવનચ્યવન દેવોના—વિજયી દેવોની ઘોષણા ઊંચે ઉદ્ભવી છે.

Mantra 42

उद्ध॑र्षय मघव॒न्नायु॑धा॒न्युत्सत्व॑नां माम॒कानां॒ मना॑ᳪसि । उद्वृ॑त्रहन् वा॒जिनां॒ वाजि॑ना॒न्युद्रथा॑नां॒ जय॑तां यन्तु॒ घोषा॑:

Rouse up, O bounteous one, the weapons; uplift the minds of my valiant folk. Up, O Vṛtra-slayer, the racers and their might; up, of the conquering chariots—let the shouts go forth!

Mantra 43

अ॒स्माक॒मिन्द्र॒: समृ॑तेषु ध्व॒जेष्व॒स्माकं॒ या इष॑व॒स्ता ज॑यन्तु । अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्माँ२ उ॑ देवा अवता॒ हवे॑षु

In the close encounters, at the standards, may Indra be ours; may those missiles that are ours prevail. May our heroes prove the better; and do ye, O Gods, protect us in our calls for aid.

Mantra 44

अ॒मीषां॑ चि॒त्तं प्र॑तिलो॒भय॑न्ती गृहा॒णाङ्गा॑न्यप्वे॒ परे॑हि । अ॒भि प्रेहि॒ निर्द॑ह हृ॒त्सु शोकै॑र॒न्धेना॒मित्रा॒स्तम॑सा सचन्ताम्

Deluding their mind, seize thou their limbs and pass away unto them. Go straight against them; burn them out with griefs within their hearts: let the foes consort with blinding darkness.

Mantra 45

अव॑सृष्टा॒ परा॑ पत॒ शर॑व्ये॒ ब्रह्म॑सᳪशिते । गच्छा॒मित्रा॒न् प्र प॑द्यस्व॒ माऽमीषां॒ कं च॒नोच्छि॑षः

અવસર્જિત, આગળ ઉડી જા, હે શરવ્યે (બાણ), બ્રહ્મશક્તિથી તીક્ષ્ણ કરાયેલ. શત્રુઓ પાસે જા; તેમના પર પડી પડ: એમમાંથી કોઈને પણ અવશેષ ન રાખ; મને તેમનાં તરફથી કશી હાનિ ન થવા દે.

Mantra 46

प्रेता॒ जय॑ता नर॒ इन्द्रो॑ व॒: शर्म॑ यच्छतु । उ॒ग्रा व॑: सन्तु बा॒हवो॑ऽनाधृ॒ष्या यथाऽस॑थ

આગળ વધો, વિજય મેળવો, હે નરો; ઇન્દ્ર તમને શરણ (રક્ષા) આપે. તમારા બાહુઓ ઉગ્ર રહે, અપરાજેય રહે, જેમ તમે છો તેમ.

Mantra 47

असौ॒ या सेना॑ मरुत॒: परे॑षाम॒भ्यैति॑ न॒ ओज॑सा॒ स्पर्ध॑माना । तां गू॑हत॒ तम॒साऽप॑व्रतेन॒ यथा॒ऽमी अ॒न्यो अ॒न्यं न जा॒नन्

હે મરુતો, પરાઓની જે સેના બળથી અમારી સામે સ્પર્ધા કરતાં આગળ વધે છે—તેને તમે અંધકારથી, વિપરીત અવ્યવસ્થાથી છુપાવી દો, જેથી તેઓ એકબીજાને ઓળખી ન શકે.

Mantra 48

यत्र॑ बा॒णाः स॒म्पत॑न्ति कुमा॒रा वि॑शि॒खा इ॑व । तन्न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पति॒रदि॑ति॒: शर्म॑ यच्छतु वि॒श्वाहा॒ शर्म॑ यच्छतु

જ્યાં બાણો એકસાથે ઉડીને પડે છે, જાણે યુવાનો દ્વારા છોડાયેલા હોય, ત્યાં પણ—વિશિખા (ટોચ વિનાના/મંદ થયેલા) સમાન—ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ અને અદિતિ અમને શર્મ (આશ્રય-રક્ષા) આપે; હા, સર્વ દિવસો માટે અમને શર્મ આપે.

Mantra 49

मर्मा॑णि ते॒ वर्म॑णा छादयामि॒ सोम॑स्त्वा॒ राजा॒ऽमृते॒नानु॑वस्ताम् । उ॒रोर्वरी॑यो॒ वरु॑णस्ते कृणोतु॒ जय॑न्तं॒ त्वाऽनु॑ दे॒वा म॑दन्तु

હે (વીર), તારા મર્મસ્થાનોને હું વર્મ (કવચ) વડે ઢાંકી દઉં છું. સોમ રાજા તને અમૃતથી અનુવસ્ત્રિત (આવૃત/આચ્છાદિત) કરે. વરુણ તારા માટે વધુ વિશાળ, વધુ વિસ્તૃત અવકાશ કરે; અને તું જયવંત બને—તારા પર દેવો આનંદિત થાય.

