Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના પ્રથમ પ્રક્રિયાપદમાં ‘લોકકલ્પન’ નામે ચોથો અધ્યાય. શ્રીસૂત બોલ્યા—આદિમાં જળ સર્વત્ર વ્યાપેલું હતું; પૃથ્વીતળે કોઈ સીમા ન હતી. શાંત પવનમાં બધું લીન હોવાથી ત્યારે કશું જ જાણી શકાયું નહોતું.

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

જ્યારે તે એકમાત્ર જલસમુદ્રમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા, ત્યારે સર્વવ્યાપી બ્રહ્મા સહસ્ર નેત્રો અને સહસ્ર પગવાળા પ્રગટ થયા।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

સહસ્રશીર્ષ પુરુષ, સુવર્ણવર્ણ અને ઇન્દ્રિયાતીત—નારાયણ નામે બ્રહ્મ—ત્યારે જલમાં શયન કરીને નિદ્રામાં હતો।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

સત્ત્વના ઉદ્રેકથી પ્રેરિત થઈ તેમણે શૂન્ય લોકને જોયો; અને અહીં નારાયણને પ્રતિ આ શ્લોક ઉદ્ધૃત થાય છે।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

જળને ‘નારા’ કહેવામાં આવે છે, અને જળને નરનાં પુત્રો પણ કહેવાય છે; તે જ તેનું ‘અયન’ (આશ્રય) હોવાથી તે ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

યુગસહસ્ર સમાન સમય ત્યાં નિવાસ કરીને ઉપાસના કરતાં, બ્રહ્મત્વના દર્શનકારણે તે સ્વર્ણપત્ર પર (સૃષ્ટિનું) વિધાન કરે છે।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

ત્યારે બ્રહ્મ તે જળમાં અધોમુખ થઈને વિચર્યા; જેમ રાત્રિમાં ઝબકિયો કીડો અહીં-ત્યાં ઝળહળે, તેમ પ્રલયકાળે તેઓ સર્વત્ર ફર્યા।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

પછી તે જળમાં અંતર્ગત રહેલું મહત્તત્વ જાણી, અનુમાનથી અસમૂઢ બ્રહ્મા પૃથ્વીના ઉદ્ધાર તરફ પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

જેમ પૂર્વે કલ્પોના આરંભમાં તેમણે ઓંકાર-આશ્રિત બીજી તનુ ધારણ કરી હતી, તેમ ત્યારે તે મહાત્માએ મનમાં દિવ્ય રૂપનું ચિંતન કર્યું।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

જળમાં ડૂબેલી પૃથ્વી જોઈ તેણે વિચાર્યું—હું કયું રૂપ ધારણ કરીને આ મહીને જળમાંથી ઉદ્ધરું?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

ત્યારે તેમણે જળક્રીડાને યોગ્ય વારાહ-રૂપનું સ્મરણ કર્યું—જે સર્વ ભૂતોને પ્રત્યક્ષ દેખાય એવું, વાણીમય અને ‘બ્રહ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

દશ યોજન વિસ્તૃત અને શત યોજન લાંબું, નીલ મેઘ સમાન તેજસ્વી, મેઘગર્જના જેવી ધ્વનિવાળું।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

મહાપર્વત સમાન વિશાળ દેહવાળું, શ્વેત, તીક્ષ્ણ અને ઉગ્ર દંષ્ટ્રાવાળું; વિદ્યુત્ અને અગ્નિ સમાન દીપ્ત, સૂર્ય સમ તેજસ્વી।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

પુષ્કળ, ગોળ અને લાંબા સ્કંધવાળો, વિષ્ણુના વિક્રમ સમ ગતિશીલ; પુષ્ટ અને ઊંચા કટિપ્રદેશવાળો, વૃષલક્ષણથી પૂજિત।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

અતુલ અને અમિત વારાહરૂપ ધારણ કરીને હરિ પૃથ્વીના ઉદ્ધાર માટે રસાતલમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

જેનાં દંષ્ટ્રા દીક્ષાસમાપ્તિની ઇષ્ટિ છે, દાંત ક્રતુ છે, જે જુહૂથી પ્રસન્ન થાય છે; જિહ્વા અગ્નિ છે, રોમ દર્ભ છે, શિર બ્રહ્મ છે—એ મહાતપસ્વી।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

તે વેદ-સ્કંધસ્વરૂપ છે, હવિની સુગંધથી યુક્ત, હવ્ય-કવ્યાદિના વેગથી સમૃદ્ધ. પ્રાચીન વંશદેહધારી, તેજસ્વી, અનેક દીક્ષાઓથી અન્વિત છે.

