Adhyaya 96

Verse 1

०४८ श्यु 8 त्रिनववतितमो<्थ्याय: गृहस्थके धर्मोका रहस्य, प्रतिग्रहके दोष बतानेके लिये वृषादर्भि और सप्तर्षियोंकी कथा, भिक्षुरूपधारी इन्द्रके द्वारा कृत्याका वध करके सप्तर्षियोंकी रक्षा तथा कमलोकी चोरीके विषयमें शपथ खानेके बहानेसे धर्मपालनका संकेत युधिछिर उवाच द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुञ्जते । अन्न ब्राह्गकामाय कथमेतत्‌ पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि व्रतधारी विप्र किसी ब्राह्मणकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये उसके घर श्राद्धका अन्न भोजन कर ले तो इसे आप कैसा मानते हैं? (अपने व्रतका लोप करना उचित है या ब्राह्मणकी प्रार्थना अस्वीकार करना)

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પિતામહ! જો વ્રતધારી દ્વિજ કોઈ બ્રાહ્મણની વિનંતી સંતોષવા માટે હવિષ્ય/શ્રાદ્ધનું અન્ન ગ્રહણ કરે, તો તેને તમે કેવી રીતે ગણો? આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય માર્ગ કયો— વ્રત અખંડ રાખવું કે શ્રદ્ધા અને કર્તવ્યભાવથી બ્રાહ્મણની ઇચ્છાને માન આપવો?

Verse 2

भीष्म उवाच अवेदोत्तव्रताश्चैव भुज्जाना: कामकारणे । वेदोक्तेषु तु भुज्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું— યુધિષ્ઠિર! જે વેદોક્ત વ્રતોનું પાલન કરતા નથી, તેઓ તો માત્ર ઇચ્છાવશ ખાય છે. પરંતુ જે વેદોક્ત નિયમો મુજબ જ ખાય છે, તેઓ પણ જો વ્રતની મર્યાદા અને ભાવ ત્યજી દે, તો ‘વ્રત-લુપ્ત’ ગણાય છે.

Verse 3

भीष्मजीने कहा--युधिष्छिर! जो वेदोक्त व्रतका पालन नहीं करते, वे ब्राह्मणकी इच्छापूर्तिके लिये श्राद्धमें भोजन कर सकते हैं; किंतु जो वैदिक व्रतका पालन कर रहे हों, वे यदि किसीके अनुरोधसे श्राद्धका अन्न ग्रहण करते हैं तो उनका व्रत भंग हो जाता है ।। युधिछ्िर उवाच यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जना: । तप: स्यादेतदेवेह तपो<न्यद्‌ वापि कि भवेत्‌,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! साधारण लोग जो उपवासको ही तप कहा करते हैं, उसके सम्बन्धमें आपकी क्या धारणा है? मैं यह जानना चाहता हूँ कि वास्तवमें उपवास ही तप है या उसका और कोई स्वरूप है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પિતામહ! સામાન્ય લોકો ઉપવાસને જ ‘તપ’ કહે છે. આ વિષયે તમારો મત શું છે? અહીં ખરેખર ઉપવાસ જ તપ છે કે તપનું બીજું કોઈ સ્વરૂપ પણ છે?

Verse 4

भीष्म उवाच मासार्धमासोपवासाद्‌ यत्‌ तपो मन्यते जन: । आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्‌,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! जो लोग पंद्रह दिन या एक महीनेतक उपवास करके उसे तपस्या मानते हैं, वे व्यर्थ ही अपने शरीरको कष्ट देते हैं। वास्तवमें केवल उपवास करनेवाले न तपस्वी हैं, न धर्मज्ञ

ભીષ્મે કહ્યું— રાજન! જે લોકો પંદર દિવસ કે એક મહિનો ઉપવાસ કરીને તેને જ તપ માને છે, તેઓ વ્યર્થ પોતાના શરીરને કષ્ટ આપે છે. એવો સ્વેચ્છાચારી અને આત્મઘાતી માણસ ન તપસ્વી છે, ન ધર્મજ્ઞ.

Verse 5

त्यागस्य चापि सम्पत्ति: शिष्यते तप उत्तमम्‌ | सदोपवासी च भवेद्‌ ब्रह्मचारी तथैव च

ભીષ્મે કહ્યું— ત્યાગની જે સંપત્તિ છે, તેને જ ઉત્તમ તપ તરીકે શીખવવામાં આવ્યું છે. મનુષ્યે સદા આહારમાં સંયમ રાખવો જોઈએ અને તેમ જ બ્રહ્મચારી—આચરણ અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહમાં દૃઢ—રહેવું જોઈએ.

Verse 6

कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्चन मानव:

ભીષ્મે કહ્યું—ગૃહસ્થે ધર્મમાં આસક્ત રહી યોગ્ય આચરણનો અનુસંધાન કરવો; સદા સંયમી, આત્મનિયંત્રિત અને વર્તનમાં સાવધાન મનુષ્યની જેમ જીવન જીવવું જોઈએ।

Verse 7

अमांसाशी सदा च स्यातू्‌ पवित्र च सदा पठेत्‌ । ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्न सदा भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—સદા માંસાહારથી વિરત રહેવું અને જે પવિત્ર કરે તેનું નિયમિત પાઠ કરવું જોઈએ। હંમેશાં સત્ય બોલવું અને આહારમાં પણ સતત નિયમ-સંયમ રાખવો જોઈએ।

Verse 8

विघसाशी कथं च स्याद्‌ सदा चैवातिथिप्रिय: । अमृताशी सदा च स्यात्‌ पवित्री च सदा भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—મનુષ્ય કેવી રીતે ‘વિઘસાશી’ બને—અર્થાત્ બીજાને તૃપ્ત કર્યા પછી જે બચે તે જ ખાય—અને સદા અતિથિસત્કારમાં પ્રિય બને? તે કેવી રીતે અમૃતાશી સમાન જીવન જીવે અને આચરણથી સતત પવિત્ર રહે?

Verse 9

धर्मपालनकी इच्छासे ही उसको स्त्री आदि कुटुम्बका संग्रह करना चाहिये (विषयभोगके लिये नहीं)। ब्राह्मणको उचित है कि वह सदा जाग्रत्‌ रहे, मांस कभी न खाय, पवित्रभावसे सदा वेदका पाठ करे, सदा सत्य भाषण करे और इन्द्रियोंको संयममें रखे। उसको सदा अमृताशी, विधघसाशी और अतिथिप्रिय तथा सदा पवित्र रहना चाहिये || ६-- ८ ।। युधिछिर उवाच कथं सदोपवासी स्याद्‌ ब्रह्म॒चारी च पार्थिव । विघसाशी कथं च स्यात्‌ कथं चैवातिथिप्रिय:,युधिष्ठिरने पूछा--पृथ्वीनाथ! ब्राह्मण कैसे सदा उपवासी और ब्रह्मचारी होवे? तथा किस प्रकार वह विघसाशी एवं अतिथिप्रिय हो सकता है?

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—હે પૃથ્વીનાથ! બ્રાહ્મણ કેવી રીતે સદા ઉપવાસી અને બ્રહ્મચારી બની શકે? તેમજ તે કઈ રીતે વિઘસાશી અને અતિથિપ્રિય બની શકે?

Verse 10

भीष्म उवाच अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नर: । सदोपवासी भवति यो न भुंक्तेडन्तरा पुन:

ભીષ્મે કહ્યું—જે મનુષ્ય સાંજના ભોજન અને સવારના ભોજનની વચ્ચે કશું જ ખાતો નથી, તે ખરેખર સદા ઉપવાસી ગણાય; કારણ કે મધ્યમાં તે ફરી આહાર લેતો નથી।

Verse 11

भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! जो मनुष्य केवल प्रात:काल और सायंकाल ही भोजन करता है, बीचमें कुछ नहीं खाता, उसे सदा उपवासी समझना चाहिये ।। भार्या गच्छन्‌ ब्रह्मचारी ऋतौ भवति चैव ह । ऋतवादी सदा च स्याद्‌ दानशीलस्तु मानव:,जो केवल ऋतुकालमें धर्मपत्नीके साथ सहवास करता है वह ब्रह्मचारी ही माना जाता है। सदा दान देनेवाला पुरुष सत्यवादी ही समझने योग्य है

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! જે મનુષ્ય માત્ર પ્રાતઃકાળ અને સાંજકાળે જ ભોજન કરે છે અને વચ્ચે કશું જ ખાતો નથી, તેને સદા ઉપવાસી માનવો જોઈએ. જે માત્ર ઋતુકાળમાં ધર્મપત્ની પાસે જાય છે, તે બ્રહ્મચારી ગણાય છે. અને જે સદા દાનશીલ છે, તે નિત્ય સત્યનિષ્ઠ માનવા યોગ્ય છે.

Verse 12

अभक्षयन्‌ वृथा मांसममांसाशी भवत्युत । दानं ददत्‌ पवित्री स्यादस्वप्नश्न दिवास्वपन्‌,जो मांस नहीं खाता, वह अमांसाशी होता है और जो सदा दान देनेवाला है, वह पवित्र माना जाता है। जो दिनमें नहीं सोता वह सदा जागनेवाला माना जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—જે માંસ ખાતો નથી, તે જ ખરેખર અમાસાશી છે. જે સતત દાન આપે છે, તે પવિત્ર બને છે. અને જે દિવસે સૂતો નથી, તેને સદા જાગૃત માનવામાં આવે છે.

Verse 13

भृत्यातिथिषु यो भुंक्ते भुक्तवत्सु नर: सदा | अमृतं केवल भुंक्ते इति विद्धि युधिछ्चिर,युधिष्ठिर! जो सदा भृत्यों- और अतिथियोंके भोजन कर लेनेके बाद ही स्वयं भोजन करता है, उसे केवल अमृत भोजन करनेवाला (अमृताशी) समझना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! જે મનુષ્ય હંમેશાં પોતાના ભૃત્યો અને અતિથિઓ ભોજન કરી લે ત્યાર પછી જ પોતે ભોજન કરે છે, તેને જાણ—તે તો માત્ર અમૃત જ ભોજન કરે છે.

Verse 14

अभुक्तवत्सु नाक्षाति ब्राह्मणेषु तु यो नर: । अभोजनेन तेनास्य जित: स्वर्गों भवत्युत,जबतक ब्राह्मण भोजन नहीं कर लें तबतक जो अन्न ग्रहण नहीं करता, वह मनुष्य अपने उस व्रतके द्वारा स्वर्गलोकपर विजय पाता है

ભીષ્મે કહ્યું—જ્યાં સુધી બ્રાહ્મણો ભોજન ન કરે, ત્યાં સુધી જે મનુષ્ય અન્ન ગ્રહણ કરતો નથી, તે પોતાના એ વ્રત-નિયમથી જાણે સ્વર્ગલોક પર વિજય મેળવે છે.

Verse 15

देवेभ्यश्न पितृभ्यश्न संश्रितेभ्यस्तथैव च | अवशिष्टनि यो भुंक्ते तमाहुर्विघसाशिनम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—જે પહેલા દેવોને, પિતૃઓને અને તેમ જ પોતાના આશ્રિતોને અન્ન અર્પે છે, અને પછી જે અવશેષ રહે તે ભોજન કરે છે—તેને ‘વિઘસાશી’ કહે છે.

Verse 16

तेषां लोका हा[पर्यन्ता: सदने ब्रह्मण: स्मृता: । उपस्थिता हृप्सरसो गन्धर्वैश्व जनाधिप

ભીષ્મે કહ્યું—તેમના લોક બ્રહ્માના સદન સુધી વિસ્તરેલા તરીકે સ્મૃતિમાં કહેવાયા છે. ત્યાં, હે નરાધિપ, અપ્સરાઓ સેવા માટે ઉપસ્થિત હતી અને ગંધર્વો પણ તેમ જ હાજર હતા.

Verse 17

नरेश्वर! जो देवताओं, पितरों और आश्रितोंको भोजन करानेके बाद बचे हुए अन्नको ही स्वयं भोजन करता है उसे विघसाशी कहते हैं। उन मनुष्योंको ब्रह्मधाममें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति होती है तथा गन्धर्वोंसहित अप्सराएँ उनकी सेवामें उपस्थित होती हैं ।। देवतातिथिगश्ि: सार्ध पितृभ्यश्लोपभुञ्जते । रमन्ते पुत्रपौत्रेण तेषां गतिरनुत्तमा,जो देवताओं और अतिथियोंसहित पितरोंके लिये अन्नका भाग देकर स्वयं भोजन करते हैं, वे इस जगतमें पुत्र-पौत्रोंके साथ रहकर आनन्द भोगते हैं और मृत्युके पश्चात्‌ उन्हें परम उत्तम गति प्राप्त होती है

ભીષ્મે કહ્યું—હે નરેશ્વર! જે પહેલા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને પોતાના આશ્રિતોને ભોજન કરાવી, પછી જે અન્ન બચે તે જ પોતે ભોજન કરે છે, તેને ‘વિઘસાશી’ કહે છે. એવા મનુષ્યો બ્રહ્મધામમાં અક્ષય લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે; ગંધર્વો સહિત અપ્સરાઓ તેમની સેવામાં ઉપસ્થિત રહે છે. અને જે દેવો તથા અતિથિઓ સાથે પિતૃઓ માટે અન્નનો ભાગ અલગ રાખીને પછી પોતે ભોજન કરે છે, તેઓ આ લોકમાં પુત્ર-પૌત્રો સાથે આનંદ કરે છે અને મૃત્યુ પછી પરમ અનुत્તમ ગતિને પામે છે.

Verse 18

युधिषछ्िर उवाच ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च । दातृप्रतिग्रहीत्रोवं को विशेष: पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! लोग ब्राह्मणोंको नाना प्रकारकी वस्तुएँ दान करते हैं। दान देने और दान लेनेवाले पुरुषोंमें क्या विशेषता होती है?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! લોકો બ્રાહ્મણોને નાનાપ્રકારનાં દાન આપે છે. દાન આપનાર અને દાન ગ્રહણ કરનાર પુરુષમાં શું વિશેષ ભેદ છે?