Mantra 50

उदे॑नमुत्त॒रां न॒याग्ने॑ घृतेनाहुत । रा॒यस्पोषे॑ण॒ सᳪ सृ॑ज प्र॒जया॑ च ब॒हुं कृ॑धि

હે અગ્નિ, ઘીથી આહુતિ પામેલા, એને ઉપર—ઉચ્ચ લોક તરફ—લઈ જા. ધનવૃદ્ધિ અને પોષણ સાથે એને સંયોજ; અને પ્રજાથી તેને બહુસમૃદ્ધ કર.

Mantra 51

इन्द्रे॒मं प्र॑त॒रां न॑य सजा॒ताना॑मसद्व॒शी । समे॑नं॒ वर्च॑सा सृज दे॒वानां॑ भाग॒दा अ॑सत्

હે ઇન્દ્ર, આ પુરુષને વધુ ઉત્તમ સ્થાન તરફ લઈ જા; સમવયસ્કોમાં તે અધિપતિ બને. તેને તેજથી સંયોજ; તે દેવોના ભાગો વહેંચનાર બને.

Mantra 52

यस्य॑ कु॒र्मो गृ॒हे ह॒विस्तम॑ग्ने वर्धया॒ त्वम् । तस्मै॑ दे॒वा अधि॑ ब्रुवन्न॒यं च॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॑:

જેનાં ગૃહમાં કૂર્મ અને હવિ છે—હે અગ્નિ, તું તેને વધાર. તેના વિષે દેવોએ અધિકારપૂર્વક કહ્યું છે: ‘આ પુરુષ પાસે બ્રહ્મણસ્પતિ પણ છે.’

Mantra 53

उदु॑ त्वा॒ विश्वे॑ दे॒वा अग्ने॑ भरन्तु॒ चित्ति॑भिः । स नो॑ भव शि॒वस्त्वᳪ सु॒प्रती॑को वि॒भाव॑सुः

ઉદ્, હે અગ્નિ, સર્વ દેવો તને પોતાના સંકલ્પો (ચિત્તિ) વડે ઊંચે ધારણ કરે. તું અમારે માટે કલ્યાણકારી થા; સુપ્રતીક, હે વિભાવસુ (દૂર સુધી પ્રકાશમાન)!

Mantra 54

पञ्च॒ दिशो॒ दैवी॑र्य॒ज्ञम॑वन्तु दे॒वीरपाम॑तिं॒ दुर्म॑तिं॒ बाध॑मानाः । रा॒यस्पोषे॑ य॒ज्ञप॑तिमा॒भज॑न्ती रा॒यस्पोषे॒ अधि॑ य॒ज्ञो अ॑स्थात्

પાંચ દૈવી દિશાઓ યજ્ઞને આગળ વધારે; દેવીઓ અપમતિ (કુવિચાર) અને દુર્મતિ (દુષ્ટ વિચાર)ને દૂર હાંકી દેતી. રાય અને પોષ માટે યજ્ઞપતિને ભાગ આપતી; રાય-પોષ પર યજ્ઞ સ્થિર થયો છે.

Mantra 55

समि॑द्धे अ॒ग्नावधि॑ मामहा॒न उ॒क्थप॑त्र॒ ईड्यो॑ गृभी॒तः । त॒प्तं घ॒र्मं प॑रि॒गृह्या॑यजन्तो॒र्जा यद्य॒ज्ञमय॑जन्त दे॒वाः

સમિદ્ધ અગ્નિ પર—મહાન કરાયેલ, ઉક્થપત્ર (સ્તુતિ-પાંખોવાળો), સ્તુત્ય—તે ગ્રહિત થાય છે. તપ્ત ઘર્મને પરિગૃહ્ય, તેઓ ઊર્જા માટે યજન કરે છે—જ્યારે દેવોએ યજ્ઞ કર્યો.

Mantra 56

दै॑व्याय ध॒र्त्रे जोष्ट्रे॑ देव॒श्रीः श्रीम॑नाः श॒तप॑याः । प॒रि॒गृह्य॑ दे॒वा य॒ज्ञमा॑यन् दे॒वा दे॒वेभ्यो॑ अध्व॒र्यन्तो॑ अस्थुः

દૈવી ધારક (ધર્તૃ) અને પ્રસન્ન સ્વીકારક (જોષ્ટૃ) માટે—દેવશ્રીથી યુક્ત, સમૃદ્ધિમાં મન ધરાવનાર, સોમપાનથી સમૃદ્ધ—દેવોએ તેને પરિગ્રહ કરીને યજ્ઞ તરફ આવ્યા; દેવો દેવો માટે અધ્વર્યુરૂપે પોતાના સ્થાનમાં સ્થિત થયા.

Mantra 57

वी॒तᳪ ह॒विः श॑मि॒तᳪ श॑मि॒ता य॒जध्यै॑ तु॒रीयो॑ य॒ज्ञो यत्र॑ ह॒व्यमेति॑ । ततो॑ वा॒का आ॒शिषो॑ नो जुषन्ताम्

હવિષ્ જીતાયું છે અને શમિત થયું છે; શમિતા યજન માટે છે. ચોથો યજ્ઞ તે છે જ્યાં હવ્ય જાય છે. ત્યાંથી વાણીરૂપ આશીર્વાદો અમામાં પ્રસન્ન રહે.