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

તે દક્ષિણાથી દૃઢહૃદય યોગી, શ્રદ્ધા અને સત્ત્વમય વિભુ છે. ઉપાકર્મમાં રુચિ ધરાવે છે અને પ્રવર્ગ્ય-આવર્તથી ભૂષિત છે.

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

તે નાનાં છંદોની ગતિના માર્ગવાળો, ગુહ્ય ઉપનિષદોને આસનરૂપે ધારણ કરનાર છે. માયારૂપી પત્નીની સહાય સાથે, પર્વતશિખર સમ ઊંચો છે.

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

તે અહોરાત્રને દૃષ્ટિનો આધાર માનનાર, વેદાંગ અને શ્રુતિથી ભૂષિત છે. આજ્યની સુગંધવાળો, સ્રુવરૂપ તુંડ ધરાવનાર, સામઘોષનો મહાન સ્વર છે.

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

તે સત્ય-ધર્મમય શ્રીમાન છે, કર્મવિક્રમથી સત્કૃત છે. પ્રાયશ્ચિત્ત તેના નખ છે, તે ઘોર છે; પશુ તેના જાનુ છે—તે મહામખસ્વરૂપ છે.

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

ત્યાં ઉદગાતા જ હોમનું લિંગરૂપ હતો; ફળ, બીજ અને મહૌષધિઓ તેની સામગ્રી હતી. અંતરાત્માના યજ્ઞસત્રમાં વાદ્યનો નાદ હતો, અને નાસિકાનો સ્રાવ જાણે મચ્છરનું રક્ત.

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

ભક્તો યજ્ઞ-વરાહના અંત સુધી પહોંચી ફરી જળમાં પ્રવેશ્યા; અને અગ્નિથી ઢંકાયેલી ધરતીમાં પ્રજાપતિને સમ્યક રીતે શોધવા લાગ્યા.

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

નજીક જઈ તેમણે આહુતિ આપી અને મદ્ય તથા અન્ન પણ સ્થાપ્યાં. ‘મા-મુદ્રા’ સમુદ્રોમાં અને ‘ના-દેયા’ નદીઓમાં રાખ્યાં; પછી તે બધું અલગ અલગ કરીને સમેટી તેણે પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા.

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

પૂર્વસર્જનમાં તે પર્વતો ત્યારે સંવર્તક અગ્નિથી દહન થતા હતા; એ જ અગ્નિથી તેઓ સર્વત્ર ધરતી પર વિલીન થઈ ગયા.

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

સત્ય-નામક તે એકાર્ણવમાં વાયુથી સંહિત થયેલું જે કંઈ હતું, તે જ્યાં જ્યાં નિક્ષિપ્ત થયું ત્યાં ત્યાં અચલ—પર્વત બની ગયું.

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

પછી તે બધું વિખેરાઈ ગયે ત્યારે વિશ્વકર્મા કલ્પોના આરંભમાં વારંવાર લોક, સમુદ્ર અને પર્વતોનું વિભાજન કરે છે।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

સમુદ્રો સહિત આ પૃથ્વીને, સાત દ્વીપો અને પર્વતો સહિત, તથા ભૂર આદિ ચાર લોકોને તેણે વારંવાર રચ્યા।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

લોકોની રચના કરીને તેણે પ્રજાસર્ગ સર્જ્યો. સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્મા વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છુક થયા।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

કల్పોના આરંભમાં જેમ પહેલાં હતું તેમ જ તે જ રૂપની સૃષ્ટિ તેણે ફરી સર્જી. સર્ગનું ધ્યાન કરતાં તેણે ત્યારે બુદ્ધિપૂર્વક તેને પ્રવર્તાવ્યો।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

પ્રધાનના સમકાળે તમોમય તત્ત્વ પ્રાદુર્ભૂત થયું—તમ, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને ‘અંધ’ નામે ઓળખાતું।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

આ પંચ-પર્વવાળી અવિદ્યા મહાત્માથી પ્રાદુર્ભૂત થઈ; સૃષ્ટિ પાંચ રીતે સ્થિત થઈ—અહંકારયુક્તો તેનું ધ્યાન કરે।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

તેઓ સર્વત્ર તમસથી તથા બીજ, કુંભ અને લતાના આવરણથી ઢંકાયેલા હતા; બહાર-અંદર અપ્રકાશ અને નિઃસંજ્ઞ જ હતા।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

કારણ કે તેમના માટે બુદ્ધિ, દુઃખો અને ઇન્દ્રિય-કરણો રચાયા; તેથી તેઓ સંવૃતાત્મા ‘નગ’ અને ‘મુખ્યા’ તરીકે પ્રકીર્તિત થયા।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