Verse 19

भीष्म उवाच साधोर्य: प्रतिगृह्लीयात्‌ तथैवासाधुतो द्विज: । गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति,भीष्मजीने कहा--राजन! जो ब्राह्मण साधु अर्थात्‌ उत्तम गुण-आचरणवाले पुरुषसे तथा असाधु अर्थात्‌ दुर्गुण और दुराचारवाले पुरुषसे दान ग्रहण करता है, उनमें सदगुणी- सदाचारवाले पुरुषसे दान लेना अल्प दोष है। किंतु दुर्गुण और दुराचारवालेसे दान लेनेवाला पापमें डूब जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! દ્વિજ બ્રાહ્મણ સદાચારી પાસેથી પણ અને દુષ્ચારી પાસેથી પણ દાન ગ્રહણ કરે, તો ગુણવાન પાસેથી લેવું અલ્પ દોષ છે; પરંતુ નિર્ગુણ પાસેથી લેતો પાપમાં ડૂબી જાય છે.

Verse 20

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । वृषादर्भेश्व॒ संवादं सप्तर्षीणां च भारत,भारत! इस विषयमें राजा वृषादर्भि और सप्तर्षियोंके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! આ વિષયમાં પણ એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે—રાજા વૃષાદર્ભિ અને સપ્તર્ષિઓનો સંવાદ.

Verse 22

सर्वेषामथ तेषां तु गण्डा भूत्‌ कर्मकारिका । शूद्र: पशुसखश्वैव भर्ता चास्या बभूव ह

પછી તે બધામાં ગંડા હાથના શ્રમથી જીવન ચલાવતી કર્મકારિકા બની. અને પશુઓની દેખભાળ કરનાર ‘પશુસખ’ નામનો એક શૂદ્ર તેનો પતિ પણ થયો.

Verse 23

ते च सर्वे तपस्यन्त: पुरा चेरुर्महीमिमाम्‌ | समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोक॑ सनातनम्‌

અને તેઓ બધા તપસ્યા કરતા કરતા પ્રાચીન કાળે આ જ ધરતી પર વિચરતા હતા. સમાધિ દ્વારા તેઓ સનાતન બ્રહ્મલોક તરફ પોતાને શિસ્તબદ્ધ કરીને ઘડતા હતા.

Verse 24

एक समयकी बात है, कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि और पतिव्रता देवी अरुन्धती--ये सब लोग समाधिके द्वारा सनातन ब्रह्मलोकको प्राप्त करनेकी इच्छासे तपस्या करते हुए इस पृथ्वीपर विचर रहे थे। इन सबकी सेवा करनेवाली एक दासी थी, जिसका नाम था “गण्डा'। वह पशुसख नामक एक शूद्रके साथ व्याही गयी थी (पशुसख भी इन्हीं महर्षियोंके साथ रहकर सबकी सेवा किया करता था) || २१-- २३ || अथाभवदनावृष्टिमहती कुरुनन्दन । कृच्छुप्राणो&भवद्‌ यत्र लोको<यं वै क्षुधान्वित:,कुरुनन्दन! एक बार पृथ्वीपर दीर्घकालतक वर्षा नहीं हुई। जिससे अकाल पड़ जानेके कारण यह सारा जगत्‌ भूखसे पीड़ित रहने लगा। लोग बड़ी कठिनाईसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे

કુરુનંદન! એક સમયે કશ્યપ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, ભરદ્વાજ, ગૌતમ, વિશ્વામિત્ર, જમદગ્નિ અને પતિવ્રતા દેવી અરુંધતી—આ બધા સમાધિ દ્વારા સનાતન બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છાથી તપસ્યા કરતા કરતા આ ધરતી પર વિચરતા હતા. એમની સર્વની સેવા કરનારી ‘ગંડા’ નામની એક દાસી હતી. તેનું લગ્ન ‘પશુસખ’ નામના એક શૂદ્ર સાથે થયું હતું; તે પણ આ મહર્ષિઓ સાથે રહી સૌની સેવા કરતો હતો. ત્યારબાદ, કુરુનંદન, એક વાર લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડતાં ભયંકર અનાવૃષ્ટિ થઈ; દુર્ભિક્ષથી આખું જગત ભૂખથી પીડિત બની અતિ કઠિનતાથી પ્રાણ ધારણ કરવા લાગ્યું.

Verse 25

कम्मिंश्रिच्च पुरा यज्ञे शैब्येन शिबिसूनुना । दक्षिणार्थेड्थ ऋत्विग्भ्यो दत्त: पुत्र: पुरा किल,पूर्वकालमें शिबिके पुत्र शैब्यने किसी यज्ञमें दक्षिणाके रूपमें अपना एक पुत्र ही ऋत्विजोंको दे दिया था

પ્રાચીન કાળમાં શિબીના પુત્ર શૈબ્યએ એક યજ્ઞમાં દક્ષિણારૂપે ઋત્વિજોને પોતાનો જ પુત્ર અર્પણ કર્યો હતો.

Verse 26

अस्मिन्‌ काले5थ सोल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्‌ प्रभु: । ते त॑ क्षुधाभिसंतप्ता: परिवार्योपतस्थिरे,उस दुर्भिक्षेके समय वह अल्पायु राजकुमार मृत्युको प्राप्त हो गया। वे सप्तर्षि भूखसे पीड़ित थे, इसलिये उस मरे हुए बालकको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये

એ સમયે અલ્પાયુ એવો તે રાજકુમાર પોતાના નિયત અંતને પામ્યો. અને ભૂખથી સંતપ્ત થયેલા ઋષિઓ તે મૃત બાળકને ચારે બાજુથી ઘેરીને ઊભા રહ્યા.

Verse 27

वृषादार्थिर्वाच (प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता ।) प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिवैं प्रतिगृह्मुताम्‌ मयि यद्‌ विद्यते वित्त तद्‌ वृणुध्वं तपोधना:,तब वृषादर्भि बोले--प्रतिग्रह ब्राह्मणोंके लिये उत्तम वृत्ति नियत किया गया है। तपोधन! प्रतिग्रह दुर्भिक्ष और भूखके कष्टसे ब्राह्मणकी रक्षा करता है तथा पुष्टिका उत्तम साधन है। अतः मेरे पास जो धन है उसे आप स्वीकार करें और ले लें

ભીષ્મે કહ્યું—વૃષાદર્ભિ બોલ્યો—બ્રાહ્મણો માટે પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) નિંદારહિત જીવનવૃત્તિ તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. પ્રતિગ્રહ સ્વીકારનારને દુર્ભિક્ષ અને ભૂખ જેવા કષ્ટોથી તારવે છે અને પુષ્ટિ તથા કલ્યાણનું સાધન બને છે. તેથી, હે તપોધન ઋષિઓ, મારી પાસે જે ધન છે તે સ્વીકારી લો.

Verse 28

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वो<श्चवतरीसहस्रम्‌ । एकैकश: सवृषा: सम्प्रसूता: सर्वेषां वै शीघ्रगा: श्वेतरोमा:,क्योंकि जो ब्राह्मण मुझसे याचना करता है, वह मुझे बहुत प्रिय लगता है। मैं आपलोगोंमेंसे प्रत्येकको एक हजार खच्चरियाँ देता हूँ तथा सभीको सफेद रोएँवाली शीघ्रगामिनी एवं ब्यायी हुई गौएँ साँडोंसहित देनेको उद्यत हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—મારી પાસે યાચના કરવા આવતો બ્રાહ્મણ મને અત્યંત પ્રિય છે. તેથી હું તમામાંથી દરેકને એક-એક હજાર ખચ્ચરીઓ આપું છું; અને તમા સૌને શ્વેત રોમવાળી, ઝડપી ચાલતી, પ્રસૂતા ગાયો વાછરડાં આપેલી—વૃષભો (સાંડો) સહિત—આપવા પણ તૈયાર છું.

Verse 29

कुलंभराननडुह: शतं शतान्‌ धुर्यान्‌ श्वेतान्‌ सर्वशो5हं ददामि । प्रष्ाहीनां पीवराणां च ताव- दग्रया गृष्ट्यो धेनव: सुव्रताश्ष,साथ ही एक कुलका भार वहन करनेवाले दस हजार भारवाहक सफेद बैल भी आप सब लोगोंको दे रहा हूँ। इतना ही नहीं, मैं आप सब लोगोंको जवान, मोटी-ताजी, पहली बारकी ब्यायी हुई, अच्छे स्वभाववाली श्रेष्ठ एवं दुधारू गौएँ भी देता हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—હું સર્વ રીતે સૈંકડો પર સૈંકડો શ્વેત, દૃઢ, ધુરા માટે યોગ્ય બળદ આપું છું—જે એક કુળનો ભાર વહન કરવા સમર્થ છે. તેમજ હું શ્રેષ્ઠ દૂધાળ ગાયો પણ આપું છું—યુવાન, સશક્ત, પ્રથમવાર પ્રસૂતા, સદાચારવાળી, ઉત્તમ વ્રતવાળી અને બહુ દૂધ આપનારી.

Verse 30

वरान्‌ ग्रामान्‌ व्रीहिरसं यवांश्व रत्नं चान्यद्‌ दुर्लभ कि ददानि | नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्व॑ पुष्टयर्थ व: कि प्रयच्छाम्यहं वै,इनके सिवा अच्छे-अच्छे गाँव, धान, रस, जौ, रत्न तथा और भी अनेक दुर्लभ वस्तुएँ प्रदान कर सकता हूँ। बतलाइये, मैं आपको क्या दूँ? आप इस अभक्ष्य वस्तुके भक्षणमें मन न लगावें। कहिये, आपके शरीरकी पुष्टिके लिये मैं क्या दूँ

ભીષ્મે કહ્યું—આ સિવાય હું ઉત્તમ ગામો, ધાન અને તેનો પોષક રસ, જવ, રત્નો તથા અન્ય અનેક દુર્લભ વસ્તુઓ પણ આપી શકું છું. કહો—હું તમને શું આપું? અભક્ષ્ય વસ્તુના ભક્ષણમાં મન ન લગાવો. કહો—તમારા શરીરની પુષ્ટિ માટે હું શું અર્પણ કરું?

Verse 31

ऋषय ऊचु: राजन प्रतिग्रहो राज्ञां मध्वास्वादो विषोपम: । तज्जानमान: कस्मात्‌ त्वं कुरुषे न: प्रलोभनम्‌,ऋषि बोले--राजन्‌! राजाका दिया हुआ दान ऊपरसे मधुके समान मीठा जान पड़ता है, परंतु परिणाममें विषके समान भयंकर हो जाता है। इस बातको जानते हुए भी आप क्यों हमें प्रलोभनमें डाल रहे हैं

ઋષિઓએ કહ્યું—હે રાજન! રાજાઓનું દાન સ્વીકારવું ઉપરથી મધ જેવું મીઠું લાગે છે, પરંતુ પરિણામે વિષ જેવું ભયંકર બને છે. આ જાણતા હોવા છતાં તમે અમને પ્રલોભનમાં કેમ નાખો છો?

Verse 32

क्षेत्र हि दैवतमिदं ब्राह्मणान्‌ समुपाश्रितम्‌ । अमलो होष तपसा प्रीत: प्रीणाति देवता:,ब्राह्मणोंका शरीर देवताओंका निवासस्थान है, उसमें सभी देवता विद्यमान रहते हैं। यदि ब्राह्मण तपस्यासे शुद्ध एवं संतुष्ट हो तो वह सम्पूर्ण देवताओंको प्रसन्न करता है

બ્રાહ્મણોનું શરીર દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે; તેમાં સર્વ દેવતાઓ વિદ્યમાન રહે છે. બ્રાહ્મણ તપસ્યાથી નિર્મળ અને સંતોષ પામે તો તે સર્વ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે.

Verse 33

अल्वापहि तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते । तद्‌ दाव इव निर्दह्यात्‌ प्राप्तो राजप्रतिग्रह:,ब्राह्मण दिनभरमें जितना तप संग्रह करता है, उसको राजाका दिया हुआ दान वनको दग्ध करनेवाले दावानलकी भाँति नष्ट कर डालता है

બ્રાહ્મણ દિવસભર જેટલું થોડું પણ તપ સંગ્રહે, રાજાનું દાન સ્વીકારતાં જ તે દાવાનળની જેમ બળી નાશ પામે છે.

Verse 34

कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव | अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वान्येन ते ययु:,राजन्‌! इस दानके साथ ही आप सदा सकुशल रहें और यह सारा दान आप उन्हींको दें जो आपसे इन वस्तुओंको लेना चाहते हों। ऐसा कहकर वे दूसरे मार्गसे चल दिये

રાજન! આ દાન સાથે તમે સદા કુશળ રહો. જે યાચકો તમારી પાસે માગે, તેમને જ બધું આપો—એવું કહી તેઓ બીજા માર્ગે ચાલ્યા ગયા.

Verse 35

तत:ः प्रचोदिता राज्ञा वन॑ गत्वास्य मन्त्रिण: । प्रचीयोदुम्बराणि सम दातु तेषां प्रचक्रिरे,तब राजाकी प्रेरणासे उनके मन्त्री वनमें गये और गूलरके फल तोड़कर उन्हें देनेकी चेष्टा करने लगे

પછી રાજાની પ્રેરણાથી તેના મંત્રીઓ વનમાં ગયા અને ઉદુંબર (ગૂલર)નાં ફળો તોડી, તેમને સમાન રીતે આપવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.

Verse 36

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन्‌ । भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्‌,मन्त्रियोंने गूलर तथा दूसरे-दूसरे वृक्षोंक फल तोड़कर उनमें सुवर्ण-मुद्राएँ भर दीं। फिर उन फलोंको लेकर राजाके सेवक उन्हें ऋषियोंके हवाले करनेके लिये उनके पीछे दौड़े गये

મંત્રીઓ ઉદુંબર તથા અન્ય ફળો લાવી, તેમની અંદર સોનાની મુદ્રાઓ ભરી દીધી. પછી રાજાના સેવકો તે ફળો લઈને ઋષિઓના હાથમાં સોંપવા માટે તેમના પાછળ દોડ્યા.

Verse 37

गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्माण्यत्रिरब्रवीत्‌ न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः,वे सभी फल भारी हो गये थे, इस बातको महर्षि अत्रि ताड़ गये और बोले--ये “गूलर हमारे लेने योग्य नहीं हैं। हमारी बुद्धि मन्द नहीं हुई है। हमारी ज्ञानशक्ति लुप्त नहीं हुई है। हम सो नहीं रहे हैं, जागते हैं। हमें अच्छी तरह ज्ञात है कि इनके भीतर सुवर्ण भरा पड़ा है। यदि आज हम इन्हें स्वीकार कर लेते हैं तो परलोकमें हमें इनका कटु परिणाम भोगना पड़ेगा। जो इहलोक और परलोकमें भी सुख चाहता हो उसके लिये यह फल अग्राह्म है!