Mantra 58

सूर्य॑रश्मि॒र्हरि॑केशः पु॒रस्ता॑त्सवि॒ता ज्योति॒रुद॑याँ॒२ अज॑स्रम् । तस्य॑ पू॒षा प्र॑स॒वे या॑ति वि॒द्वान्त्स॒म्पश्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि गो॒पाः

સૂર્યકિરણોવાળો, હરિત-કેશ (તામ્ર-કેશ) સવિતા પૂર્વ દિશામાં પ્રકાશરૂપે અવિરત ઉદય પામે છે. તેના પ્રેરણાથી પૂષા—વિદ્વાન, સર્વ લોકોને નિહાળતો—સર્વ ભૂવનનો ગોપા (રક્ષક) બની આગળ વધે છે.

Mantra 59

वि॒मान॑ ए॒ष दि॒वो मध्य॑ आस्त आपप्रि॒वान् रोद॑सी अ॒न्तरि॑क्षम् । स वि॒श्वाची॑र॒भि च॑ष्टे घृ॒ताची॑रन्त॒रा पूर्व॒मप॑रं च के॒तुम्

આ માપનાર (વિમાન) દ્યૌના મધ્યમાં સ્થિત છે; તે રોદસી (દ્યાવા-પૃથિવી) અને અંતરિક્ષને પરિપૂર્ણ કરે છે. તે સર્વદિશામાં વ્યાપતી, ઘૃત-પ્રભ (ઘી જેવી તેજસ્વી) કિરણોને નિહાળે છે—પૂર્વ અને પર, બંને પ્રકાશ-કેતુઓની વચ્ચે.

Mantra 60

उ॒क्षा स॑मु॒द्रो अ॑रु॒णः सु॑प॒र्णः पूर्व॑स्य॒ योनिं॑ पि॒तुरा वि॑वेश । मध्ये॑ दि॒वो निहि॑त॒: पृश्नि॒रश्मा॒ वि च॑क्रमे॒ रज॑सस्पा॒त्यन्तौ॑

વૃષભ સમાન, સમુદ્ર સમાન, અરુણ (રુધિર-વર્ણ), સુપર્ણ (સુંદર પંખાવાળો) તે પિતાના પૂર્વ યોનિમાં પ્રવેશ્યો છે. દ્યૌના મધ્યમાં પૃશ્નિ (ચિતરાયેલો) અશ્મા સ્થાપિત છે; તે રજસ (પ્રદેશો)માં વિક્રમ કરીને આગળ વધ્યો અને બંને અંતોને પાતિ (રક્ષે) છે.

Mantra 61

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृधन्त्समु॒द्रव्य॑चसं॒ गिर॑: । र॒थीत॑मᳪ र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ᳪ सत्प॑तिं॒ पति॑म्

સમસ્ત સ્તુતિગીતોએ ઇન્દ્રને વધાર્યો છે—સમુદ્ર જેટલી વ્યાપક શક્તિ ધરાવનારને. રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ રથી, વાજો (વિજય-ધન/ઇનામો)નો સ્વામી, સજ્જનોનો સત્ય અધિપતિ—એ જ પરમ પતિ.

Mantra 62

दे॒व॒हूर्य॒ज्ञ आ च॑ वक्षत्सुम्न॒हूर्य॒ज्ञ आ च॑ वक्षत् । यक्ष॑द॒ग्निर्दे॒वो दे॒वाँ२ आ च॑ वक्षत्

દેવોને આમંત્રિત કરનાર યજ્ઞ તેમને અહીં લાવે; સુમ્ન (કલ્યાણ-કૃપા)ને આમંત્રિત કરનાર યજ્ઞ પણ તેમને અહીં લાવે. દેવ અગ્નિ યજન કરે અને દેવોને અહીં લાવે.

Mantra 63

वाज॑स्य मा प्रस॒व उ॑द्ग्रा॒भेणोद॑ग्रभीत् । अधा॑ स॒पत्ना॒निन्द्रो॑ मे निग्रा॒भेणाध॑राँ२ अकः

વાજ (બળ)નો પ્રસવ મને ઊર્ધ્વ-ગ્રાહથી ઉંચે ઉઠાવી ગયો; ત્યારબાદ ઇન્દ્રે મારા સપત્નોને અધઃ-ગ્રાહથી નીચે દબાવી દીધા.

Mantra 64

उ॒द्ग्रा॒भं च॑ निग्रा॒भं च॒ ब्रह्म॑ दे॒वा अ॑वीवृधन् । अधा॑ स॒पत्ना॑निन्द्रा॒ग्नी मे॑ विषू॒चीना॒न्व्य॒स्यताम्

દેવોએ બ્રહ્મને—ઉદ્ગ્રાભ અને નિગ્રાભ, બંનેને—વર્ધિત કર્યું. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર અને અગ્નિ મારા શત્રુઓને વિખેરી નાખે, તેમને વિવિધ દિશાઓમાં ફેંકી દે.