મુખ્યા સર્ગમાં ત્યારે ઉત્પન્ન થયેલું જોઈ, આત્મસમ્ભવ બ્રહ્માનું મન સંતોષ પામ્યું નહીં; તેથી તેણે તે ઉત્પત્તિને અયોગ્ય/અપ્રિય માની।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

તે ધ્યાન કરતાં કરતાં બીજો ‘તિર્યક્-સ્રોત’ સર્ગ પ્રવર્ત્યો; કારણ કે તે તિર્યક્ (આડું) રીતે વિકસે છે, તેથી ‘તિર્યક્-સ્રોત’ કહેવાય છે।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

તમસની બહુતા કારણે તેઓ બધા અજ્ઞાનથી ભરપૂર ગણાયા છે; તેઓ ઉત્પન્ન કરી પકડી રાખનારા છે અને અજ્ઞાનમાં જ પોતાને જ્ઞાની માને છે।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

તેઓ અહંકારથી ઉત્પન્ન, ‘હું’ના માનવાળા, અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના દ્વિવિધ સ્વરૂપવાળા છે; અગિયાર ઇન્દ્રિયભેદવાળા અને નવધા આત્માદિ પણ તેમ જ છે।

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

તારક વગેરે આઠ (ભેદ) કહેવાયા છે અને તેમના શક્તિભેદ સ્મૃત છે; તેઓ બધા અંદરથી પ્રકાશમાન છે, પરંતુ બહારથી ફરી આવૃત (ઢંકાયેલા) છે।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

તેમને ‘તિર્યક્-સ્રોતસ’ કહેવામાં આવે છે; તેઓ વશ્ય સ્વભાવવાળા છે અને ‘ત્રિ’ નામે સંજ્ઞિત છે।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ઈશ્વરે તિર્યક્-સ્રોતસની સૃષ્ટિ કરીને બીજું વિશ્વ રચ્યું; પછી તે રીતે ઉદ્ભવેલા સર્ગને અને તેના અભિપ્રાયને જોઈ (આગળ પ્રવૃત્ત થયો).

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

તેણાના ધ્યાનથી સાત્ત્વિક યોની ઉત્પન્ન થઈ. ત્રીજી ‘ઊર્ધ્વસ્રોત’ કહેવાય, જે ઉપર તરફ સ્થિત છે.

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

જેઓ ઉપર તરફ વળ્યા, તેઓ ‘ઊર્ધ્વસ્રોત’ નામે ઓળખાયા. તેઓ સુખી, પ્રીતિથી ભરપૂર, બહાર અને અંદરથી આવૃત હતા.

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ઊર્ધ્વસ્રોત પ્રજાઓ બહાર અને અંદર પ્રકાશમય કહેવાય છે. તેઓ નવધાતા વગેરે, તૃપ્તાત્મા અને બુદ્ધિમાન ગણાય છે.

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ત્રીજો જે ‘ઊર્ધ્વસ્રોત’ સ્મૃત છે તે સર્વથા દૈવિક છે. ઊર્ધ્વસ્રોત દેવો સર્જાયા ત્યારે તે જ પ્રભુ હતો.

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

ત્યારે બ્રહ્મા પ્રીતિમાન થયો અને બીજાને માન્યો નહીં. પછી ઈશ્વરે અન્ય સર્ગ કરવાની ઇચ્છાથી તે સાધકને ફરી પ્રેરિત કર્યો.

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

તે સત્યાભિધ્યાયી સર્ગનું ધ્યાન કરતાં જ ત્યારે ભૌતસર્ગ પ્રાદુર્ભવ્યો; એ જ ઊર્ધ્વગામી સ્રોત ‘સાધક’ કહેવાયો.

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

જેથી તેઓ ઊર્ધ્વ દિશામાં પ્રવર્તે છે, તેથી તેઓ ‘ઊર્ધ્વાકૂ-સ્રોતસ’ કહેવાય છે; તેઓ પ્રકાશપ્રધાન, તમસથી અસ્પૃષ્ટ અને રજોગુણમાં અધિક છે.

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

અતએવ તેઓ દુઃખબહુલ છે અને વારંવાર કર્મ કરનાર છે; બહાર-અંદર પ્રકાશયુક્ત એવા તે મનુષ્યો ‘સાધક’ પણ કહેવાય છે.

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

નારકાદિ લક્ષણો અનુસાર તેઓ આઠ પ્રકારથી વ્યવસ્થિત છે; તે સિદ્ધાત્મા મનુષ્યો ગંધર્વો સાથે ધર્મનિષ્ઠ છે.