વડીલો અને ગુરુઓ પ્રત્યેની યોગ્ય નીતિ સમજી મહર્ષિ અત્રિએ કહ્યું—“આ સ્વીકારવા યોગ્ય નથી. અમે મંદ વિવેકવાળા નથી, ન તો અમારી બુદ્ધિ મંદ થઈ છે.” ફળો અસ્વાભાવિક રીતે ભારે થયાં તે જોઈ અને દાન પાછળનો છુપાયેલો હેતુ જાણી તેમણે તેને નકારી કાઢ્યું—“લોભ અને છળથી કલુષિત દાન બહારથી નિર્દોષ લાગે તોય તેને સ્વીકારવાથી પરલોકમાં કટુ પરિણામ ભોગવવું પડે. તેથી જે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ-કલ્યાણ ઇચ્છે, તેણે એવો લાભ અગ્રાહ્ય માનવો.”

Verse 38

हैमानीमानि जानीम: प्रतिबुद्धा: सम जागृूम । इह होतदुपादत्तं प्रेत्य स्पात्‌ कटुकोदयम्‌ । अप्रतिग्राह्ममेवैतत्‌ प्रेत्पेह च सुखेप्सुना,वे सभी फल भारी हो गये थे, इस बातको महर्षि अत्रि ताड़ गये और बोले--ये “गूलर हमारे लेने योग्य नहीं हैं। हमारी बुद्धि मन्द नहीं हुई है। हमारी ज्ञानशक्ति लुप्त नहीं हुई है। हम सो नहीं रहे हैं, जागते हैं। हमें अच्छी तरह ज्ञात है कि इनके भीतर सुवर्ण भरा पड़ा है। यदि आज हम इन्हें स्वीकार कर लेते हैं तो परलोकमें हमें इनका कटु परिणाम भोगना पड़ेगा। जो इहलोक और परलोकमें भी सुख चाहता हो उसके लिये यह फल अग्राह्म है!

“અમે જાણીએ છીએ કે આ અંદરથી સુવર્ણમય છે. અમે સંપૂર્ણ જાગૃત અને સચેત છીએ; અમારી સમજ ધૂંધળી થઈ નથી. આ ફળોની અંદર સોનું છુપાયેલું છે—એ અમને સારી રીતે ખબર છે. જો આજે અમે તેને સ્વીકારી લઈએ, તો મૃત્યુ પછી તેનો પરિણામ કટુ રીતે પકશે. તેથી જે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ-કલ્યાણ ઇચ્છે, તેના માટે આ દાન સર્વથા અગ્રાહ્ય છે.”

Verse 39

हर प्ज् (४ ब्र्‌ कर ४ [४4 वसिष्ठ उवाच शतेन निष्कगणितं सहस्रेण च सम्मितम्‌ । तथा बहु प्रतीच्छन्‌ वै पापिष्ठां पतते गतिम्‌,वसिष्ठ बोले--एक निष्क (स्वर्णमुद्रा) का दान लेनेसे सौ हजार निष्कोंके दान लेनेका दोष लगता है। ऐसी दशामें जो बहुत-से निष्क ग्रहण करता है, उसको तो घोर पापमयी गतिमें गिरना पड़ता है

વસિષ્ઠે કહ્યું—“એક નિષ્ક (સુવર્ણમુદ્રા) સ્વીકારવાથી પણ દોષ જાણે સો નિષ્ક સ્વીકાર્યાનો ગણાય; અને હજાર સ્વીકારવાથી તે વધુ મોટો ગણાય. તેથી જે આવા ઘણા નિષ્કો સ્વીકારે છે, તે ઘોર પાપમય ગતિમાં પડી જાય છે.”

Verse 40

कश्यप उवाच यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । सर्व तन्नालमेकस्य तस्माद्‌ विद्वान्‌ शमं चरेत्‌,कश्यपने कहा--इस पृथ्वीपर जितने धान, जौ, सुवर्ण, पशु और स्त्रियाँ हैं, वे सब किसी एक पुरुषको मिल जायाँ तो भी उसे संतोष न होगा; यह सोचकर दविद्वान्‌ पुरुष अपने मनकी तृष्णाको शान्त करे

કશ્યપે કહ્યું—“આ પૃથ્વી પર જેટલા ધાન-યવ, સોનું, પશુ અને સ્ત્રીઓ છે—તે બધું એક જ પુરુષને મળી જાય તોય તેને સંતોષ નહીં થાય. તેથી આ સત્ય સમજી વિદ્વાન પુરુષે મનની તૃષ્ણાને શાંત કરી શમનું આચરણ કરવું જોઈએ.”

Verse 41

भरद्वाज उवाच उत्पन्नस्य रुरो: शंंगं वर्धमानस्य वर्धते । प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते

ભરદ્વાજે કહ્યું—“જેમ ‘રુરૂ’ સર્પનું શિંગ એકવાર ઉત્પન્ન થયા પછી વધતાં વધતાં સતત વધે છે, તેમ મનુષ્યની પ્રાર્થના—અર્થાત્ ઇચ્છા—વિસ્તરતી જ જાય છે; તેની કોઈ નિશ્ચિત માત્રા કે સીમા નથી.”

Verse 42

भरद्वाज बोले--जैसे उत्पन्न हुए मृगका सींग उसके बढ़नेके साथ-साथ बढ़ता रहता है, उसी प्रकार मनुष्यकी तृष्णा सदा बढ़ती ही रहती है, उसकी कोई सीमा नहीं है ।। गौतम उवाच न तलल्‍्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत्‌ । समुद्रकल्प: पुरुषो न कदाचन पूर्यते,गौतमने कहा--संसारमें ऐसा कोई द्रव्य नहीं है, जो मनुष्यकी आशाका पेट भर सके। पुरुषकी आशा समुद्रके समान है, वह कभी भरती ही नहीं

ગૌતમએ કહ્યું—આ લોકમાં એવું કોઈ દ્રવ્ય કે સંપત્તિ નથી જે મનુષ્યની તૃષ્ણાને સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત કરી શકે. મનુષ્ય સમુદ્ર સમાન છે—તે કદી ભરાતો નથી; ઇચ્છા સદા વધતી રહે છે, તેની કોઈ સીમા નથી.

Verse 43

विश्वामित्र उवाच काम कामयमानस्य यदा काम: समृध्यते । अथैनमपर: कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्‌,विश्वामित्र बोले--किसी वस्तुकी कामना करनेवाले मनुष्यकी एक इच्छा जब पूरी होती है, तब दूसरी नयी उत्पन्न हो जाती है। इस प्रकार तृष्णा तीरकी तरह मनुष्यके मनपर चोट करती ही रहती है

વિશ્વામિત્રએ કહ્યું—ભોગોની કામના કરનાર મનુષ્યની એક ઇચ્છા પૂર્ણ થાય ત્યારે તેની જગ્યાએ બીજી ઇચ્છા ઊભી થાય છે. આમ તૃષ્ણા બાણની જેમ વારંવાર મનને વીંધતી રહે છે.

Verse 44

(भत्रिरुवाच न जातु काम: कामनामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ।।) अत्रि बोले--भोगोंकी कामना उनके उपभोगसे कभी नहीं शान्त होती है। अपितु घीकी आहुति पड़नेपर प्रज्वलित होनेवाली आगकी भाँति वह और भी बढ़ती ही जाती है।। जगदग्निरुवाच प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम्‌ । तद्‌ धन ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्‌,जमदग्निने कहा--प्रतिग्रह न लेनेसे ही ब्राह्मण अपनी तपस्याको सुरक्षित रख सकता है। तपस्या ही ब्राह्मणका धन है। जो लौकिक धनके लिये लोभ करता है, उसका तपरूपी धन नष्ट हो जाता है

અત્રિએ કહ્યું—વિષયોના ઉપભોગથી કામના કદી શાંત થતી નથી; ઘીનું આહુતિ પડતાં જેમ અગ્નિ વધુ ભભૂકે, તેમ તે વધુ વધે છે. જમદગ્નિએ કહ્યું—પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) ન કરવાથી બ્રાહ્મણનો સંયમ અને તપ નિશ્ચિત રીતે સુરક્ષિત રહે છે. તપ જ અહીં બ્રાહ્મણનું સાચું ધન છે; જે લોકધન માટે લોભ કરે છે, તેનું તપ-ધન ક્ષીણ થઈ વહી જાય છે.

Verse 45

अरुन्धत्युवाच धर्मार्थ संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसम्मत: । तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्‌,अरुन्धती बोलीं--संसारमें एक पक्षके लोगोंकी राय है कि धर्मके लिये धनका संग्रह करना चाहिये; किंतु मेरी रायमें धन-संग्रहकी अपेक्षा तपस्याका संचय ही श्रेष्ठ है

અરુંધતીએ કહ્યું—કેટલાક લોકોનું મત છે કે ધર્મ માટે ધનનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ; પરંતુ મારી દૃષ્ટિએ ધનસંગ્રહ કરતાં તપસ્યાનો સંગ્રહ જ અહીં વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 46

गण्डोवाच उग्रादितो भयाद्‌ यस्माद्‌ बिभ्यतीमे ममेश्वरा: । बलीयांसो दुर्बलवद्‌ बिभेम्यहमत: परम्‌

ગંડે કહ્યું—કઠોર ધમકીથી ભય ઊભો થયો છે; તેથી મારા સ્વામી અને રક્ષકો પણ હવે કંપી રહ્યા છે. બળવાનને દુર્બળની જેમ ધ્રૂજતા જોઈને હું પણ પહેલાં કરતાં વધુ ભયભીત થયો છું.

Verse 47

गण्डाने कहा--मेरे ये मालिक लोग अत्यन्त शक्तिशाली होते हुए भी जब इस भयंकर प्रतिग्रहके भयसे इतना डरते हैं, तब मेरी क्या सामर्थ्य है? मुझे तो दुर्बल प्राणियोंकी भाँति इससे बहुत बड़ा भय लग रहा है ।। पशुसख उवाच यद्‌ वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदु: । विनयार्थ सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्‌,पशुसखने कहा--धर्मका पालन करनेपर जिस धनकी प्राप्ति होती है, उससे बढ़कर कोई धन नहीं है। उस धनको ब्राह्मण ही जानते हैं; अतः मैं भी उसी धर्ममय धनकी प्राप्तिका उपाय सीखनेके लिये विद्वान्‌ ब्राह्मणोंकी सेवामें लगा हूँ

પશુસખે કહ્યું—ધર્મ અનુસાર આચરણથી જે ધન પ્રાપ્ત થાય છે, તેનાથી ઊંચું કોઈ ધન નથી. બ્રાહ્મણો જ તેને સાચું ધન જાણે છે; તેથી તે ધર્મજન્ય ધન મેળવવાની શિસ્ત અને રીત શીખવા માટે હું યથાશક્તિ વિનયપૂર્વક એક પરમ વિદ્વાન બ્રાહ્મણની સેવામાં જોડાયો છું.

Verse 48

ऋषय ऊचु: कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमा: । फलान्युपधियुक्तानि य एवं न: प्रयच्छति,ऋषियोंने कहा--जिसकी प्रजा ये कपटयुक्त फल देनेके लिये ले आयी है तथा जो इस प्रकार फलके व्याजसे हमें सुवर्णदान कर रहा है, वह राजा अपने दानके साथ ही कुशलसे रहे

ઋષિઓએ કહ્યું—જેનાં પ્રજાજનો કપટયુક્ત ફળો લઈને આવ્યા છે અને જે ફળદાનના બહાને અમને સુવર્ણદાન કરે છે, તે રાજા પોતાના દાન સાથે કુશળ-મંગળથી રહે.

Verse 49

भीष्म उवाच इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि वै | ऋषयो जम्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रता:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! यह कहकर उन सुवर्णयुक्त फलोंका परित्याग करके वे समस्त व्रतधारी महर्षि वहाँसे अन्यत्र चले गये

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! એમ કહીને તે સર્વ ધૃતવ્રત મહર્ષિઓએ સુવર્ણભર્યા તે ફળો ત્યજી દીધા અને ત્યાંથી અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા.

Verse 50

मन्त्रिण ऊचु. उपधिं शंकमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै । ततोडन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेडस्तु पार्थिव,तब मन्त्रियोंने शैव्यके पास जाकर कहा--महाराज! आपको विदित हो कि उन फलोंको देखते ही ऋषियोंको यह संदेह हुआ कि हमारे साथ छल किया जा रहा है। इसलिये वे फलोंका परित्याग करके दूसरे मार्गसे चले गये हैं

મંત્રીઓએ કહ્યું—મહારાજ! આપને વિદિત રહે કે તે ફળો જોતા જ ઋષિઓને છળનો સંદેહ થયો; તેથી તેઓ તે ફળો ત્યજીને બીજા માર્ગે ચાલ્યા ગયા છે.

Verse 51

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वषादर्भिश्ुकोप ह । तेषां वै प्रतिकर्तु च सर्वेषामगमद्‌ गृहम्‌,सेवकोंके ऐसा कहनेपर राजा वृषादर्भिको बड़ा कोप हुआ और वे उन सप्तर्षियोंसे अपने अपमानका बदला लेनेका विचार करके राजधानीको लौट गये

ભીષ્મે કહ્યું—સેવકોનું એવું સાંભળતાં રાજા વૃષાદર્ભિ પર ભારે ક્રોધ ચઢ્યો; અને તે ઋષિઓએ કરેલા અપમાનનો બદલો લેવાનો વિચાર કરીને તે પોતાના નિવાસસ્થાન (રાજધાની) તરફ પરત ફર્યો.