Mantra 65

क्रम॑ध्वम॒ग्निना॒ नाक॒मुख्य॒ᳪ हस्ते॑षु॒ बिभ्र॑तः । दि॒वस्पृ॒ष्ठᳪ स्व॑र्ग॒त्वा मि॒श्रा दे॒वेभि॑राध्वम्

અગ્નિ સાથે આગળ વધો, હાથોમાં આકાશના મુખ્ય દ્વારને ધારણ કરતાં. દ્યૌના પૃષ્ઠ સુધી પહોંચી, સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરીને, દેવો સાથે સંગતિમાં બેસો.

Mantra 66

प्राची॒मनु॑ प्र॒दिशं॒ प्रेहि॑ वि॒द्वान॒ग्नेर॑ग्ने पुरो अ॑ग्निर्भवे॒ह । विश्वा॒ आशा॒ दीद्या॑नो॒ वि भा॒ह्यूर्जं॑ नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे

પૂર્વ દિશાની પૂર્વ-પ્રદિશા તરફ, હે વિદ્વાન અગ્નિ, આગળ વધ; અહીં તું પુરોગામી અગ્નિ બની રહે. સર્વ દિશાઓમાં દીપ્ત થઈ પ્રકાશિત થા; અમને—દ્વિપદ અને ચતુષ્પદને—પોષણ (ઊર્જા) અર્પણ કર.

Mantra 67

पृ॒थि॒व्या अ॒हमुद॒न्तरि॑क्ष॒माऽरु॑हम॒न्तरि॑क्षा॒द्दिव॒मारु॑हम् । दि॒वो नाक॑स्य पृ॒ष्ठात् स्व॒र्ज्योति॑रगाम॒हम्

પૃથ્વી પરથી હું અંતરિક્ષમાં આરોહણ કર્યો; અંતરિક્ષમાંથી હું દિવમાં આરોહણ કર્યો. દિવના નાકના પૃષ્ઠ પરથી હું સ્વર્જ્યોતિ—‘સ્વઃ’નું પ્રકાશ—પ્રાપ્ત કર્યો.

Mantra 68

स्व॒र्यन्तो॒ नापे॑क्षन्त॒ आ द्याᳪ रो॑हन्ति॒ रोद॑सी । य॒ज्ञं ये वि॒श्वतो॑धार॒ᳪ सुवि॑द्वाᳪसो वितेनि॒रे

સ્વર્ગ તરફ ધસી જાય છે, પાછું ન જોતા; આકાશ સુધી, બંને લોક (રોદસી) સુધી ચઢે છે. જે કુશળજ્ઞોએ સર્વધારક યજ્ઞને સર્વ દિશાઓમાં વિસ્તારી દીધો છે.

Mantra 69

अग्ने॒ प्रेहि॑ प्रथ॒मो दे॑वय॒तां चक्षु॑र्दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या॑नाम् । इय॑क्षमाणा॒ भृगु॑भिः स॒जोषा॒: स्व॒र्यन्तु॒ यज॑मानाः स्व॒स्ति

હે અગ્નિ, આગળ પ્રસ્થાન કર; દેવયત જનનો પ્રથમ, દેવોનું તથા મર્ત્યોનું નેત્ર તું છે. ભૃગુઓ સાથે સહસંગે, યજ્ઞ કરવા ઉત્સુક, યજમાનોએ સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે—સ્વસ્તિ અને કલ્યાણ!

Mantra 70

नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेक॑ᳪ समी॒ची । द्यावा॒क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन् द्रविणो॒दाः

નક્ત અને ઉષા—રૂપે ભિન્ન છતાં મનથી એક—એકબીજા તરફ વળીને સાથે મળીને એક શિશુને પોષે છે. દ્યાવા-પૃથિવી વચ્ચે સુવર્ણ તેજ ઝળહળે છે; દ્રવિણોદા દેવો અગ્નિને ધારણ કરે છે.

Mantra 71

अग्ने॑ सहस्राक्ष शतमूर्धञ्छ॒तं ते॑ प्रा॒णाः स॒हस्रं॑ व्या॒नाः । त्वᳪ सा॑ह॒स्रस्य॑ रा॒य ई॑शिषे॒ तस्मै॑ ते विधेम॒ वाजा॑य॒ स्वाहा॑

હે અગ્નિ, સહસ્રાક્ષ, શતમૂર્ધન! તારા સો પ્રાણ અને હજાર વ્યાન છે. તું હજારો ધન-રાયનો અધિપતિ છે; તેથી બળ અને વિજય-પુરસ્કાર માટે તને હવિ અર્પણ કરીને અમે સેવા કરીએ—સ્વાહા!