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

પાંચમો ‘અનુગ્રહ-સર્ગ’ ચાર રીતે વ્યવસ્થિત છે—વિપર્યય, શક્તિ, સિદ્ધિ અને મુખ્ય (પ્રધાન) પણ તેમ જ।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

નિવૃત્ત અને વર્તમાન સત્ત્વો વારંવાર જન્મે છે; ભૂતાદિ પ્રાણીઓની આ સૃષ્ટિને છઠ્ઠો સર્ગ કહેવામાં આવે છે.

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

સ્વાદન અને અશીલ—એ બધાં ભૂતાદિ તરીકે જ્ઞેય છે; મહત્‌નો પ્રથમ સર્ગ એ જ બ્રહ્માનો સર્ગ જાણવો.

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

તન્માત્રાઓનો બીજો ભૂત-સર્ગ કહેવાય છે; વૈકારિક ત્રીજો, અને ઇન્દ્રિય-સર્ગ પણ ત્રીજો કહેવાય છે.

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

આ રીતે આ પ્રાકૃત સર્ગો બુદ્ધિપૂર્વક ઉત્પન્ન થયા; ચોથો મુખ્ય-સર્ગ છે, જેમાં સ્થાવર (અચલ) જ મુખ્ય માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

તિર્યક્સ્રોતસનો સર્ગ એટલે તૈર્યગ્યોનિ—આ પાંચમો છે; તેમજ ઊર્ધ્વસ્રોતસનો સર્ગ છઠ્ઠો, જે દેવતાઓનો કહેવાય છે.

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

ત્યાં ઊર્ધ્વસ્રોતસાંનો સાતમો સર્ગ માનવસૃષ્ટિ છે. આઠમો ‘અનુગ્રહ’ સર્ગ છે; તે સાત્ત્વિક પણ અને તામસ પણ છે.

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

આ પાંચ વૈકૃત સર્ગો છે; અને પ્રાકૃત આદિ ત્રણ સર્ગો તરીકે સ્મૃત છે. પ્રાકૃત, વૈકૃત અને કૌમાર—આને નવમ સર્ગ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

પ્રાકૃત સર્ગો બુદ્ધિ પહેલાંના છે; અને ત્રણ સર્ગો વૈકૃત કહેવાય છે. બુદ્ધિ પહેલાં જ તેઓ પ્રવર્તે છે; તેમનો વર્ગ ખરેખર બ્રાહ્મણ વર્ગ છે.

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

અને વિસ્તારે, જેમ સર્વનું કીર્તન થાય છે તેમ સમજો. તે સર્વ ભૂતોમાં સંપૂર્ણપણે ચાર રીતે સ્થિત છે.

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

વિપર્યય, શક્તિ, બુદ્ધિ અને સિદ્ધિ—આ રૂપે (તે) પ્રગટ છે. સ્થાવરોમાં વિપર્યયથી, અને તિર્યક્-યોનિઓમાં શક્તિથી (પ્રકાશે છે).

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

સિદ્ધાત્મા મનુષ્યોએ સર્વ દેવોમાં પૂર્ણ પોષણ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ પોતાના સમાન માનસ પુત્રો સર્જ્યા.

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

વિવર્તિત જ્ઞાનથી તે મહાતેજસ્વી નિવૃત્ત થયા; નામનું બોધ થતાં તે ત્રણેય પણ વિમુખ થયા.

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

પ્રજાસર્ગ અને પ્રતિસર્ગ રચ્યા વિના જ, તેઓ વિરક્ત થયા ત્યારે બ્રહ્માએ પછી અન્ય સાધકોને સર્જ્યા.

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

પોતપોતાના સ્થાનના અભિમાની દેવોએ ફરી બ્રહ્માનું અનુશાસન સ્વીકાર્યું; સૃષ્ટિના આદ્ય અવસ્થામાં સ્થિત તે દેવોને મારી પાસેથી જાણો.

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

જળ, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ અને આકાશ; સ્વર્ગ, દિશાઓ, સમુદ્રો, નદીઓ અને વનસ્પતિઓ।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

ઔષધિઓનાં પણ પોતાના આત્મતત્ત્વ છે અને વૃક્ષ-વેલીઓનાં પણ આત્મસ્વરૂપ છે. લતાઓ, કાષ્ઠ, કલાઓ, મુહૂર્તો તથા રાત્રિ-દિવસના સંધિકાળ પણ (તેના જ રૂપ) છે.

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

અર્ધમાસ, માસ, અયન, વર્ષ અને યુગ—આ બધાં પોતાના-પોતાના સ્થાને પ્રવાહ-સ્વભાવથી સ્થિત છે; તેથી તેમને ‘સ્થાન’ નામથી પણ સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

તેણે પહેલાં ‘સ્થાન-સ્વરૂપ’ તત્ત્વની સૃષ્ટિ કરી; પછી તે જ સમયે અન્યને સર્જ્યા—દેવો અને પિતૃઓને પણ, જેમના દ્વારા આ પ્રજાઓ વૃદ્ધિ પામી.