Verse 52

स गत्वा हवनीये>ग्नौ तीव्रं नियममास्थित: । जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रेरकेकामाहुतिं नृप:,वहाँ जाकर अत्यन्त कठोर नियमोंका पालन करते हुए वे आहवनीय अम्निमें आभिचारिक मन्त्र पढ़कर एक-एक आहुति डालने लगे

ત્યાં જઈ અત્યંત કઠોર નિયમનું પાલન કરતાં રાજાએ આહવનીય અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત મંત્રો ઉચ્ચારી એકે એક આહુતિ અર્પણ કરવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 53

तस्मादग्ने: समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी । तस्या नाम वृषादर्भियातुधानीत्यथाकरोत्‌,आहुति समाप्त होनेपर उस अग्निसे एक लोकभयंकर कृत्या प्रकट हुई। राजा वृषादर्भिने उसका नाम यातुधानी रखा

ત્યારે તે અગ્નિમાંથી સમગ્ર લોકને ભયંકર એવી એક કૃત્યા પ્રગટ થઈ. રાજા વૃષાદર્ભિએ તેનું નામ ‘યાતુધાની’ રાખ્યું।

Verse 54

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञज्जलिरुपस्थिता । वृषादर्भि नरपतिं कि करोमीति चाब्रवीत्‌,कालरात्रिके समान विकराल रूप धारण करनेवाली वह कृत्या हाथ जोड़कर राजाके पास उपस्थित हुई और बोली--“महाराज! मैं आपकी किस आज्ञाका पालन करूँ?”

કાલરાત્રિ જેવી વિકરાળ આકૃતિ ધારણ કરેલી તે કૃત્યા હાથ જોડીને રાજા વૃષાદર્ભિ સમક્ષ ઉપસ્થિત થઈ અને બોલી—“મહારાજ! હું તમારી કઈ આજ્ઞાનું પાલન કરું?”

Verse 55

वृषादार्थिऱवाच ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च । दासीभर्तुश्न दास्याश्न मनसा नाम धारय,वृषादर्भिने कहा--यातुधानी! तुम यहाँसे वनमें जाओ और वहाँ अरुन्धतीसहित सातों ऋषियोंका, उनकी दासीका और उस दासीके पतिका भी नाम पूछकर उसका तात्पर्य अपने मनमें धारण करो। इस प्रकार उन सबके नामोंका अर्थ समझकर उन्हें मार डालो; उसके बाद जहाँ इच्छा हो चली जाना

વૃષાદર્ભિએ કહ્યું—“યાતુધાની! તું સાત ઋષિઓ પાસે જા અને અરુંધતી પાસે પણ જા. તેમની દાસીનું અને તે દાસીના પતિનું નામ પણ જાણી મનમાં ધારણ કર.”

Verse 56

मुनिश्च स्थात्‌ सदा विप्रो वेदांश्वैव सदा जपेत्‌ । त्यागका सम्पादन ही सबसे उत्तम तपस्या है। ब्राह्मणको सदा उपवासी (व्रतपरायण), ब्रह्मचारी, मुनि और वेदोंका स्वाध्यायी होना चाहिये,ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान्‌ विनाशय । विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव वृषादर्भिने कहा--यातुधानी! तुम यहाँसे वनमें जाओ और वहाँ अरुन्धतीसहित सातों ऋषियोंका, उनकी दासीका और उस दासीके पतिका भी नाम पूछकर उसका तात्पर्य अपने मनमें धारण करो। इस प्रकार उन सबके नामोंका अर्थ समझकर उन्हें मार डालो; उसके बाद जहाँ इच्छा हो चली जाना

બ્રાહ્મણ સદા મુનિભાવ ધરાવી વેદોનું સતત જપ કરતો રહે. આ બધાના નામ જાણી આ બધાનો વિનાશ કર; અને તેઓ નષ્ટ થયા પછી, તને જ્યાં ઇચ્છા થાય ત્યાં સ્વેચ્છાએ જઈશકેશ।

Verse 57

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी । जगाम तद्‌ वन यत्र विचेरुस्ते महर्षय:,राजाकी यह आज्ञा पाकर यातुधानीने “तथास्तु” कहकर इसे स्वीकार किया और जहाँ वे महर्षि विचरा करते थे, उस वनमें चली गयी

રાજાની આજ્ઞા મેળવી, રૂપ ધારણ કરવામાં સમર્થ યાતુધાની “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને જ્યાં તે મહર્ષિઓ વિચરતા હતા તે વનમાં ગઈ।

Verse 58

भीष्म उवाच अथात्रिप्रमुखा राजन्‌ वने तस्मिन्‌ महर्षय: । व्यचरन्‌ भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! उन दिनों वे अत्रि आदि महर्षि उस वनमें फल-मूलका आहार करते हुए घूमा करते थे

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! તે સમયે અત્રિપ્રમુખ મહર્ષિઓ તે વનમાં મૂળ અને ફળ ખાઈને વિચરતા હતા।

Verse 59

अथापश्यन्‌ सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम्‌ । परिव्रजन्तं स्थूलांगं परिव्राजं शुना सह,एक दिन उन महर्षियोंने देखा, एक संन्यासी कुत्तेके साथ वहाँ इधर-उधर विचर रहा है। उसका शरीर बहुत मोटा था। उसके मोटे कंधे, हाथ, पैर, मुख और पेट आदि सभी अंग सुन्दर और सुडौल थे

પછી તે મહર્ષિઓએ જોયું કે એક પરિભ્રાજક સંન્યાસી કૂતરાની સાથે અહીં-ત્યાં ફરતો હતો. તેનું શરીર બહુ સ્થૂલ હતું; ખભા, હાથ, પગ, મુખ, ઉદર વગેરે બધા અંગો સુંદર અને સુસંગત હતા।

Verse 60

अरुन्धती तु त॑ दृष्टवा सर्वांगोपचितं शुभम्‌ | भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृूषीन्‌,अरुन्धतीने सारे अंगोंसे हृष्ट-पुष्ट हुए उस सुन्दर संन्यासीको देखकर ऋषियोंसे कहा --'क्या आपलोग कभी ऐसे नहीं हो सकेंगे?”

અરુન્ધતીએ સર્વાંગે પોષિત અને શુભ એવા તે સંન્યાસીને જોઈને ઋષિઓને કહ્યું—“શું તમે લોકો ક્યારેય આવા નહીં બની શકો?”

Verse 61

वसिष्ठ उवाच नैतस्थेह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्ठठतम्‌ । सायं प्रातश्न होतव्यं तेन पीवाउ्छुना सह,वसिष्ठजीने कहा--हमलोगोंकी तरह इसको इस बातकी चिन्ता नहीं है कि आज हमारा अग्निहोत्र नहीं हुआ और सबेरे तथा शामको अग्निहोत्र करना है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ खूब मोटा-ताजा हो गया है

વસિષ્ઠે કહ્યું—“અમારી જેમ તેને આ ચિંતા નથી કે આજે અગ્નિહોત્ર થયું નથી અને સવાર-સાંજે તે કરવું જ જોઈએ; તેથી કૂતરાની સાથે રહીને તે બહુ જ પોષિત થઈ ગયો છે.”

Verse 62

अत्रिर्वाच नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्य समाहतम्‌ । कृच्छाधीतं प्रणष्टं च तेन पीवाउछुना सह,अत्रि बोले--हमलोगोंकी तरह भूखके मारे उसकी सारी शक्ति नष्ट नहीं हो गयी है तथा बड़े कष्टसे जो वेदोंका अध्ययन किया गया था, वह भी हमारी तरह इसका नष्ट नहीं हुआ है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है

અત્રિએ કહ્યું—અમારી જેમ ભૂખે તેની શક્તિને દબાવીને નષ્ટ કરી નથી. અને ભારે કષ્ટે મેળવેલું વેદાધ્યયન પણ અમારી જેમ તેનું નષ્ટ થયું નથી. તેથી તે કૂતરાની સાથે રહીને પણ પુષ્ટ થયો છે.

Verse 63

विश्वामित्र उवाच नैतस्येह यथास्माकं शभश्रच्छास्त्रं जरद्गव: | अलस: क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाउछुना सह,विश्वामित्रने कहा--हमलोगोंका भूखके मारे सनातन शास्त्र विस्मृत हो गया है और शास्त्रोक्त धर्म भी क्षीण हो चला है। ऐसी दशा इसकी नहीं है तथा यह आलसी, केवल पेटकी भूख बुझानेमें ही लगा हुआ और मूर्ख है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—હે જરદગવ! આ અમારી જેમ નથી; ભૂખના દબાણથી અમારું શાશ્વત શાસ્ત્ર ભૂલાઈ ગયું છે અને શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ પણ ક્ષીણ થયો છે. પરંતુ આ તો આળસુ છે, માત્ર પેટ ભરવાની લાલસાથી ચાલે છે અને મૂર્ખ છે; તેથી તે કૂતરાની સાથે પણ પુષ્ટ થયો છે.

Verse 64

जगदग्निरुवाच नैतस्थेह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च । संचिन्त्यं वार्षिक चित्ते तेन पीवाउछुना सह,जमदग्नि बोले--हमारी तरह इसके मनमें वर्षभरके लिये भोजन और ईंधन जुटानेकी चिन्ता नहीं है, इसीलिये कुत्तेके साथ मोटा हो गया है

જમદગ્નિએ કહ્યું—અમારી જેમ વર્ષભર માટે ભોજન અને ઈંધણ જોગવવાની ચિંતા તેના મનમાં નથી. તેથી તે કૂતરાની સાથે પણ પુષ્ટ થયો છે.

Verse 65

कश्यप उवाच नैतस्थेह यथास्माकं चत्वारश्न सहोदरा: । देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाउछुना सह,कश्यपने कहा--हमलोगोंके चार भाई हमसे प्रतिदिन 'भोजन दो, भोजन दो” कहकर अन्न माँगते हैं, अर्थात्‌ हमलोगोंको एक भारी कुट॒म्बके भोजन-वस्त्रकी चिन्ता करनी पड़ती है। इस संन्यासीको यह सब चिन्ता नहीं है। अतः यह कुत्तेके साथ मोटा है

કશ્યપે કહ્યું—આ અમારી જેમ નથી. અમારા એક જ માતાના ચાર ભાઈઓ રોજ ‘આપો, આપો’ કહીને ભિક્ષા માગે છે; તેથી મોટા કુટુંબના અન્ન-વસ્ત્રનો ભાર અમારે સહન કરવો પડે છે. આ સંન્યાસીને એવી ચિંતા નથી; તેથી તે કૂતરાની સાથે પણ પુષ્ટ છે.

Verse 66

भरद्वाज उवाच नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मुबन्धोरचेतस: । शोको भार्यापवादेन तेन पीवाउछुना सह

ભરદ્વાજે કહ્યું—આ અચેત ‘બ્રહ્મબંધુ’ અમારી જેમ નથી. પત્ની પર લગાવાયેલા અપવાદથી જે શોક ઊભો થાય, તે તેના અંદર નથી; તેથી તે તે કરુણ આર્તનાદ સાથે પણ (અડગ) રહ્યો.

Verse 67

भरद्वाज बोले--इस विवेकशून्य ब्राह्मणबन्धुको हमलोगोंकी तरह अपनी स्त्रीके कलंकित होनेका शोक नहीं है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है ।। गौतम उवाच नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं च रांकवम्‌ । एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाउछुना सह,गौतम बोले--हमलोगोंकी तरह इसे तीन-तीन वर्षोतक कुशकी रस्सीकी बनी हुई तीन लरवाली मेखला और मृगचर्म धारण करके नहीं रहना पड़ता है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है

ગૌતમ બોલ્યા—આ માણસ અહીં અમારી જેમ કુશ-દોરાની ત્રણ-તારવાળી મેખલા અને મૃગચર્મ—પ્રત્યેકને ત્રણ-ત્રણ વર્ષ સુધી ધારણ કરીને—રહેતો નથી. તેથી તે કૂતરાની સાથે રહીને જાડો અને સુખી થયો છે.

Verse 68

भीष्म उवाच अथ दृष्टवा परिव्राट्‌ स तान्‌ महर्षीन्‌ शुना सह । अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमभथाचरत्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! कुत्तेसहित आये हुए संन्यासीने जब उन महर्षियोंको देखा, तब उनके पास आकर संन्यासकी मर्यादाकें अनुसार उनका हाथसे स्पर्श किया

ભીષ્મ બોલ્યા—રાજન! કૂતરાસહિત આવેલા તે પરિભ્રાજકે મહર્ષિઓને જોયા પછી તેમની પાસે જઈ સંન્યાસધર્મની મર્યાદા મુજબ તેમના હાથને સ્પર્શ કરીને પ્રણામ કર્યો.

Verse 69

परिचर्या बने तां तु क्षुत्प्रतिघातकारिकाम्‌ । अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते,तदनन्तर वे एक दूसरेको अपना कुशल-समाचार बताते हुए बोले--“हमलोग अपनी भूख मिटानेके लिये इस वनमें भ्रमण कर रहे हैं" ऐसा कहकर वे साथ-ही-साथ वहाँसे चल पड़े

પછી તેમણે પરસ્પર કુશળ-સમાચાર જણાવી કહ્યું—“ભૂખ નિવારવા માટે અમે આ વનમાં ભ્રમણ કરીએ છીએ.” એમ કહી તેઓ બધા સાથે જ ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.

Verse 70

एकनिश्चषयकार्याश्ष व्यचरन्त वनानि ते । आददाना: समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च,उन सबके निश्चय और कार्य एक-से थे। वे फल-मूलका संग्रह करके उन्हें साथ लिये उस वनमें विचर रहे थे

તેમનો સૌનો નિશ્ચય અને કાર્ય એક જ હતું. તેઓ મૂળ અને ફળ ઉપાડી-સંગ્રહ કરી, તેને સાથે લઈને તે વનમાં વિચરતા હતા.

Verse 71

कदाचिद्‌ विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैवृताम्‌ । शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशु: पद्मिनीं शुभाम्‌,एक दिन घूमते-फिरते हुए उन महर्षियोंको एक सुन्दर सरोवर दिखायी पड़ा; जिसका जल बड़ा ही स्वच्छ और पवित्र था। उसके चारों किनारोंपर सघन वृक्षोंकी पंक्ति शोभा पा रही थी

એક વખત વિચરતાં વિચરતાં તેમણે ઘન અને અવિરત વૃક્ષપંક્તિથી ઘેરાયેલું એક શુભ પદ્મિની (કમળ-સરોવર) જોયું. તેનું જળ અત્યંત સ્વચ્છ, પવિત્ર અને શાંત હતું.