Mantra 72

सु॒प॒र्णो॒ऽसि ग॒रुत्मा॑न् पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्याः सी॑द । भा॒साऽन्तरि॑क्ष॒मा पृ॑ण॒ ज्योति॑षा॒ दिव॒मुत्त॑भान॒ तेज॑सा॒ दिश॒ उद्दृ॑ᳪह

તું સુપર્ણ—ગરુત્માન છે; પૃથ્વીના પીઠ પર બેસ. તારી ભાસાથી અંતરિક્ષને પરિપૂર્ણ કર; તારા જ્યોતિથી દ્યૌને ટેકો આપ; તારા તેજથી દિશાઓને દૃઢ કર.

Mantra 73

आ॒जुह्वा॑नः सु॒प्रती॑कः पु॒रस्ता॒दग्ने॒ स्वं योनि॒मा सी॑द साधु॒या । अ॒स्मिन्त्स॒धस्थे॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न्विश्वे॑ देवा॒ यज॑मानश्च सीदत

હવિ અર્પણ કરીને, શુભ પ્રતિમાવાળા, હે અગ્નિ, પૂર્વ ભાગથી તું તારા પોતાના યોનિમાં યોગ્ય અને શોભન રીતે બેસ. આ સધસ્થ (યજ્ઞાસન) પર, અહીંના ઉચ્ચ આસન પર, સર્વ દેવો અને યજમાન પણ બેસો.

Mantra 74

ताᳪ स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यस्य चि॒त्रामाऽहं वृ॑णे सुम॒तिं वि॒श्वज॑न्याम् । याम॑स्य॒ कण्वो॒ अदु॑ह॒त्प्रपी॑नाᳪ स॒हस्र॑धारां॒ पय॑सा म॒हीं गाम्

સવિતૃના વરેણ્ય (વરણયોગ્ય) તેજસ્વી અનુગ્રહને—સર્વજન માટેની તેની શુભ મતિને—હું પસંદ કરું છું. જેને કણ્વે દોહી હતી—પૂર્ણપોષિત, મહાન ગાય, દૂધરૂપે સહસ્ર ધારાઓથી વહેતી.

Mantra 75

वि॒धेम॑ ते पर॒मे जन्म॑न्नग्ने वि॒धेम॒ स्तोमै॒रव॑रे स॒धस्थे॑ । यस्मा॒द्योने॑रु॒दारि॑था॒ यजे॒ तं प्र त्वे ह॒वीᳪषि॑ जुहुरे॒ समि॑द्धे

હે અગ્નિ, તારા પરમ જન્મમાં અમે તારી વિધિપૂર્વક સેવા કરીએ; અને નીચલા સધસ્થ (યજ્ઞમંડપ)માં સ્તોત્રો વડે પણ તારી સેવા કરીએ. જે યોનિમાંથી તું પ્રગટ થયો છે, તે તને અમે યજીએ છીએ; હે સમિદ્ધ (પ્રજ્વલિત) અગ્નિ, તારા પ્રત્યે હવિષ્યો અર્પિત થાય છે.

Mantra 76

प्रेद्धो॑ अग्ने दीदिहि पु॒रो नऽज॑स्रया सू॒र्म्या॒ यविष्ठ । त्वाᳪ शश्व॑न्त॒ उप॑ यन्ति॒ वाजा॑:

હે અગ્નિ, પ્રજ્વલિત થઈને દીપ્તિ કર; આગળ રહેલા સમાન, અવિરત સૂર્યસમાન તેજથી ઝળહળ, હે યવિષ્ઠ (સૌથી યુવાન)! તારી પાસે સદાકાળ વાજ (વિજય-ઇનામો/પ્રાપ્તિઓ) નજીક આવે છે.

Mantra 77

अग्ने॒ तम॒द्याश्वं॒ न स्तोमै॒: क्रतुं॒ न भ॒द्रᳪ हृ॑दि॒स्पृश॑म् । ऋ॒ध्यामा॑ त॒ ओहै॑:

હે અગ્નિ, આજે સ્તોત્રો વડે અમે તે (શક્તિ)ને શોધીએ છીએ, જેમ અશ્વને શોધે; તે શુભ ક્રતુ (સંકલ્પ/યજ્ઞબુદ્ધિ), હૃદયને સ્પર્શે તેવી. તારા ઓહૈ (પ્રેરક સહાય) દ્વારા અમે સમૃદ્ધ થાઈએ.

Mantra 78

चित्तिं॑ जुहोमि॒ मन॑सा घृ॒तेन॒ यथा॑ दे॒वा इ॒हागम॑न्वी॒तिहो॑त्रा ऋता॒वृध॑: । पत्ये॒ विश्व॑स्य॒ भूम॑नो जु॒होमि॑ वि॒श्वक॑र्मणे वि॒श्वाहाऽदा॑भ्यᳪ ह॒वि:

હું મનથી, ઘી સાથે, ‘ચિત્તિ’નું હવન કરું છું—જેથી ઋતને વધારનાર દેવો અહીં, હોત્રા દ્વારા યોગ્ય રીતે આમંત્રિત થઈ, આવી પહોંચે. સર્વ સમૃદ્ધિના સ્વામી, વિશ્વકર્માને હું ‘વિશ્વાહા’—દરેક આહ્વાને—સર્વોપયોગી, અદાવ્ય હવિ અર્પું છું.

