Shloka 1
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale / śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana
Translation
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના પ્રથમ પ્રક્રિયાપદમાં ‘લોકકલ્પન’ નામે ચોથો અધ્યાય. શ્રીસૂત બોલ્યા—આદિમાં જળ સર્વત્ર વ્યાપેલું હતું; પૃથ્વીતળે કોઈ સીમા ન હતી. શાંત પવનમાં બધું લીન હોવાથી ત્યારે કશું જ જાણી શકાયું નહોતું.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्तिसूचक (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण—‘in the venerable Brahmāṇḍa (Purāṇa)’
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त; √वच् + प्र + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषण—‘spoken by Vāyu’
पूर्व-भागेin the former section
पूर्व-भागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
प्रथमेin the first
प्रथमे:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषण—‘in the first’
प्रक्रिया-पदेin the Prakriyāpada section
प्रक्रिया-पदे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रक्रिया (प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण—‘in the section/chapter called Prakriyāpada’
लोक-कल्पनम्‘World-creation’ (title)
लोक-कल्पनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + कल्पन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; नामधेय (title)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नामनिर्देशे (naming particle)
चतुर्थःfourth
चतुर्थः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
श्री-सूतःŚrī Sūta
श्री-सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + सूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वक्ता
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (बहुवचन-प्रयोग), प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘waters’
अग्रेin the beginning
अग्रे:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण; ‘in the beginning/at first’ (loc. used adverbially)
सर्व-गाःall-pervading
सर्व-गाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + ग (कृदन्त; √गम् + क्विप्/अ)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण—‘all-pervading’
आसन्were
आसन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद
एनसिin impurity/sin
एनसि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootएनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण—‘in sin/impurity’ (पाठ: एनसि)
इमन्in this
इमन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइम (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th), एकवचन; सर्वनाम—‘in this’ (पाठ: इमन्)
पृथिवी-तलेon the earth’s surface
पृथिवी-तले:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण—‘on the surface of the earth’
शान्त-वातैःby the calm winds
शान्त-वातैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootशान्त (कृदन्त; √शम् + क्त) + वात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण—‘by the calmed winds’
प्रलीनेwhen dissolved/merged
प्रलीने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootप्रलीन (कृदन्त; √ली + प्र + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; सति-सप्तमी—‘when (it was) dissolved’
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th), एकवचन; सर्वनाम—‘in this’
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
प्राज्ञायतwas known/perceived
प्राज्ञायत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√ज्ञा (धातु) + प्र
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद/कर्मणि-भावे—‘was known/was perceived’
किञ्चनanything
किञ्चन:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिञ्चन (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; अनिश्चित/अल्पार्थक—‘anything’