Verse 72

बालादित्यवपु:प्रख्यै: पुष्करैरुपशोभिताम्‌ । वैदूर्यवर्णसदृशै: पद्मपत्रैरथावृताम्‌,प्रातःकालीन सूर्यके समान अरुण रंगके कमलपुष्प उस सरोवरकी शोभा बढ़ा रहे थे तथा वैदूर्यमणिकी-सी कान्तिवाले कमलिनीके पत्ते उसमें चारों ओर छा रहे थे

પ્રાતઃકાળના બાળસૂર્ય સમા અરુણવર્ણ કમળોથી તે સરોવર શોભિત હતું; અને વૈદૂર્યમણિ જેવી કાંતિ ધરાવતા કમળપત્રોએ તેને ચારે તરફથી ઢાંકી રાખ્યું હતું।

Verse 73

नानाविधैश्व विहगैर्जलप्रकरसेविभि: । एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्‌,नाना प्रकारके विहंगम कलरव करते हुए उसकी जलराशिका सेवन करते थे। उसमें प्रवेश करनेके लिये एक ही द्वार था। उसकी कोई वस्तु ली नहीं जा सकती थी। उसमें उतरनेके लिये बहुत सुन्दर सीढ़ियाँ बनी हुई थीं। वहाँ काई और कीचड़का तो नाम भी नहीं था

ત્યાં જળ પર નિર્ભર અનેક જાતનાં પક્ષીઓ વિવિધ કલરવ કરતાં તેની પ્રચુર જળરાશિ પીતા હતા। તેમાં પ્રવેશ માટે એક જ દ્વાર હતું; ત્યાંથી કશું પણ લેવું નિષિદ્ધ હતું। સ્નાન માટે ઉત્તમ અને સુઘડ પગથિયાં હતાં, અને તે કાઈ તથા કાદવથી સર્વથા રહિત હતું।

Verse 74

वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना । यातुधानीति विख्याता पदूमिनीं तामरक्षत,राजा वृषादर्भिकी भेजी हुई भयानक आकारवाली यातुधानी कृत्या उस तालाबकी रक्षा कर रही थी

રાજા વૃષાદર્ભી દ્વારા પ્રેરિત, વિકૃત દર્શનવાળી અને ‘યાતુધાની’ તરીકે વિખ્યાત એવી તે કૃત્યા તે પદ્મિની (કમળ-સરોવર)નું રક્ષણ કરતી હતી।

Verse 75

पशुसखसहायास्तु बिसार्थ ते महर्षय: । पद्मिनीमभिजम्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम्‌,पशुसखके साथ वे सभी महर्षि मृणाल लेनेके लिये उस सरोवरके तटपर गये, जो उस कृत्याके द्वारा सुरक्षित था

પશુસખની સહાયથી તે બધા મહર્ષિઓ મૃણાલ (કમળનાળ) મેળવવા માટે તે પદ્મિની પાસે ગયા, જે તે કૃત્યા દ્વારા રક્ષિત (અને દુર્ગમ) બનાવાઈ હતી।

Verse 76

ततस्ते यातुधानीं तां दृष्टवा विकृतदर्शनाम्‌ । स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षय:,सरोवरके तटपर खड़ी हुई उस यातुधानी कृत्याको जो बड़ी विकराल दिखायी देती थी, देखकर वे सब महर्षि बोले--

પછી કમલિનીના કિનારે ઊભેલી, વિકૃત દર્શનવાળી તે યાતુધાની કૃત્યાને જોઈને તે મહર્ષિઓએ તેને સંબોધી કહ્યું।

Verse 77

एका तिष्ठसि का च त्वं कस्यार्थे कि प्रयोजनम्‌ । पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि,“अरी! तू कौन है और किसलिये यहाँ अकेली खड़ी है? यहाँ तेरे आनेका क्या प्रयोजन है? इस सरोवरके तटपर रहकर तू कौन-सा कार्य सिद्ध करना चाहती है?”

ભીષ્મે કહ્યું—“તું કોણ છે, જે અહીં એકલી ઊભી છે, અને કોના માટે અહીં આવી છે? અહીં આવવાનો તારો શું હેતુ છે? કમળોથી ભરેલા આ સરોવરના કાંઠે આશ્રય લઈને કહો—તું કયું કાર્ય સિદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે?”

Verse 78

यातुधान्युवाच यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्य: कथंचन । आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधना:,यातुधानी बोली--तपस्वियो! मैं जो कोई भी होऊँ, तुम्हें मेरे विषयमें पूछ-ताछ करनेका किसी प्रकार कोई अधिकार नहीं है। तुम इतना ही जान लो कि मैं इस सरोवरका संरक्षण करनेवाली हूँ

યાતુધાની બોલી—“હું જે છું તે જ છું; મારા વિષે કોઈ રીતે પૂછપરછ કરવાનો તમને અધિકાર નથી. હે તપોધન તપસ્વીઓ, એટલું જાણો—હું આ પદ્મિની સરોવરની રક્ષિકા છું.”

Verse 79

ऋषय ऊचु: सर्व एव क्षुधार्ता: सम न चान्यत्‌ किंचिदस्ति न: । भवत्या: सम्मते सर्वे गृहल्लीयाम बिसान्युत,ऋषि बोले--भटद्रे! इस समय हमलोग भूखसे व्याकुल हैं और हमारे पास खानेके लिये दूसरी कोई वस्तु नहीं है। अत: यदि तुम अनुमति दो तो हम सब लोग इस सरोवरसे कुछ मृणाल ले लें

ઋષિઓ બોલ્યા—“ભદ્રે! અમે બધા અત્યારે ભૂખથી વ્યાકુળ છીએ અને ખાવા માટે અમારી પાસે બીજું કશું નથી. તેથી જો તારી સંમતિ હોય તો અમે આ સરોવરમાંથી થોડાં મૃણાલ (કમળના ડાંઠ) લઈ લઈએ.”

Verse 80

यातुधान्युवाच समयेन बिसानीतो गृह्नीध्वं कामकारत: । एकैको नाम मे प्रोक्‍्त्वा ततो गृह्नीत माचिरम्‌,यातुधानीने कहा--ऋषियो! एक शर्तपर तुम इस सरोवरसे इच्छानुसार मृणाल ले सकते हो। एक-एक करके आओ और मुझे अपना नाम और तात्पर्य बताकर मृणाल ले लो। इसमें विलम्ब करनेकी आवश्यकता नहीं है

યાતુધાની બોલી—“એક શરતે તમે આ સરોવરમાંથી ઇચ્છાનુસાર મૃણાલ લઈ શકો છો. પરંતુ એક-એક કરીને આવો; પહેલાં મને તમારું નામ અને તમારો આશય કહો, પછી મૃણાલ લો—વિલંબ ન કરશો.”

Verse 81

भीष्म उवाच विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम्‌ । अत्रि: क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमत्रवीत्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! उसकी यह बात सुनकर महर्षि अत्रि यह समझ गये कि 'यह राक्षसी कृत्या है और हम सब ऋषियोंका वध करनेकी इच्छासे यहाँ आयी हुई है।' तथापि भूखसे व्याकुल होनेके कारण उन्होंने इस प्रकार उत्तर दिया

ભીષ્મે કહ્યું—“રાજન! તેની વાત સાંભળીને મહર્ષિ અત્રિએ જાણી લીધું કે આ યાતુધાની—ઋષિઓના વધની ઇચ્છાવાળી કૃત્યા—છે. છતાં ભૂખથી અંતર વ્યાકુળ હોવાથી અત્રિએ ત્યારબાદ આ વચન કહ્યું.”

Verse 82

अत्रिरवाच अरात्रिरत्रि: सा रात्रियां नाथीते त्रिरद्य वै अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने

અત્રિએ કહ્યું—“હું અરાત્રિ અત્રિ છું. તે રાત્રિ હવે નિર્બળ થઈ ગઈ છે—આજે તે ત્રિવિધ રીતે પરાજિત થઈ છે. તેથી, હે શોભને, મારું નામ માત્ર ‘અરાત્રિ અત્રિ’ જ જાણ.”

Verse 83

अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत्‌ (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता, तबतककी अवस्था रात्रि कहलाती है। उस अज्ञानावस्थासे रहित होनेके कारण भी मैं अरात्रि एवं अत्रि कहलाता हूँ। सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अज्ञात होनेके कारण जो रात्रिके समान है, उस परमात्मतत्त्वमें मैं सदा जाग्रत्‌ रहता हूँ; अतः वह मेरे लिये अरात्रिके समान है, इस व्युत्पत्तिके अनुसार भी मैं अरात्रि और अत्रि (ज्ञानी) नाम धारण करता हूँ। यही मेरे नामका तात्पर्य समझो ।। यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत्‌ ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानीने कहा--तेजस्वी महर्षे! आपने जिस प्रकार अपने नामका तात्पर्य बताया है, उसका मेरी समझमें आना कठिन है। अच्छा, अब आप जाइये और तालाबमें उतरिये

અત્રિએ કહ્યું—“કલ્યાણી! કામ વગેરે શત્રુઓથી જે જીવને તારવે તેને ‘અરાત્રિ’ કહે છે; અને ‘અત્’—મૃત્યુ—થી જે બચાવે તેને ‘અત્રિ’ કહે છે. તેથી ‘અરાત્રિ’ હોવાથી હું ‘અત્રિ’ પણ છું. જ્યાં સુધી જીવને એકમાત્ર પરમાત્માનું જ્ઞાન ન થાય, ત્યાં સુધીની સ્થિતિ ‘રાત્રિ’ કહેવાય. તે અજ્ઞાનાવસ્થાથી રહિત હોવાથી પણ હું ‘અરાત્રિ’ અને ‘અત્રિ’ કહેવાઉં છું. અને જે પરમાત્મતત્ત્વ સર્વ પ્રાણીઓ માટે અજ્ઞાત હોવાથી રાત્રિસમાન છે, તેમાં હું સદા જાગૃત રહું છું; તેથી તે મારા માટે રાત્રિસમાન નથી—આ વ્યૂત્પત્તિ મુજબ પણ હું ‘અરાત્રિ’ અને ‘અત્રિ’ (જ્ઞાની) નામ ધારણ કરું છું. આ જ મારા નામનો તાત્પર્ય સમજો.” યાતુધાનીએ કહ્યું—“મહાદ્યુતિ મહર્ષે! તમે જેમ તમારા નામનો અર્થ જણાવ્યું, તે મારા મનથી ધારણ થવું કઠિન છે. હવે જાઓ—પદ્મિની સરોવરમાં ઉતરો.”

Verse 84

वसिष्ठ उवाच वसिष्ठो5स्मि वरिष्ठो5स्मि वसे वासगृहेष्वपि । वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्‌

વસિષ્ઠે કહ્યું—“હું વસિષ્ઠ છું; હું સર્વોત્કૃષ્ટ છું. આશ્રય આપનારના ઘરોમાં પણ હું વસું છું. મારી શ્રેષ્ઠતા અને વસવાટ—બન્ને કારણે મને ‘વસિષ્ઠ’ તરીકે જાણ.”

Verse 85

वसिष्ठ बोले--मेरा नाम वसिष्ठ है, सबसे श्रेष्ठ होनेके कारण लोग मुझे वरिष्ठ भी कहते हैं। मैं गृहस्थ-आश्रममें वास करता हूँ; अतः वसिष्ठता (ऐश्वर्य-सम्पत्ति) और वासके कारण तुम मुझे वसिष्ठ समझो ।। यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--मुने! आपने जो अपने नामकी व्याख्या की है उसके तो अक्षरोंका भी उच्चारण करना कठिन है। मैं इस नामको नहीं याद रख सकती। आप जाइये तालाबमें प्रवेश कीजिये

વસિષ્ઠે કહ્યું—“મારું નામ વસિષ્ઠ છે. સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતાં લોકો મને ‘વરિષ્ઠ’ પણ કહે છે. હું ગૃહસ્થાશ્રમમાં વસું છું; તેથી વસિષ્ઠતા (ઐશ્વર્ય-સમૃદ્ધિ અને ઉત્તમતા) તથા વસવાટ—આ બન્ને કારણોથી મને ‘વસિષ્ઠ’ તરીકે સમજો.” યાતુધાનીએ કહ્યું—“મુને! તમે તમારા નામની જે નિરુક્તિ આપી છે, તેના અક્ષરોનું ઉચ્ચારણ પણ કઠિન છે. હું આ નામ ધારણ કરી શકતી નથી. જાઓ—પદ્મિની તળાવમાં પ્રવેશ કરો.”

Verse 86

कश्यप उवाच कुलं कुलं च कुवम: कुवम: कश्यपो द्विज: । काश्य: काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय,कश्यपने कहा--यातुधानी! कश्य नाम है शरीरका, जो उसका पालन करता है उसे कश्यप कहते हैं। मैं प्रत्येक कुल (शरीर) में अन्तर्यामीरूपसे प्रवेश करके उसकी रक्षा करता हूँ, इसीलिये कश्यप हूँ। कु अर्थात्‌ पृथ्वीपर वम यानी वर्षा करनेवाला सूर्य भी मेरा ही स्वरूप है, इसलिये मुझे “कुवम” भी कहते हैं। मेरे देहका रंग काशके फूलकी भाँति उज्ज्वल है, अतः मैं काश्य नामसे भी प्रसिद्ध हूँ। यही मेरा नाम है। इसे तुम धारण करो

કશ્યપે કહ્યું—“યાતુધાનિ! ‘કશ્ય’ એ શરીરનું નામ છે; જે તેનું પાલન કરે તે ‘કશ્યપ’ કહેવાય. હું દરેક ‘કુલ’—અર્થાત્ દરેક દેહમાં—અંતર્યામી રૂપે પ્રવેશ કરીને તેની રક્ષા કરું છું; તેથી હું કશ્યપ છું. ‘કુ’ એટલે પૃથ્વી પર ‘વમ’—વર્ષા—કરાવનાર સૂર્ય પણ મારું જ સ્વરૂપ છે; તેથી મને ‘કુવમ’ પણ કહે છે. મારા દેહનું તેજ કાશના ફૂલ જેવું ઉજ્જ્વળ છે; તેથી હું ‘કાશ્ય’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છું. આ જ મારું નામ છે—તે ધારણ કર.”

Verse 87

यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत्‌ ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--महर्षे! आपके नामका तात्पर्य समझना मेरे लिये बहुत कठिन है। आप भी कमलोंसे भरी हुई बावड़ीमें जाइये

યાતુધાની બોલી—હે મહાદ્યુતે મહર્ષિ! તમે જેમ સમજાવ્યું તેમ મારા વિષે તમારા નામનો અર્થ મનથી ધારણ કરવો અતિ કઠિન છે. આવો—કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં ઉતરો.