Mantra 79

स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिध॑: स॒प्त जि॒ह्वाः स॒प्त ऋष॑यः स॒प्त धाम॑ प्रि॒याणि॑ । स॒प्त होत्रा॑: सप्त॒धा त्वा॑ यजन्ति स॒प्त योनी॒रा पृ॑णस्व घृ॒तेन॒ स्वाहा॑

હે અગ્નિ, તારી સાત સમિધાઓ છે, સાત જિહ્વાઓ છે; સાત ઋષિઓ છે, સાત પ્રિય ધામો છે. સાત હોત્રાઓ તને સાત રીતે યજે છે; ઘી સાથે સાત યોનિઓને તું પરિપૂર્ણ કર—સ્વાહા!

Mantra 80

शु॒क्रज्यो॑तिश्च चि॒त्रज्यो॑तिश्च स॒त्यज्यो॑तिश्च॒ ज्योति॑ष्माँश्च । शु॒क्रश्च॑ ऋत॒पाश्चात्य॑ᳪहाः

શુક્ર જ્યોતિ અને ચિત્ર જ્યોતિ, સત્ય જ્યોતિ અને જ્યોતિષ્માન; શુક્ર—ઋતનો પાશ (રક્ષક) અને તે, જે અતિઅંહસ (દુઃખ-સંકટ)ને પાર કરે છે.

Mantra 81

ई॒दृङ् चा॑न्या॒दृङ् च॑ स॒दृङ् च॑ प्रति॑सदृङ् च॑ । मि॒तश्च॒ सम्मि॑तश्च॒ सभ॑राः

આ રૂપનું પણ અને અન્ય રૂપનું પણ; સમાન પણ અને અનુરૂપ સમાન પણ; માપેલું અને સુમાપેલું—એકસાથે ભાર વહન કરનારાઓ.

Mantra 82

ऋ॒तश्च॑ स॒त्यश्च॑ ध्रु॒वश्च॑ ध॒रुण॑श्च । ध॒र्ता च॑ विध॒र्ता च॑ विधार॒यः

ઋત પણ અને સત્ય પણ; ધ્રુવ પણ અને ધરુણ પણ; ધર્તા પણ અને વિધર્તા પણ—વિધારયઃ, આધાર આપનારાઓ.

Mantra 83

ऋ॒त॒जिच्च॑ सत्य॒जिच्च॑ सेन॒जिच्च॑ सु॒षेण॑श्च । अन्ति॑मित्रश्च दू॒रे अ॑मित्रश्च ग॒णः

ઋતથી વિજયી, સત્યથી વિજયી, સેનાનો વિજયી અને સુસજ્જ સેનાવાળો; નજીક મિત્ર અને દૂર શત્રુ—એવો (તેનો) ગણ છે.

Mantra 84

ई॒दृक्षा॑स एता॒दृक्षा॑स ऊ॒ षु ण॑: स॒दृक्षा॑स॒: प्रति॑सदृक्षास॒ एत॑न । मि॒तास॑श्च॒ सम्मि॑तासो नो अ॒द्य सभ॑रसो मरुतो य॒ज्ञे अ॒स्मिन्

તમે જેમ છો તેમ જ—હા, અમારા માટે પણ એવા જ રહો, પ્રતિસદૃશ બની રહો; અહીં આવો. માપેલા અને સુમાપેલા, સંઘટિત બળવાળા, હે મરુતો, આજે આ અમારા યજ્ઞમાં રહો.

Mantra 85

स्वत॑वाँश्च प्रघा॒सी च॑ सान्तप॒नश्च॑ गृहमे॒धी च॑ । क्री॒डी च॑ शा॒की चो॑ज्जे॒षी

સ્વબળવાન અને પ્રઘાસી, સાંતપન અને ગૃહમેધી; ક્રીડી અને શાકી—તે વિજયી બની આગળ આવે.

Mantra 86

इन्द्रं॒ दैवी॒र्विशो॑ म॒रुतोऽनु॑वर्त्मानोऽभव॒न्यथेन्द्रं॒ दैवी॒र्विशो॑ म॒रुतोऽनु॑वर्त्मा॒नोऽभ॑वन् । ए॒वमि॒मं यज॑मानं॒ दैवी॑श्च॒ विशो॑ मानु॒षीश्चानु॑वर्त्मानो भवन्तु

ઇન્દ્રના અનુસરણમાં દૈવી વિશો—મરુતો—તેના માર્ગને અનુસરતા થયા; જેમ ઇન્દ્રના અનુસરણમાં દૈવી વિશો—મરુતો—માર્ગને અનુસરતા થયા, તેમ આ યજમાનના માર્ગને દૈવી વિશો તથા માનુષી વિશો પણ અનુસરતા રહે.