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ—આ ઋષિઓએ નવ માનસપુત્રોની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

આને ‘નવ બ્રહ્મા’ કહેવામાં આવે છે—પુરાણમાં આ નિશ્ચિત રીતે કહેવાયું છે. સર્વ બ્રહ્મયોગીઓના આત્મસ્વરૂપ માટે તેઓ બ્રહ્મા સમાન (આદિરૂપ) છે.

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

પછી બ્રહ્માએ ફરી ક્રોધાત્મા-સમ્ભવ રુદ્રને સર્જ્યો; તેમજ સર્વના આધારરૂપ સંકલ્પ અને ધર્મને પણ પ્રગટ કર્યા।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

તે બ્રહ્માએ સુખાત્મા ‘વ્યવસાય’ નામનું તત્ત્વ સર્જ્યું; અને સંકલ્પમાંથી જ સંકલ્પ જન્મ્યો—જેની યોનિ અવ્યક્ત છે।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

પ્રાણમાંથી દક્ષે વાણી સર્જી, અને નેત્રોમાંથી મરીચિ; તેમજ હૃદયમાંથી ભૃગુ ઋષિ જન્મ્યા—જેઓની યોનિ જલ છે।

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

શિરથી અંગિરા અને કાનથી અત્રિ; તેમજ ઉદાનથી પુલસ્ત્ય અને વ્યાનથી પુલહ પણ પ્રગટ થયા।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

સમાનમાંથી વસિષ્ઠ પ્રગટ થયા અને અપાનમાંથી ક્રતુ રચાયા; આ રીતે બ્રહ્માના શ્રેષ્ઠ પુત્રો બાર ગણાય છે।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

ધર્મ આદિ જે પ્રથમજ જન્મ્યા, તેઓ બ્રહ્માના માન્ય પુત્ર તરીકે સ્મૃત છે; પરંતુ ભૃગુ આદિ જે સૃષ્ટ થયા, તેઓ બ્રહ્મવાદી નથી।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

ગૃહમેધિ-પુરાણ કહેવાતા તેઓ બ્રહ્માના પુત્રો તરીકે જાણવાં; આ બાર દ્વિજ રુદ્ર સાથે પ્રસૂયમાન થાય છે।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

ક્રતુ અને સનત્કુમાર—આ બે ઊર્ધ્વરેતસ છે; પ્રાચીન ઉત્પત્તિમાં એ જ સર્વના પણ પૂર્વજ હતા।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

સાતમો કલ્પ વીતી ગયા પછી, તે બે પ્રાચીન લોકસાધક પોતાના તેજને પ્રસરાવી આ લોકમાં વિરાજે છે।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

તે બે મહૌજસ્વી યોગધર્મોને આશ્રય કરીને આત્માને આત્માથી સ્થિર કરી, પ્રજાધર્મ અને કામ—બન્નેનું પ્રવર્તન કરે છે।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

જે રીતે તે ઉત્પન્ન થયો, એ રીતે અહીં ‘કુમાર’ કહેવાયો; તેથી તેનું નામ ‘સનત્કુમાર’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયું.

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

તેમના તે બાર વંશો દિવ્ય હતા, દેવગણોથી યુક્ત; ક્રિયાશીલ, પ્રજાસંપન્ન અને મહર્ષિઓથી અલંકૃત હતા.

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

તે બાર સાત્ત્વિક પ્રાણજોને જોઈ પ્રભુ બ્રહ્માએ પછી અસુરો, પિતૃઓ, દેવો અને મનુષ્યોને સર્જ્યા.

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

તેણે મુખમાંથી દેવોને, વક્ષસ્થળમાંથી પિતૃઓને; પ્રજનન અંગમાંથી મનુષ્યોને અને જઘનમાંથી અસુરોને ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

પછી દેવદેવ બ્રહ્માએ રાત્રિ સર્જતા, જ્યોત્સ્નાથી માનુષ સ્વભાવવાળાઓને અને સુધાથી પિતૃઓને પણ સર્જ્યા.