Verse 88

भरद्वाज उवाच भरे5सुतान्‌ भरेडशिष्यान्‌ भरे देवान्‌ भरे द्विजान्‌ । भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने,भरद्वाजने कहा--कल्याणी! जो मेरे पुत्र और शिष्य नहीं हैं, उनका भी मैं पालन करता हूँ, तथा देवता, ब्राह्मण, अपनी धर्मपत्नी तथा द्वाज (वर्णसंकर) मनुष्योंका भी भरण-पोषण करता हूँ, इसलिये भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध हूँ

ભરદ્વાજ બોલ્યા—કલ્યાણી! હું મારા પુત્રોનું પાલન કરું છું, શિષ્યોનું પણ; યજ્ઞાદિ દ્વારા દેવતાઓને તૃપ્ત કરું છું અને દાનધર્મથી દ્વિજોને પણ આધાર આપું છું. હું મારી ધર્મપત્નીનું તથા ‘દ્વાજ’ (વર્ણસંકર) કહેવાતા લોકોનું પણ ભરણ-પોષણ કરું છું; તેથી, હે શોભને, હું ભરદ્વાજ નામે પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 89

यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--मुनिवर! आपके नामाक्षरका उच्चारण करनेमें भी मुझे क्लेश जान पड़ता है, इसलिये मैं इसे धारण नहीं कर सकती। जाइये, आप भी इस सरोवरमें उतरिये

યાતુધાની બોલી—મુનિવર! તમારા નામનું આ નિરુક્ત પણ મને કષ્ટથી ઉચ્ચારાતા અક્ષરો જેવું લાગે છે; હું તેને ધારણ કરી શકતી નથી. જાઓ—કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં ઉતરો.

Verse 90

गौतम उवाच गोदमो दमतो<5धूमो5दमस्ते समदर्शनात्‌ । विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्‌,गौतमने कहा--कृत्ये! मैंने गो नामक इन्द्रियोंका संयम किया है, इसलिये “गोदम' नाम धारण करता हूँ। मैं धूमरहित अग्निके समान तेजस्वी हूँ, सबमें समान दृष्टि रखनेके कारण तुम्हारे या और किसीके द्वारा मेरा दमन नहीं हो सकता। मेरे शरीरकी कान्ति (गो) अन्धकारको दूर भगानेवाली (अतम) है, अतः तुम मुझे गौतम समझो

ગૌતમ બોલ્યા—હે કૃત્યે! મેં ‘ગો’ એટલે ઇન્દ્રિયોનું દમન કર્યું છે, તેથી હું ‘ગોદમ’ કહેવાઉં છું. હું ધૂમરહિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છું. સમદૃષ્ટિના કારણે તું કે બીજો કોઈ મને દમન કરી શકશે નહીં. હે યાતુધાની! મને ગૌતમ તરીકે જાણ અને સમજી લે.

Verse 91

यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत्‌ ते मयि नाम महामुने । नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--महामुने! आपके नामकी व्याख्या भी मैं नहीं समझ सकती। जाइये, पोखरेमें प्रवेश कीजिये

યાતુધાની બોલી—હે મહામુને! તમે જેમ કહ્યું તેમ મારા વિષે તમારા નામનો અર્થ સમજવો તો દૂર, તેને ધારણ કરવું પણ મારા માટે શક્ય નથી. આવો—કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં ઉતરો.

Verse 92

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ,विश्वामित्र उवाच विश्वे देवाश्न मे मित्र मित्रमस्मि गवां तथा । विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध माम्‌ विश्वामित्रने कहा--यातुधानी! तू कान खोलकर सुन ले, विश्वेदेव मेरे मित्र हैं, तथा गौओं और सम्पूर्ण विश्वका मैं मित्र हूँ। इसलिये संसारमें विश्वामित्रके नामसे प्रसिद्ध हूँ

વિશ્વામિત્રે કહ્યું— વિશ્વેદેવો મારા મિત્ર છે અને હું પણ ગાયોનો મિત્ર છું. હું સમગ્ર જગતનો મિત્ર છું; તેથી જ જગતમાં ‘વિશ્વામિત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ છું. હે યાતુધાની, સાવધાન થઈ સાંભળ અને મને યથાર્થ રીતે જાણ.

Verse 93

यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--महर्ष! आपके नामकी व्याख्याके एक अक्षरका भी उच्चारण करना मेरे लिये कठिन है। इसे याद रखना मेरे लिये असम्भव है। अत: जाइये, सरोवरमें प्रवेश कीजिये इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि बिसस्तैन्योपाख्याने त्रिनवतितमो<ध्याय:

યાતુધાની બોલી— મહર્ષે! તમારા નામની આ વ્યાખ્યા મારા માટે અક્ષર અક્ષર ઉચ્ચારવી પણ દુઃખદ છે. તેને યાદ રાખવું મારા વશમાં નથી. તેથી જાઓ— કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં ઉતરો.

Verse 94

जगदग्निरुवाच जाजमद्यजजाने5हं जिजाहीह जिजायिषि । जमदग्निरिति ख्यातस्ततो मां विद्धि शोभने,जमदग्निने कहा--कल्याणी! मैं जगत्‌ अर्थात्‌ देवताओंके आहवनीय अग्निसे उत्पन्न हुआ हूँ, इसलिये तुम मुझे जमदग्नि नामसे विख्यात समझो

જમદગ્નિએ કહ્યું— કલ્યાણી! આજે હું દેવતાઓના આહવનીય યજ્ઞાગ્નિમાંથી જન્મ્યો છું. તેથી મને ‘જમદગ્નિ’ નામે વિખ્યાત જાણ.

Verse 95

यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत्‌ ते मयि नाम महामुने । नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--महामुने! आपने जिस प्रकार अपने नामका तात्पर्य बतलाया है, उसको समझना मेरे लिये बहुत कठिन है। अब आप सरोवरमें प्रवेश कीजिये

યાતુધાની બોલી— મહામુને! તમે તમારા નામનો અર્થ જેમ સમજાવ્યો છે, તેને સમજવું અને ધારણ કરવું મારા માટે કઠિન છે. તેથી જાઓ— કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં ઉતરો.

Verse 96

अरुन्धत्युवाच धरान्‌ धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम्‌ । मनो<नुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्धयारुन्धतीम्‌,अरुन्धतीने कहा--यातुधानी! मैं अरु अर्थात्‌ पर्वत, पृथ्वी और द्युलोकको अपनी शक्तिसे धारण करती हूँ। अपने स्वामीसे कभी दूर नहीं रहती और उनके मनके अनुसार चलती हूँ, इसलिये मेरा नाम अरुन्धती है

અરુન્ધતીએ કહ્યું— હે યાતુધાની! હું મારી શક્તિથી પર્વતો, ધરતી અને વસુધાને ધારણ કરું છું. હું મારા પતિથી કદી દૂર રહેતી નથી અને તેમના મન અનુસાર ચાલું છું; તેથી મારું નામ ‘અરુન્ધતી’ છે.

Verse 97

यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--देवि! आपने जो अपने नामकी व्याख्या की है, उसके एक अक्षरका भी उच्चारण मेरे लिये कठिन है, अतः इसे भी मैं नहीं याद रख सकती। आप तालाबमें प्रवेश कीजिये

યાતુધાની બોલી—દેવી! તમે આપેલી તમારા નામની વ્યાખ્યા એવા અક્ષરોથી બનેલી છે કે મારા માટે તેનું ઉચ્ચારણ દુઃખદ અને કઠિન છે. હું તેને ધારણ કરી શકતી નથી. આવો—પદ્મિની તળાવમાં ઉતરો.

Verse 98

गण्डोवाच वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते । तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे,गण्डाने कहा--अग्निसे उत्पन्न होनेवाली कृत्ये! गडि धातुसे गण्ड शब्दकी सिद्धि होती है, यह मुखके एक देश--कपोलका वाचक है। मेरा कपोल (गण्ड) ऊँचा है, इसलिये लोग मुझे गण्डा कहते हैं

ગંડાએ કહ્યું—અગ્નિથી જન્મેલી કૃત્યે! ‘ગંડ્’ ધાતુ મુખના એક ભાગ—કપોલ—નો બોધ કરાવે છે. મારું કપોલ ઉન્નત હોવાથી લોકો મને ‘ગંડ’ કહે છે.

Verse 99

यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--तुम्हारे नामकी व्याख्याका भी उच्चारण करना मेरे लिये कठिन है। अतः इसको याद रखना असम्भव है। जाओ, तुम भी बावड़ीमें उतरो

યાતુધાની બોલી—તમારા નામની આ વ્યાખ્યા પણ મારા માટે ઉચ્ચારવામાં કષ્ટદાયક છે; તેથી તેને યાદ રાખવું અશક્ય છે. જાઓ—તમે પણ પદ્મિનીમાં ઉતરો.

Verse 100

पशुसख उवाच पशून्‌ रज्जामि दृष्टवाहं पशूनां च सदा सखा | गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसम्भवे,पशुसखने कहा--आगसे पैदा हुई कृत्ये! मैं पशुओंको प्रसन्न रखता हूँ और उनका प्रिय सखा हूँ; इस गुणके अनुसार मेरा नाम पशुसख है

પશુસખે કહ્યું—અગ્નિજ કૃત્યે! હું પશુઓને પ્રસન્ન રાખું છું અને સદા તેમનો સખા છું; આ ગુણથી જ મારું નામ ‘પશુસખ’ છે એમ જાણો.

Verse 101

यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्‌ | नैतद्‌ धारयितुं शक्‍्यं गच्छावतर पद्मिनीम्‌,यातुधानी बोली--तुमने जो अपने नामकी व्याख्या की है, उसके अक्षरोंका उच्चारण करना भी मेरे लिये कष्टप्रद है। अत: इसको याद नहीं रख सकती; अब तुम भी पोखरेमें जाओ

યાતુધાની બોલી—તમે તમારા નામની જે વ્યાખ્યા કરી, તેના અક્ષરો પણ મારા માટે કષ્ટદાયક છે; તેથી હું તેને યાદ રાખી શકતી નથી. હવે તમે પણ તળાવમાં જાઓ.

Verse 102

शुनःसख उवाच एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे । शुन:ः:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय

શુનઃસખે કહ્યું—આ લોકોએ જેમ પોતાનું નામ કહ્યું છે તેમ હું અહીં કહેવા સમર્થ નથી. મને શુનઃસખનો સખા માન; પરંતુ મને યાતુધાની સાથે સંકળાયેલો સમજીને પણ સાવધાન રહેજે.

Verse 103

शुन:सख (संन्यासी) ने कहा--यातुधानी! इन ऋषियोंने जिस प्रकार अपना नाम बताया है; उस तरह मैं नहीं बता सकता। तू मेरा नाम शुन:सख समझ ।। यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत्‌ ते वाक्‍्यं संदिग्धया गिरा | तस्मात्‌ पुनरिदानी त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज,यातुधानी बोली--विप्रवर! आपने संदिग्धवाणीमें अपना नाम बताया है। अत: अब फिर स्पष्टरूपसे अपने नामकी व्याख्या कीजिये

શુનઃસખ (સંન્યાસી) એ કહ્યું—હે યાતુધાની! આ ઋષિઓએ જેમ પોતાના નામ કહ્યાં છે તેમ હું મારું નામ કહી શકતો નથી. મારું નામ ‘શુનઃસખ’ એમ જ માન. યાતુધાની બોલી—હે દ્વિજ! તમે તમારા નામ વિષે સંદિગ્ધ વાણી બોલ્યા છો; તેથી હવે ફરી સ્પષ્ટ રીતે કહો—તમારું સાચું નામ શું છે?

Verse 104

शुन:सख उवाच सकृदुक्त मया नाम न गृहीतं त्वया यदि । तस्मात्‌ त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा जिरम्‌,शुन:ःसखने कहा--मैंने एक बार अपना नाम बता दिया फिर भी यदि तूने उसे ग्रहण नहीं किया तो इस प्रमादके कारण मेरे इस त्रिदण्डकी मार खाकर अभी भस्म हो जा-- इसमें विलम्ब न हो

શુનઃસખે કહ્યું—મેં એક વાર મારું નામ કહી દીધું; છતાં જો તું તેને ગ્રહણ ન કરે, તો આ પ્રમાદના કારણે મારા ત્રિદંડના પ્રહારે હમણાં જ ભસ્મ થઈ જા—વિલંબ ન કર.

Verse 105

सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्थ्नि हता तदा । कृत्या पपात मेदिन्यां भस्म सा च जगाम ह

ત્યારે તેણે બ્રહ્મદંડ સમાન પ્રભાવશાળી દંડથી તેના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. તે કૃત્યા ધરતી પર પડી અને ભસ્મ થઈ ગઈ—એવું કહેવાય છે.

Verse 106

यह कहकर उस संन्यासीने ब्रह्मदण्डके समान अपने त्रिदण्डसे उसके मस्तकपर ऐसा हाथ जमाया कि वह यातुधानी पृथ्वीपर गिर पड़ी और तुरंत भस्म हो गयी ।। शुन:ःसखा च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम्‌ | भूवि त्रिदण्डं विष्ट भ्य शाद्धले समुपाविशत्‌,इस प्रकार शुन:ः:सखने उस महाबलवती राक्षसीका वध करके त्रिदण्डको पृथ्वीपर रख दिया और स्वयं भी वे वहीं घाससे ढँकी हुई भूमिपर बैठ गये

આ રીતે તે મહાબલવતી યાતુધાનીનો વધ કરીને શુનઃસખે પોતાનો ત્રિદંડ ધરતીમાં દૃઢપણે ગાડી દીધો અને ત્યાં જ ઘાસથી ઢંકાયેલી ભૂમિ પર બેસી ગયો.