Mantra 87

इ॒मᳪ स्तन॒मूर्ज॑स्वन्तं धया॒पां प्रपी॑नमग्ने सरि॒रस्य॒ मध्ये॑ । उत्सं॑ जुषस्व॒ मधु॑मन्तमर्वन्त्समु॒द्रिय॒ᳪ सद॑न॒मा वि॑शस्व

હે અગ્નિ, રસથી પરિપૂર્ણ, જળોથી ફૂલેલું આ સ્તન શરીરના મધ્યમાં પી. હે અશ્વ, મધુમય ઉત્સને સ્વીકાર; સમુદ્રસમાન આસન—નિવાસસ્થાનમાં પ્રવેશ કર.

Mantra 88

घृ॒तं मि॑मिक्षे घृ॒तम॑स्य॒ योनि॑र्घृ॒ते श्रि॒तो घृ॒तम्व॑स्य॒ धाम॑ । अ॒नुष्व॒धमा व॑ह मा॒दय॑स्व॒ स्वाहा॑कृतं वृषभ वक्षि ह॒व्यम्

ઘૃતથી મેં ઘૃતને મિશ્રિત કર્યું છે; ઘૃત તેનું યોનિ (ગર્ભસ્થાન) છે; ઘૃતમાં તે સ્થિત છે; ઘૃત જ તેનું ધામ (નિવાસસ્થાન) છે. સ્વધા અનુસાર તેને અહીં વહન કર; તેમાં આનંદિત થા. હે વૃષભ, સ્વાહાકૃત હવ્યને વહન કર.

Mantra 89

समु॒द्रादू॒र्मिर्मधु॑माँ॒२ उदा॑र॒दुपा॒ᳪशुना॒ सम॑मृत॒त्वमा॑नट् । घृ॒तस्य॒ नाम॒ गुह्यं॒ यदस्ति॑ जि॒ह्वा दे॒वाना॑म॒मृत॑स्य॒ नाभि॑:

સમુદ્રમાંથી મધુમય તરંગ ઊઠ્યો; ઉપાંશુ (ધીમે ઉચ્ચાર) સાથે તે અમૃતત્વને પ્રાપ્ત થયો. ઘૃતનું જે ગુહ્ય નામ છે, જે તે વાસ્તવમાં છે—તે દેવોની જિહ્વા છે, અમૃતનું નાભિ છે.

Mantra 90

व॒यं नाम॒ प्र ब्र॑वामा घृ॒तस्या॒स्मिन् य॒ज्ञे धा॑रयामा॒ नमो॑भिः । उप॑ ब्र॒ह्मा शृ॑णवच्छ॒स्यमा॑नं॒ चतु॑:शृङ्गो॒ऽवमीद्गौ॒र ए॒तत्

અમે ઘૃતનું નામ પ્રગટ કરીને ઉચ્ચારીએ છીએ; આ યજ્ઞમાં નમસ્કારોથી તેને ધારણ કરીએ છીએ. સ્તુતિ ઉચ્ચારાતી હોય ત્યારે બ્રહ્મ (પવિત્ર શક્તિ) તેને સાંભળે; આ જ ચાર શૃંગવાળી ગૌ છે, જે રંભે છે.

Mantra 91

च॒त्वारि॒ शृङ्गा॒ त्रयो॑ अस्य॒ पादा॒ द्वे शी॒र्षे स॒प्त हस्ता॑सो अस्य । त्रिधा॑ ब॒द्धो वृ॑ष॒भो रो॑रवीति म॒हो दे॒वो मर्त्याँ॒२ आ वि॑वेश

તેના ચાર શૃંગ છે, ત્રણ પગ છે, બે શિરો છે અને સાત હસ્ત છે. ત્રિધા બંધાયેલો એ વૃષભ ગર્જના કરે છે; મહાન દેવ મર્ત્યોમાં પ્રવેશ્યો છે.

Mantra 92

त्रिधा॑ हि॒तं प॒णिभि॑र्गु॒ह्यमा॑नं॒ गवि॑ दे॒वासो॑ घृ॒तमन्व॑विन्दन् । इन्द्र॒ एक॒ᳪ सूर्य॒ एकं॑ जजान वे॒नादेक॑ᳪ स्व॒धया॒ निष्ट॑तक्षुः

ત્રિધા સ્થાપિત, પણિઓ દ્વારા ગુપ્ત રાખાયેલું—ગાયમાં દેવોએ ઘૃત શોધી કાઢ્યું. એક ઇન્દ્રને જનમ આપ્યો, એક સૂર્યને જનમ આપ્યો; વેનામાંથી એકને સ્વધા દ્વારા ઘડીને પ્રગટ કર્યો.

Mantra 93

ए॒ता अ॑र्षन्ति॒ हृद्या॑त्समु॒द्राच्छ॒तव्र॑जा रि॒पुणा॒ नाव॒चक्षे॑ । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भि चा॑कशीमि हिर॒ण्ययो॑ वेत॒सो मध्य॑ आसाम्

એ ધારા હૃદયમાંથી, સમુદ્રમાંથી વહે છે—સો માર્ગોવાળી, અનેક પ્રવાહોમાં વિભક્ત; શત્રુ તેમને અપમાનિત કરવા માટે જોઈ શકતો નથી. ઘૃતની ધારોને હું અડગ રીતે નિહાળું છું—સુવર્ણવર્ણ, વેતસ (રીડ) સમી, તેમની મધ્યમાં.

