Shloka 105
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः
Transliteration
sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ / vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ
Translation
‘સુખ્ય’ વગેરે છ સર્ગ વૈકૃત છે અને બુદ્ધિપૂર્વક થાય છે; તેઓ બ્રહ્માના સંકલ્પથી પ્રવર્તે છે—અભિમાનયુક્ત કહેવાય છે.
Word by Word
सुखि-आदयःthe ‘sukhins’ etc. (beginning with the happy ones)
सुखि-आदयः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसुखिन् (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (particle: but/indeed)
षट्six
षट्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootषष् (संख्याप्रातिपदिक)
Form(अव्ययवत्) संख्याशब्दः; पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनार्थे (numeral: six)
सर्गाःcreations
सर्गाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)
वैकृताःmodified; derivative
वैकृताः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootवैकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) सर्गाः इति
बुद्धि-पूर्वकाःpreceded by intellect
बुद्धि-पूर्वकाः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्वक (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) सर्गाः इति
वैकल्पात्from (mere) option/variation; from alternative conception
वैकल्पात्:
Apadana (अपादान/Ablative-source)
TypeNoun
Rootवैकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन (Singular)
सम्-प्रवर्तन्तेthey proceed/arise
सम्-प्रवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootसम् + प्र + वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural); आत्मनेपद
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)
तेभ्यःfrom them
तेभ्यः:
Apadana (अपादान/From them)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी/षष्ठी-विभक्ति (Abl./Gen. 5th/6th), बहुवचन (Plural)
मन्यवःwraths; anger-forces
मन्यवः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमन्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)