Verse 107

ततस्ते मुनय: सर्वे पुष्कराणि बिसानि च । यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विता:,तदनन्तर वे सभी महर्षि इच्छानुसार कमलके फूल और मृणाल लेकर प्रसन्नतापूर्वक सरोवरसे बाहर निकले

પછી તે બધા મુનિઓ ઇચ્છાનુસાર કમળનાં ફૂલ અને મૃણાલ લઈને આનંદિત થઈ સરોવરથી બહાર ઊભા થયા।

Verse 108

श्रमेण महता कृत्वा ते बिसानि कलापश: । तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा,फिर बहुत परिश्रम करके उन्होंने अलग-अलग बोझे बाँधे। इसके बाद उन्हें किनारेपर ही रखकर वे सरोवरके जलसे तर्पण करने लगे

પછી ભારે પરિશ્રમ કરીને તેમણે મૃણાલોને અલગ-અલગ ગાંઠોમાં બાંધ્યા। કમળોથી ભરેલા સરોવરના કિનારે મૂકી, તેમણે એ જ જળથી તર્પણ કર્યું।

Verse 109

अथोत्थाय जलात्‌ तस्मातू्‌ सर्वे ते समुपागमन्‌ । नापश्यंश्वापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभा:,थोड़ी देर बाद जब वे पुरुषप्रवर पानीसे बाहर निकले तो उन्हें रखे हुए अपने वे मृणाल नहीं दिखायी पड़े

થોડી વારમાં તે પુરુષપ્રવર પાણીમાંથી બહાર આવી સૌ ભેગા થયા; પરંતુ કિનારે રાખેલા તે મૃણાલ તેમને દેખાયા નહીં।

Verse 110

ऋषय ऊचु: केन क्षुधापरीतानामस्माकं पापकर्मणाम्‌ । नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणाम्‌,तब वे ऋषि एक दूसरेसे कहने लगे--अरे! हम सब लोग भूखसे व्याकुल थे और अब भोजन करना चाहते थे। ऐसे समयमें किस निर्दयीने हम पापियोंके मृणाल चुरा लिये

ઋષિઓ બોલ્યા—“અરે! અમે ભૂખથી પીડિત છીએ અને હવે આહાર ઇચ્છીએ છીએ; છતાં કોઈ નિર્દયે અમારાં—પાપકર્મવાળાં—મૃણાલ ઉપાડી લીધાં. તે કોણ?”

Verse 111

ते शंकमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुद्धिजसत्तमा: । त ऊचु:ः समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन,शत्रुसूदन! वे श्रेष्ठ ब्राह्मण आपसमें ही एक-दूसरेपर संदेह करते हुए पूछ-ताछ करने लगे और अन्तमें बोले--“हम सब लोग मिलकर शपथ करें"

શંકિત થયેલા તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ પરસ્પર પૂછપરછ શરૂ કરી. અંતે સૌએ કહ્યું—“હે શત્રુદમન! આવો, આપણે સૌ મળીને શપથપૂર્વક એક સંકલ્પ કરીએ.”

Verse 112

त उक्त्वा बाढमित्येवं सर्व एव तदा समम्‌ | क्षुधार्ता: सुपरिश्रान्ता: शपथायोपचक्रमु:,शपथकी बात सुनकर सब-के-सब बोल उठे--“बहुत अच्छा'। फिर वे भूखसे पीड़ित और परिश्रमसे थके-माँदे ब्राह्मण एक साथ ही शपथ खानेको तैयार हो गये

એ વાત સાંભળીને બધા એકસાથે બોલ્યા—“બરાબર।” પછી ભૂખથી પીડિત અને પરિશ્રમથી અત્યંત થાકેલા તે બ્રાહ્મણો એકસાથે શપથ લેવા તૈયાર થયા।

Verse 113

अत्रिऱवाच सगां स्पृशतु पादेन सूर्य च प्रतिमेहतु । अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः:

અત્રિએ કહ્યું—“જે ગાયને પગથી સ્પર્શ કરે, અને સૂર્ય તરફ મોઢું કરીને મૂત્ર કરે; તેમજ અનધ્યાયના દિવસે અધ્યયન કરે—તે મૃણાલ-ચોરીનું પાપ કરે છે।”

Verse 114

अत्रि बोले--जो मृणालकी चोरी करता हो उसे गायको लात मारने, सूर्यकी ओर मुँह करके पेशाब करने और अनध्यायके समय अध्ययन करनेका पाप लगे ।। वसिष्ठ उवाच अनध्याये पठेल्लोके शुन: सः परिकर्षतु । परिव्राट्‌ कामवृत्तस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः,वसिष्ठ बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे निषिद्ध समयमें वेद पढ़ने, कुत्ते लेकर शिकार खेलने, संन्यासी होकर मनमाना बर्ताव करने, शरणागतको मारने, अपनी कन्या बेचकर जीविका चलाने तथा किसानके धन छीन लेनेका पाप लगे

વસિષ્ઠે કહ્યું—“જે નિષિદ્ધ સમયે વેદપાઠ કરે, તે લોકમાં કૂતરાઓ દ્વારા ઘસડાતો હોય તેમ ભારે દોષનો ભાગી બને છે. અને જે પરિભ્રમણ કરતો સંન્યાસી થઈને પણ કામેચ્છા મુજબ વર્તે—તે પણ મૃણાલ-ચોરીનું પાપ કરે છે।”

Verse 115

शरणागतं हन्तु स वै स्वसुतां चोपजीवतु । अर्थान्‌ कांक्षतु कीनाशाद्‌ बिसस्तैन्यं करोति यः,वसिष्ठ बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे निषिद्ध समयमें वेद पढ़ने, कुत्ते लेकर शिकार खेलने, संन्यासी होकर मनमाना बर्ताव करने, शरणागतको मारने, अपनी कन्या बेचकर जीविका चलाने तथा किसानके धन छीन लेनेका पाप लगे

વસિષ્ઠે કહ્યું—“જે શરણાગતને મારી નાખે, જે પોતાની દીકરીને વેચીને જીવિકા ચલાવે, જે ખેડૂતના ધન પર લાલચ રાખીને તેને છીનવી લે, અને જે મૃણાલ-ચોરી કરે—તે ઘોર પાપનો ભાગી બને છે।”

Verse 116

कश्यप उवाच सर्वत्र सर्व लपतु न्यासलोपं करोतु च । कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः:

કશ્યપે કહ્યું—“જે સર્વત્ર બધું જ હડપ કરે, જે ન્યાસ (અમાનત) નો લોપ કરે, અને જે કૂટ-સાક્ષી બને—તે મૃણાલ-ચોરીનું પાપ કરે છે।”

Verse 117

कश्यपने कहा--जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसको सब जगह सब तरहकी बातें कहने, दूसरोंकी धरोहर हड़प लेने और झूठी गवाही देनेका पाप लगे ।। वृथामांसाशनश्नास्तु वृथादानं करोतु च । यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः:,जो मृणालोंकी चोरी करता हो उसे मांसाहारका पाप लगे। उसका दान व्यर्थ चला जाय तथा उसे दिनमें स्त्रीके साथ समागम करनेका पाप लगे

કાશ્યપે કહ્યું—જે બિસા (કમળના ડાંઠના તંતુ) ચોરી કરે છે, તેને અકારણ માંસાહારનું પાપ લાગે છે; તેનું દાન નિષ્ફળ જાય છે; અને દિવસે સ્ત્રીસંગનો દોષ પણ તેને લાગે છે. આમ, નાનું લાગતું ચોરીકર્મ પણ અનેક ધર્મદોષો લાવે છે.

Verse 118

भरद्वाज उवाच नृशंसस्त्यक्तधर्मस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः,भरद्वाज बोले--जिसने मृणाल चुराया हो उस निर्दयीको धर्मके परित्यागका दोष लगे। वह स्त्रियों, कुटुम्बीजनों तथा गौओंके साथ पापपूर्ण बर्ताव करनेका दोषी हो और ब्राह्मणको वाद-विवादमें पराजित करनेका पाप लगे

ભરદ્વાજે કહ્યું—જે બિસા ચોરી કરે છે, તે ક્રૂર અને ધર્મત્યાગી ગણાય છે. સ્ત્રીઓ, પોતાના સગાં-સંબંધીઓ અને ગાયો પ્રત્યે પાપપૂર્ણ વર્તનનો દોષ તેને લાગે છે; તેમજ વાદ-વિવાદમાં બ્રાહ્મણને પરાજિત કરવાનો પાપ પણ તેને લાગે છે.

Verse 119

उपाध्यायमध: कृत्वा ऋचो<ध्येतु अजूंषि च । जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः:,जो मृणालकी चोरी करता हो, उसे उपाध्याय (अध्यापक या गुरु) को नीचे बैठाकर उनसे ऋग्वेद और यजुर्वेदका अध्ययन करने और घास-फ़ूसकी आगमें आहुति डालनेका पाप लगे

જે બિસા ચોરી કરે છે, તેને એવો પાપ લાગે છે જાણે તે ઉપાધ્યાયને નીચે બેસાડીને ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદ ભણે અને ઘાસ-ફૂસની આગમાં આહુતિ આપે.

Verse 120

जगदग्निरुवाच पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चैव द्रह्मतु । अनृतौ मैथुन यातु बिसस्तैन्यं करोति यः:,जमदग्नि बोले--जिसने मृणालोंका अपहरण किया हो, उसे पानीमें मलत्याग करनेका पाप लगे, गाय मारनेका अथवा उसके साथ द्रोह करनेका तथा ऋतुकाल आये बिना ही स्त्रीके साथ समागम करनेका पाप लगे

જમદગ્નિએ કહ્યું—જે બિસા ચોરી કરે છે, તેને પાણીમાં મલત્યાગ કરવાનો પાપ લાગે છે; ગાયને મારવાનો અથવા ગાય પ્રત્યે દ્રોહ કરવાનો દોષ લાગે છે; અને ઋતુકાળ વિના સ્ત્રીસંગ કરવાનો પાપ પણ તેને લાગે છે.

Verse 121

द्वेष्यो भार्योपजीवी स्यादू दूरबन्धुश्न वैरवान्‌ । अन्योन्यस्यातिथिकश्षास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः:,जिसने मृणाल चुराये हों उसे सबके साथ द्वेष करनेका, स्त्रीकी कमाईपर जीविका चलानेका, भाई-बन्धुओंसे दूर रहनेका, सबसे वैर करनेका और एक-दूसरेके घर अतिथि होनेका पाप लगे

ભરદ્વાજે કહ્યું—જે બિસા ચોરી કરે છે, તે સૌનો દ્વેષ્ય બને છે; પત્નીની કમાણી પર જીવવા લાગે છે; ભાઈ-બાંધવો અને સગાંથી દૂર રહે છે; સૌ સાથે વૈર બાંધે છે; અને પરાધીન બની એકના ઘરમાંથી બીજાના ઘરમાં મહેમાન તરીકે ભટકે છે.

Verse 122

गौतम उवाच अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु । विक्रीणातु तथा सोम॑ बिसस्तैन्यं करोति यः,गौतम बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे वेदोंको पढ़कर त्यागनेका, तीनों अग्नियोंका परित्याग करनेका और सोमरसका विक्रय करनेका पाप लगे

ગૌતમ બોલ્યા—જે મૃણાલ (બિસ) ચોરી કરે છે, તેને વેદો ભણીને ત્યાગ કર્યાનું, ત્રણ પવિત્ર અગ્નિઓ ત્યજી દીધાનું અને સોમનો વેચાણ કર્યાનું પાપ લાગે છે।

Verse 123

उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपति: । तस्य सालोक्‍्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः,जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसे वही लोक मिले, जो एक ही कूपमें पानी भरनेवाले, गाँवमें निवास करनेवाले और शूद्रकी पत्नीसे संसर्ग रखनेवाले ब्राह्मणको मिलता है

જે ગામમાં એક જ કૂવામાંથી સૌ પાણી ભરે છે, ત્યાં જે બ્રાહ્મણ શૂદ્રા સ્ત્રી સાથે સહવાસ કરે છે—મૃણાલ (બિસ) ચોરનારને એ જ લોક પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 124

विश्वामित्र उवाच जीवतो वै गुरून्‌ भृत्यान्‌ भरन्त्वस्य परे जना: । अगतिर्षहुपुत्र: स्याद्‌ बिसस्तैन्यं करोति यः,विश्वामित्र बोले--जो इन मृणालोंको चुरा ले गया हो, जिस पुरुषके जीवित रहनेपर उसके गुरु और माता तथा पिताका दूसरे पुरुष पोषण करें उसको और जिसकी कुगति हुई हो तथा जिसके बहुत-से पुत्र हों उसको जो पाप लगता है वह पाप उसे लगे

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જે મૃણાલ (બિસ) ચોરી કરે, તેના પર એ જ પાપ પડે: તે જીવતો હોય ત્યારે જ તેના ગુરુજન અને આશ્રિતોનું પાલન બીજા કરે; તે દુર્ગતિને પામે; અને અનેક પુત્રો હોવા છતાં કર્તવ્યચ્યૂત રહે।

Verse 125

अशुचिर्त्रद्यकूटो5स्तु ऋद्धया चैवाप्यहंकृत: । कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति य:,जिसने मृणालोंका अपहरण किया हो, उसे अपवित्र रहनेका, वेदको मिथ्या माननेका, धनका घमंड करनेका, ब्राह्मण होकर खेत जोतनेका और दूसरोंसे डाह रखनेका पाप लगे

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જે મૃણાલ (બિસ) અપહરણ કરે, તે અશુચિ બને; વેદનો નાસ્તિક/નિંદક બને; ધન-સમૃદ્ધિથી અહંકારિત બને; બ્રાહ્મણ થઈને પણ ખેડૂત બની હળ ચલાવે; અને મત્સરી બને।

Verse 126

वर्षाचरो<स्तु भृतको राज्ञश्नास्तु पुरोहित: । अयाज्यस्य भवेदृत्विग्‌ बिसस्तैन्यं करोति यः:,जिसने मृणाल चुराये हों, उसे वर्षाकालमें परदेशकी यात्रा करनेका, ब्राह्मण होकर वेतन लेकर काम करनेका, राजाके पुरोहित तथा यज्ञके अनधिकारीसे भी यज्ञ करानेका पाप लगे

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જે મૃણાલ (બિસ) ચોરી કરે, તે વર્ષાકાળમાં પરદેશ પ્રવાસી બને; બ્રાહ્મણ થઈને પણ વેતન લઈને કામ કરતો ભૃતક બને; રાજાનું અન્ન ખાવતો પુરોહિત બને; અને યજ્ઞ માટે અયોગ્ય માણસનો પણ ઋત્વિજ બને।