Mantra 94

स॒म्यक् स्र॑वन्ति स॒रितो॒ न धेना॑ अ॒न्तर्हृ॒दा मन॑सा पू॒यमा॑नाः । ए॒ते अ॑र्षन्त्यू॒र्मयो॑ घृ॒तस्य॑ मृ॒गा इ॑व क्षिप॒णोरीष॑माणाः

તે યોગ્ય રીતે વહે છે—નદીઓ સમી, દૂધાળ ગાયો સમી—અંતઃહૃદયને જ ભંડાર બનાવી, મનથી શુદ્ધ થતી. આ ઘૃતની ઊર્મિઓ વહે છે—ફેંકનારના હાથથી પ્રેરિત થઈ દોડતા હરણો સમી, વેગે ધસી જાય છે.

Mantra 95

सिन्धो॑रिव प्राध्व॒ने शू॑घ॒नासो॒ वात॑प्रमियः पतयन्ति य॒ह्वाः । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अरु॒षो न वा॒जी काष्ठा॑ भि॒न्दन्नू॒र्मिभि॒: पिन्व॑मानः

સિંધુની ધારો જેમ પોતાના માર્ગે આગળ વધે છે તેમ—ઝડપાળ અગ્રવાળી, પવનથી પ્રેરિત—એ મહાબળવાનાઓ ઉડીને દોડે છે. ઘૃતની ધારો—અરુણવર્ણ વાજી સમી—સીમાઓ ભેદતી, ઊર્મિઓથી ફૂલતી, આગળ ધસી જાય છે.

Mantra 96

अ॒भि प्र॑वन्त॒ सम॑नेव॒ योषा॑: कल्या॒ण्यः स्मय॑मानासो अ॒ग्निम् । घृ॒तस्य॒ धारा॑: स॒मिधो॑ नसन्त॒ ता जु॑षा॒णो ह॑र्यति जा॒तवे॑दाः

સભામાં મળવા જતી યુવતીઓ જેમ, કલ્યાણકારી અને સ્મિતભરી બની, તેમ ઘૃતની ધારાઓ અગ્નિ તરફ વહે છે. ઘૃતની આ ધારાઓ સમિધા સમાન બનીને અગ્નિને પોષે છે; અને જાતવેદા અગ્નિ તેમને સ્વીકારી આનંદિત થાય છે.

Mantra 97

क॒न्या॒ इव वह॒तुमेत॒वा उ॑ अ॒ञ्ज्य॒ञ्जा॒ना अ॒भि चा॑कशीमि । यत्र॒ सोम॑: सू॒यते॒ यत्र॑ य॒ज्ञो घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भि तत्प॑वन्ते

વરયાત્રા તરફ જતી કન્યાઓ જેમ પોતાને શોભાવે છે, તેમ શોભિત થતી આ ઘૃતધારાઓને હું નિહાળું છું. જ્યાં સોમ પિષાય છે, જ્યાં યજ્ઞ થાય છે—ત્યાં ઘૃતની ધારાઓ વહે છે; ત્યાં જ તેઓ પોતાનો માર્ગ શુદ્ધ કરે છે.

Mantra 98

अ॒भ्य॒र्षत सुष्टु॒तिं गव्य॑मा॒जिम॒स्मासु॑ भ॒द्रा द्रवि॑णानि धत्त । इ॒मं य॒ज्ञं न॑यत दे॒वता॑ नो घृ॒तस्य॒ धारा॒ मधु॑मत्पवन्ते

સુઉચ્ચારિત સ્તુતિ સાથે, ગવ્યો—ગૌ-લાભક—આજિ સાથે અહીં અભ્યર્ષો; અમામાં ભદ્ર દ્રવિણો સ્થાપો. હે દેવતાઓ, અમારા આ યજ્ઞને આગળ નય; ઘૃતની ધારાઓ મધુમય અને પાવન બની વહે છે.

Mantra 99

धामं॑ ते॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मधि॑ श्रि॒तम॒न्तः स॑मु॒द्रे हृ॒द्यन्तरायु॑षि । अ॒पामनी॑के समि॒थे य आभृ॑त॒स्तम॑श्याम॒ मधु॑मन्तं त ऊ॒र्मिम्

હે (દેવ), તારો સર્વવ્યાપી ધામ—આ સમગ્ર ભુવન—ઉચ્ચે સ્થિત છે: સમુદ્રની અંદર, હૃદયમાં, આયુષ્યના અંતરમાં. અપાં મનીકે—જળના પૃષ્ઠ પર—સમિથામાં જે ઊર્મિ ઉત્પન્ન થાય છે, તે તારી મધુમંત ઊર્મિને અમે પ્રાપ્ત કરીએ.