Shloka 48
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः
Transliteration
yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ
Translation
જેથી તેઓ ઊર્ધ્વ દિશામાં પ્રવર્તે છે, તેથી તેઓ ‘ઊર્ધ્વાકૂ-સ્રોતસ’ કહેવાય છે; તેઓ પ્રકાશપ્રધાન, તમસથી અસ્પૃષ્ટ અને રજોગુણમાં અધિક છે.
Word by Word
यस्मात्from which
यस्मात्:
अपादान (Apādāna/Source)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/पञ्चमी), एकवचन
तेthey
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
उर्वाक्downwards
उर्वाक्:
क्रियाविशेषण/देश (adverbial place-direction)
TypeIndeclinable
Rootउर्वाक् (अव्यय/दिशावाचक)
Formदिशावाचक-अव्यय (directional indeclinable)
प्रवर्तन्तेproceed, arise
प्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्र-√वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present/लट्), प्रथम-पुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
ततःtherefrom
ततः:
अपादानार्थ-क्रियाविशेषण (source adverb)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-आर्थक अव्यय (ablatival adverb: 'therefrom')
उर्वाकू-स्रोतसःthe downward streams
उर्वाकू-स्रोतसः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootउर्वाकू (अव्यय/दिशावाचक) + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ('downward-stream'); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तुindeed/but
तु:
सम्बन्धसूचक (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
तेthose
ते:
अनुवृत्ति/सम्बन्ध (resumptive pronoun)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तेthey
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
प्रकाश-बहुलाःabounding in light
प्रकाश-बहुलाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootप्रकाश (प्रातिपदिक) + बहुल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('abundant in light'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तमस्-पृष्ट-रजः-अधिकाःwith rajas predominant, touched by tamas
तमस्-पृष्ट-रजः-अधिकाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + पृष्ट (√स्पृश्, क्त-कृदन्त) + रजस् (प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; अर्थः: 'तमसा स्पृष्टं रजः येषां, रजः अधिकं'