Verse 127

अरुन्धत्युवाच नित्यं परिभवेच्छवश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मना: । एका स्वादु समाश्षातु बिसस्तैन्यं करोति या,अरुन्धती बोलीं--जो स्त्री मृणालोंकी चोरी करती हो उसे प्रतिदिन सासका तिरस्कार करनेका, अपने पतिका दिल दुखानेका और अकेली ही स्वादिष्ट वस्तुएँ खानेका पाप लगे

અરુન્ધતીએ કહ્યું—જે સ્ત્રી મૃણાલ/બિસ (કમળદાંડી) ચોરી કરે છે, તેને દરરોજ સાસુનો તિરસ્કાર કરવાનો, પતિને દુઃખ આપવાનો અને એકલી જ સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ ખાવાનો દોષ લાગે છે।

Verse 128

ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये । अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या,जिसने मृणालोंकी चोरी की हो, उस स्त्रीको कुटुम्बीजनोंका अपमान करके घरमें रहनेका, दिन बीत जानेपर सत्तू खानेका, कलंकिनी होनेके कारण पतिके उपभोगमें न आनेका और ब्राह्मणी होकर भी क्षत्राणियोंके समान उग्र स्वभाववाले वीर पुत्रकी जननी होनेका पाप लगे

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—જે સ્ત્રીએ મૃણાલ/બિસ ચોરી કર્યું હોય, તે સગાં-સંબંધીઓ વચ્ચે ઘરમાં રહીને પણ અપમાનિત રહે છે, દિવસના અંતે માત્ર સત્તૂ ખાય છે; કલંકિત હોવાથી પતિના દાંપત્યસુખ માટે અયોગ્ય બને છે; અને બ્રાહ્મણી હોવા છતાં ક્ષત્રિય સ્વભાવનો ઉગ્ર, વીર પુત્ર જનમે છે—આ તેનું પાપફળ છે।

Verse 129

गण्डोवाच अनृतं भाषतु सदा बन्धुभिश्च विरुध्यतु । ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या

ગંડે કહ્યું—જે સ્ત્રી મૃણાલ/બિસ ચોરી કરે, તે સદા અસત્ય બોલે, પોતાના જ સગાં-સંબંધીઓ સાથે વિરુદ્ધ રહે, અને શુલ્ક લઈને કન્યાદાન કરે।

Verse 130

गण्डा बोली--जिस स्त्रीने मृणालकी चोरी की हो उसे सदा झूठ बोलनेका, भाई- बन्धुओंसे लड़ने और विरोध करने और शुल्क लेकर कन्यादान करनेका पाप लगे ।। साधयित्वा स्वयं प्राशेद्‌ दास्ये जीर्यतु चैव ह । विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या,जिस स्त्रीने मृणाल चुराया हो उसे रसोई बनाकर अकेली भोजन करनेका, दूसरोंकी गुलामी करती-करती ही बूढ़ी होनेका और पापकर्म करके मौतके मुखमें पड़नेका पाप लगे

ગંડાએ કહ્યું—જે સ્ત્રીએ મૃણાલ/બિસ ચોરી કર્યું હોય, તેને સદા અસત્ય બોલવાનો, ભાઈ-બાંધવો અને સગાંઓ સાથે ઝઘડો-વિરોધ કરવાનો અને શુલ્ક લઈને કન્યાદાન કરવાનો પાપ લાગે છે. તે પોતે રસોઈ બનાવી એકલી જ ખાશે; પરદાસ્યમાં જ વૃદ્ધ થશે; અને વિકર્મથી વિનાશકારી મૃત્યુ પામશે—આ મૃણાલ-ચોરીનું ફળ છે।

Verse 131

पशुसख उवाच दास एव प्रजायेतामप्रसूतिरकिंचन: । दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः,पशुसख बोला--जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसे दूसरे जन्ममें भी दासीके ही घरमें पैदा होने, संतानहीन और निर्धन होने तथा देवताओंको नमस्कार न करनेका पाप लगे

પશુસખે કહ્યું—જે મૃણાલ/બિસની ચોરી કરે છે, તે પરજન્મે દાસીના ઘરમાં જ જન્મે છે, સંતાનહીન અને નિર્ધન બને છે, અને દેવતાઓને નમસ્કાર ન કરવાનો દોષ પણ ભોગવે છે।

Verse 132

शुन:सख उवाच अध्वर्यवे दुहितरं वा ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्यचर्ये आशरथर्वणं वेदमधीत्य विप्र: स्‍्नायीत वा यो हरते बिसानि,शुन:ःसखने कहा--जिसने मृणालोंको चुराया हो वह ब्रह्मचर्यव्रत पूर्ण करके आये हुए यजुर्वेदी अथवा सामवेदी विद्वानको कन्यादान दे अथवा वह ब्राह्मण अथर्ववेदका अध्ययन पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय

શુનઃસખે કહ્યું—જેણે મૃણાલ (કમળના ડાંઠ) ચોર્યા હોય, તે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે યજુર્વેદના અધ્વર્યુને અથવા બ્રહ્મચર્યવ્રત પૂર્ણ કરેલા સામવેદના છાન્દોગ પંડિતને કન્યાદાન કરે; અથવા અથર્વવેદનું સંપૂર્ણ અધ્યયન કરીને તે બ્રાહ્મણ તત્કાળ સ્નાતક-સ્નાન કરે।

Verse 133

ऋषय ऊचु: इष्टमेतद्‌ द्विजातीनां योड्यं ते शपथ: कृत: । त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां न: शुन:सख,ऋषियोंने कहा--शुन:ःसख ! तुमने जो शपथ की है, वह तो ब्राह्मणोंको अभीष्ट ही है। अत: जान पड़ता है, हमारे मृणालोंकी चोरी तुमने ही की है

ઋષિઓએ કહ્યું—હે શુનઃસખ! તું જે શપથ કર્યો છે, તે દ્વિજોને અત્યંત પ્રિય છે. તેથી લાગે છે કે અમારા મૃણાલોની ચોરી તું જ કરી છે।

Verse 134

शुन:सख उवाच न्यस्तमद्यं न पश्यदूभिर्यदुक्तं कृतकर्मभि: । सत्यमेतन्न मिथ्यैतद्‌ बिसस्तैन्यं कृतं मया,शुन:ःसखने कहा--मुनिवरो! आपका कहना ठीक है। वास्तवमें आपका भोजन मैंने ही रख लिया है। आपलोग जब तर्पण कर रहे थे, उस समय आपकी दृष्टि इधर नहीं थी; तभी मैंने वह सब लेकर रख लिया था। अतः आपका यह कथन कि तुमने ही मृणाल चुराये हैं, ठीक है। मिथ्या नहीं है। वास्तवमें मैंने ही उन मृणालोंकी चोरी की है

શુનઃસખે કહ્યું—તમે કર્મમાં લાગેલા હોવાથી જોઈ શક્યા નહોતા; તેથી તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે, અસત્ય નથી. મૃણાલોની ચોરી મેં જ કરી છે।

Verse 135

मया हान्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत । परीक्षार्थ भगवतां कृतमेवं॑ मयानघा:,मैंने उन मृणालोंको यहाँ छिपा दिया था। देखिये, ये रहे आपके मृणाल। निष्पाप मुनियो! मैंने आपलोगोंकी परीक्षाके लिये ही ऐसा किया था

મેં આ મૃણાલો અહીં છુપાવી રાખ્યા હતા; જુઓ, આ રહ્યા. નિષ્પાપ મુનિઓ! આપની પરીક્ષા માટે જ મેં આવું કર્યું હતું।

Verse 136

रक्षणार्थ च सर्वेषां भवतामहमागत: । यातुधानी ह्ूतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी,मैं आप सब लोगोंकी रक्षाके लिये यहाँ आया था यह यातुधानी अत्यन्त क्रूर स्वभाववाली कृत्या थी और आपलोगोंका वध करना चाहती थी

હું આપ સૌની રક્ષા માટે અહીં આવ્યો છું. આ યાતુધાની—અત્યંત ક્રૂર સ્વભાવવાળી—આ કૃત્યા આપનો વધ કરવા ઇચ્છતી હતી।

Verse 137

वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधना: । दुष्टा हिंस्थादियं पापा युष्मान्‌ प्रत्यग्निसम्भवा

શુનઃસખ બોલ્યો—વૃષભ અને દર્ભ-ઘાસના પ્રયોગથી આ સ્ત્રીએ મારું તપોધન, કઠિનતાથી પ્રાપ્ત પુણ્ય નષ્ટ કર્યું છે. અગ્નિથી જન્મેલી આ દુષ્ટા, હિંસક અને પાપિણી છે; તેણે મને હાનિ પહોંચાડી છે અને તેનો વૈર તમારાં પ્રત્યે પણ છે.

Verse 138

तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत । अलोभादक्षया लोकाः: प्राप्ता वै सार्वकामिका:

અતએવ, હે બ્રાહ્મણો, હું (તમારી પાસે) આવ્યો છું; મને વાસવ (ઇન્દ્ર) તરીકે જાણો. લોભનો ત્યાગ કરવાથી જ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારા અક્ષય લોક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 139

उत्तिष्ठ ध्वमित: क्षिप्रं तानवाप्लुत वै द्विजा:

શુનઃશખ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણો, અહીંથી તરત ઊઠો અને ઝડપથી જઈ સ્નાન કરો.

Verse 140

तपोधनो! राजा वृषादर्भिने इसे भेजा था, किंन्तु यह मेरे द्वारा मारी गयी। ब्राह्मणो! मैंने सोचा कि अग्निसे उत्पन्न यह दुष्ट पापिनी कृत्या कहीं आप-लोगोंकी हिंसा न कर डाले; इसलिये मैं यहाँ आ गया। आपलोग मुझे इन्द्र समझें। आपलोगोंने जो लोभका परित्याग किया है, इससे आपको वे अक्षयलोक प्राप्त हुए हैं, जो सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाले हैं। अतः ब्राह्मणो! अब आपलोग यहाँसे उठें और शीघ्र उन लोकोंमें पदार्पण करें || १३७-- १३९ || भीष्म उवाच ततो महर्षय: प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम्‌ सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम्‌,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इन्द्रकी बात सुनकर महर्षियोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने देवराजसे “तथास्तु”/ कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। फिर वे सब-के-सब देवेन्द्रके साथ ही स्वर्गलोक चले गये

ભીષ્મ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! ઇન્દ્રનાં વચનો સાંભળીને મહર્ષિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે પુરંદરને “તથાસ્તુ” કહી આજ્ઞા સ્વીકારી; અને ત્રિદશોના અધિપતિ દેવೇಂದ್ರ સાથે સૌ ત્રિવિષ્ટપ—સ્વર્ગલોક—પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 141

एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि । क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभि:,इस प्रकार उन महात्माओंने अत्यन्त भूखे होनेपर और बड़े-बड़े लोगोंके अनेक प्रकारके भोगोंद्वारा लालच देनेपर भी उस समय लोभ नहीं किया। इसीसे उन्हें स्वर्गलोककी प्राप्ति हुई

આ રીતે તે મહાત્માઓ અત્યંત ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, અને મહાન લોકો દ્વારા અનેક પ્રકારના ભોગોનું લાલચ આપવામાં આવતાં છતાં, તે સમયે લોભમાં પડ્યા નહીં.

Verse 142

नैव लोभ॑ तदा चक्रुस्तत: स्वर्गमवाप्रुवन्‌,इस प्रकार उन महात्माओंने अत्यन्त भूखे होनेपर और बड़े-बड़े लोगोंके अनेक प्रकारके भोगोंद्वारा लालच देनेपर भी उस समय लोभ नहीं किया। इसीसे उन्हें स्वर्गलोककी प्राप्ति हुई

ભીષ્મે કહ્યું—ત્યારે પણ તેમણે લોભને સ્થાન આપ્યું નહીં; તેથી તેમણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. અત્યંત ભૂખ્યા હોવા છતાં, મહાન પુરુષોએ અનેક પ્રકારના ભોગોથી લલચાવ્યા છતાં, તે મહાત્માઓ ઇચ્છા-વાસનાને વશ થયા નહીં—એથી તેઓ સ્વર્ગપદને પામ્યા.

Verse 143

तस्मात्‌ सर्वास्ववस्थासु नरो लोभ विवर्जयेत्‌ । एष धर्म: परो राजंस्तस्माल्लोभं॑ विवर्जयेत्‌,राजन! इसलिये मनुष्यको चाहिये कि वह सभी दशाओंमें लोभका त्याग करे, क्योंकि यह सबसे बड़ा धर्म है। अत: लोभको अवश्य त्याग देना चाहिये

અતએવ મનુષ્યે જીવનની સર્વ અવસ્થાઓમાં લોભનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. હે રાજન, આ જ પરમ ધર્મ છે; તેથી લોભ અવશ્ય છોડવો જોઈએ.

Verse 144

इदं नर: सुचरितं समवायेषु कीर्तयन्‌ । अर्थभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्तुते,जो मनुष्य जनसमुदायमें इस पवित्र चरित्रका कीर्तन करता है, वह धन एवं मनोवांछित वस्तुका भागी होता है और कभी संकटमें नहीं पड़ता है

જે મનુષ્ય જનસમૂહોમાં આ પવિત્ર સુચરિત્રનું કીર્તન અને પ્રચાર કરે છે, તે ધન તથા ઇચ્છિત લાભનો ભાગી બને છે અને કદી સંકટમાં પડતો નથી.

Verse 145

प्रीयन्ते पितरक्षास्य ऋषयो देवतास्तथा । यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानव:,उसके ऊपर देवता, ऋषि और पितर सभी प्रसन्न होते हैं। वह मनुष्य इहलोकमें यश, धर्म एवं धनका भागी होता है। और मृत्युके पश्चात्‌ उसे स्वर्गलोक सुलभ होता है

એવા મનુષ્ય પર પિતૃઓ, ઋષિઓ અને દેવતાઓ સર્વે પ્રસન્ન થાય છે. તે આ લોકમાં યશ, ધર્મ અને ધનનો ભાગી બને છે; અને મૃત્યુ પછી તેને સ્વર્ગલોક સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 231

कश्यपोडत्रिर्वसिष्ठ क्ष भरद्वाजो5थ गौतम: । विश्वामित्रो जमदग्नि: साध्वी चैवाप्यरुन्धती

ભીષ્મે કહ્યું—કશ્યપ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ; વિશ્વામિત્ર અને જમદગ્નિ; તેમજ સાધ્વી અરુન્ધતી પણ.