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

પછી તેણે મુખ્ય અને અમુખ્ય દેવો તથા અસુરોને સર્જ્યા; ફરી સનસ નામની પ્રજાઓ, મનુષ્યો અને પિતૃસમાન મહાન પિતૃઓને પણ ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

તેણે વીજળી, વજ્ર અને મેઘો તથા લાલ ઇન્દ્રધનુષ્યો સર્જ્યાં; અને યજ્ઞસિદ્ધિ માટે ઋક્, યજુઃ અને સામ મંત્રોને રચ્યાં।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

તે મહાતેજમાંથી વિવિધ પ્રકારનાં ઊંચા-નીચા ભૂતો ઉત્પન્ન થયા; અને બ્રહ્માનો પ્રજાસર્ગ દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને માનવ રૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

તે ફરી ચલ અને સ્થાવર ભૂતોને સર્જે છે; યક્ષો, પિશાચો, ગંધર્વો અને સર્વત્ર અપ્સરાઓને પણ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

તે નર, કિન્નર અને રાક્ષસો; પક્ષીઓ, પશુઓ, મૃગો અને સર્પોને સર્જે છે; તેમજ અવ્યય અને વ્યય—એવી સ્થાવર-જંગમની દ્વિવિધ સૃષ્ટિ પણ કરે છે।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

તેમનાં કર્મો, જે સ્વયંભૂએ પૂર્વે સર્જ્યાં હતાં, તે તરફ જ જાય છે; તેઓ વારંવાર સર્જાઈને એ જ કર્મોને ફરી ફરી પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

હિંસક-અહિંસક, મૃદુ-ક્રૂર, ધર્મ-અધર્મ, કૃત-અકૃત—આ ભેદોમાં તેમનું અલગ ત્રિવિધ સૂત (તત્ત્વ) અવಿಭક્ત રૂપે જ જાણવામાં આવે છે।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

આ એવું પણ છે અને એવું નથી પણ; ન બંને, ન બંને નથી—એ રીતે પણ; સત્ત્વસ્થ સમદર્શીઓ કહે છે કે કર્મ પોતાનાં વિષયમાં જ ફળ આપે છે।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

નામ, આત્મા અને પંચભૂત—આ સર્જિત તત્ત્વોના વિસ્તાર માટે સમહેશ્વરે ‘દિવ’ શબ્દથી આ પાંચેયનું નિર્માણ કર્યું।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ઋષિપ્રણીત નામો અને દેવોમાં જે સૃષ્ટિઓ છે, તે રાત્રિમાં પ્રસવતી નથી; પ્રભુ તેને ફરી તેમાંથી જ પ્રગટ કરે છે।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

આ રીતે કારણમાંથી સ્વયંભૂ લોકસર્જન ઉત્પન્ન થયું. મહત્‌થી લઈને વિશેષાંત સુધીના વિકારો બધા સ્વભાવથી પ્રાકૃત છે.

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

ચંદ્ર-સૂર્યના તેજથી પ્રકાશિત આ લોક ગ્રહ-નક્ષત્રોથી મંડિત છે; નદીઓ, સમુદ્રો અને સહસ્રો પર્વતોથી યુક્ત છે.

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

આ લોક વિવિધ રમ્ય નગરો અને સમૃદ્ધ જનપદોથી યુક્ત છે. આ બ્રહ્મવનમાં અવ્યક્ત, સર્વજ્ઞ બ્રહ્મા વિચરે છે.

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

તે અવ્યક્ત બીજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, તેની જ અનુગ્રહશક્તિમાં સ્થિત છે. બુદ્ધિ તેનો સ્કંધ છે અને ઇન્દ્રિયોના આંતરિક કોઠાર તેનું નિવાસસ્થાન છે.

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

તે મહાભૂતોના પ્રકાશથી તેજસ્વી છે અને વિશેષરૂપ પાંદડાં ધરાવે છે. ધર્મ-અધર્મ તેના સુંદર પુષ્પ છે અને સુખ-દુઃખ તેના ફળોના ઉદય છે.

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

સર્વ ભૂતોના જીવનાધારરૂપે સનાતન બ્રહ્મવૃક્ષ છે; આ બ્રહ્મવન પણ તે જ બ્રહ્મવૃક્ષનું વન કહેવાય છે.

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

જ્યાં નિત્ય સદસદાત્મક કારણ અવ્યક્ત છે, તેને તત્ત્વચિંતકો ‘પ્રધાન’, ‘પ્રકૃતિ’ અને ‘માયા’ પણ કહે છે.

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

આ રીતે આ અનુગ્રહમાર્ગ ‘બ્રહ્મ-નૈમિત્તિક’ કહેવાયો છે; બ્રહ્માના ત્રણ પ્રાકૃત સર્ગ બુદ્ધિપૂર્વક નહીં, સ્વયંભૂ થાય છે.

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘સુખ્ય’ વગેરે છ સર્ગ વૈકૃત છે અને બુદ્ધિપૂર્વક થાય છે; તેઓ બ્રહ્માના સંકલ્પથી પ્રવર્તે છે—અભિમાનયુક્ત કહેવાય છે.

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

આ રીતે પ્રાકૃત અને વૈકૃત—આ નવ સર્ગ સ્મૃત છે; સર્ગો પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થાય છે—આને જ બુદ્ધિમાનો કારણ માને છે.

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

જેનુ મસ્તક વેદો કહે છે, જેના નાભિ આકાશ છે, ચંદ્ર-સૂર્ય જેના નેત્ર છે, દિશાઓ જેના કાન છે અને પૃથ્વી જેના પગ છે—તે અચિંત્ય આત્મા સર્વભૂતનો પ્રણેતા છે।

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

જેનાં મુખમાંથી બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા, જેના વક્ષના પૂર્વભાગમાંથી ક્ષત્રિયો; જેના ઊરુમાંથી વૈશ્યો અને જેના પગમાંથી શૂદ્રો—તેના દેહમાંથી જ સર્વ વર્ણો પ્રગટ થયા।

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

નારાયણથી પર એવા વ્યક્ત તત્ત્વમાંથી ‘અવ્યક્ત’ નામનું અંડ ઉત્પન્ન થયું; તે અંડમાંથી સ્વયં બ્રહ્મા પ્રગટ થયા અને તેમણે જ સ્વયં લોકોની રચના કરી।

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

ત્યાં દસ કલ્પો સુધી રહીને તેઓ ફરી સત્યલોકને પામે છે; તે લોકો ખરેખર બ્રહ્મલોક છે—જ્યાંથી પાછા ફરવું નથી એવી ગતિ.

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

અધિપત્ય વિના પણ તેઓ ઐશ્વર્યમાં તેના સમાન થાય છે; રૂપ અને ભોગ્ય વિષયોમાં પણ તેઓ બ્રહ્મા સમાન બને છે।

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

ત્યાં તેઓ પ્રીતિયુક્ત અને સ્વસંયમી બની સ્થિર રહે છે; અવશ્યંભાવી હેતુથી તે સ્વયં પ્રાકૃત દેહ ધારણ કરે છે.

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

ત્યારે તેઓ નાનાત્વ સાથે સંબદ્ધ થઈ તે સમયની ભાવનાથી પ્રેરિત થાય છે; જેમ સૂતા માણસને પહેલાં અજ્ઞાન હોય અને પછી નિશ્ચિત જ બોધ થાય છે.

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

તે સમયભાવથી પ્રભાવિત થયેલામાં તેમ જ જ્ઞાન પ્રવર્તે છે; ભેદોનો પ્રત્યાહાર તો તેમનો જ થાય છે, શુષ્મિણોનો નહીં.

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

તેમની સાથે કાર્યો અને કારણો પણ પ્રવર્તે છે; તેઓ નાનાત્વદર્શી, બ્રહ્મલોકનિવાસી છે.

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

વિકારોથી નિવૃત્ત થઈ પોતાના ધર્મમાં સ્થિત રહેનારા, સમાન લક્ષણવાળા સિદ્ધ—શુભાત્મા અને નિરંજન—હોય છે.

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

પ્રાકૃત કરણોથી યુક્ત તેઓ પોતાના આત્મામાં જ સ્થિત રહે છે. આત્માને સ્થાપિત કરીને આ પ્રકૃતિ તત્ત્વતઃ તારી જ બને છે॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

પુરુષો બહુત્વરૂપે પ્રતીત ન થાય ત્યારે પ્રવૃત્તિ થતી નથી. પરંતુ કારણયુક્ત આત્માઓનો સર્ગ ફરી પ્રવર્તે છે॥

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

તત્ત્વદર્શી યોગયુક્તો માટે સંયોગ જ ‘પ્રકૃતિ’ તરીકે જાણવો. ત્યાં જ પુનર્જન્મનો ભાર ન ધરાવનારાઓને મુક્તિદાયી અવસ્થા મળે છે॥

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

અભાવની સ્થિતિમાં સત્ય ફરી શાંત થાય છે, બુઝાયેલી જ્વાળાઓની જેમ. તેઓ ઊર્ધ્વ ગમ્યા પછી ત્રૈલોક્યમાં આનંદમય આત્માઓ રહે છે॥

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

તે સમયે તેઓ મહર્લોકને પણ સાથે લઈને પહોંચતા નથી. પરંતુ તેમના શિષ્યો, જે કલ્પદાહ હાજર થતાં પણ અડગ રહે છે, તેઓ ત્યાં જ રહે છે॥

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

ગંધર્વાદિ, પિશાચ, માનવ અને બ્રહ્માદિ; પશુ, પક્ષી તેમજ સ્થાવર અને સરીસૃપ—સર્વે.

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

જ્યારે પૃથ્વીતલ પર વસતા જીવો તે સમયે સ્થિર રહે છે, ત્યારે સૂર્યના કિરણોમાંથી એક સહસ્ર અહીં નાશ પામે છે.

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

તે સાત કિરણો બની, એકેક કરીને રવિ ઉત્પન્ન થાય છે; અને તે ક્રમે શતશઃ બની ત્રિલોકને પણ દહે છે.

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

ચર-અચર, સર્વ નદીઓ અને પર્વતો—પહેલાં જ અનાવૃષ્ટિથી સૂકાઈ જાય છે અને એ જ કિરણોના તાપથી તપ્ત થાય છે.

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

ત્યારે તેઓ બધા વિવશ બની સૂર્યકિરણોથી દગ્ધ થાય છે—ચર અને સ્થાવર, તેમજ ધર્મ-અધર્મ આદિ પણ નિશ્ચયે.

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

ત્યારે યુગાંતમાં તેઓ દગ્ધદેહ હોવા છતાં પાપોથી ધોવાઈ ગયા; પ્રસિદ્ધ તપના ક્લેશથી મુક્ત થઈ શુભ અને દૃઢ બંધનથી યુક્ત થયા।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

પછી તેઓ સમાનરૂપ ધરાવતા લોકોમાં પ્રગટ થાય છે; અને અવ્યક્તજન્મા બ્રહ્માની એક રાત્રિ સુધી ત્યાં નિવાસ કરે છે।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

પછી ફરી સર્ગમાં અહીં બ્રહ્માની માનસ-સંતાન પ્રજા ઉત્પન્ન થાય છે; અને ત્રિલોકવાસી લોકો જ્યારે તેમની શરણ લે છે।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

જ્યારે સાત સૂર્યો લોકોને દહે છે ત્યારે લોકો ભસ્મ થઈ જાય છે; અને વરસાદથી પૃથ્વી પ્લાવિત થઈ નિર્જન સમુદ્રો જેવી બને છે।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

સમુદ્રો, મેઘો અને પૃથ્વીના જળ—બધાં જાણે લજ્જિત થઈ દૂર જાય છે; ‘સલિલ’ નામે ઓળખાતા જળપ્રવાહો અને પર્વતો પણ તેમ જ ખસી જાય છે।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

જ્યારે આવાગમન કરતું જળ બહુ વધ્યું, ત્યારે તેણે આ સ્થિર ભૂમિને ઢાંકી દીધી; ત્યારે તે ‘અર્ણવ’ નામે ઓળખાયું.

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

જેથી પ્રકાશ થાય છે અને જેના આભાસથી કાંતિ-દીપ્તિમાં ‘ભા’ શબ્દ પ્રચલિત છે; તે તેજ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, તેથી માસો ‘ભા’ પરથી વિચારાય છે.

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

કારણ કે તે અંદરથી સર્વ પૃથ્વીને સર્વત્ર સમરૂપે વિસ્તારે છે; ‘તન્’ ધાતુ વિસ્તારો દર્શાવે છે, તેથી તેઓ ‘પતનવ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘શાર’ શબ્દ ‘શીર્ણ’ અર્થમાં બહુઅર્થક ધાતુરૂપે માન્ય છે; જળ એક જ અર્ણવમાં એકત્ર થાય છે, તેથી તે શીર્ણ (નષ્ટ) નથી—એવું કહેવાય છે.

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

યુગસહસ્રના અંતે, જ્યારે બ્રહ્માનો દિવસ સમાપ્ત થાય, તેટલા જ સમય સુધી બ્રહ્માની રાત્રિમાં પણ સર્વે જળસ્વરૂપે જ રહે છે.

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

પછી તે જલમાં, પૃથ્વીતળે અગ્નિ લુપ્ત થતાં, પવન શાંત થયો અને સર્વત્ર પ્રકાશવિહિન ઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

જેણે આ જગતને અધિષ્ઠિત કર્યું તે પ્રભુ પુરુષ બ્રહ્માએ, આ લોકનો વિભાગ ફરીથી કરવાનું ઇચ્છ્યું।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘શાર’ ધાતુ ‘શીર્ણ’ (ક્ષીણ) અર્થમાં અનેક રીતે કહેવાય છે. જ્યારે તે એકમાત્ર પ્રલય-સમુદ્રમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા, ત્યારે તે બ્રહ્મા સહસ્ર નેત્રો અને સહસ્ર પગવાળા બન્યા।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

સહસ્ર શિરોવાળો, સુવર્ણવર્ણ, ઇન્દ્રિયાતીત તે પુરુષ—બ્રહ્મા ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ—ત્યારે તે જલમાં શયન કરી નિદ્રામાં લીન થયો।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

સત્ત્વના ઉદ્રેકથી જાગીને તેમણે લોકને શૂન્ય જોયો. આ પ્રથમ પાદ દ્વારા પુરાણનું કથન પ્રકીર્તિત થયું।