Anuvaka 3
મુખ્ય વિષય: મંત્રશક્તિ દ્વારા શત્રુત્વકારી બળોને હાંકી કાઢીને ઘર, ગર્ભધારણા, પ્રાણશક્તિ અને વિજયને સુસ્થિર રાખતા દેહધારી જીવનનું રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન કરનાર આથર્વણિક રક્ષા-પુનરુત્થાન કર્મ. ઉપવિષયો: (1) ધ્વનિ/વિધિ-તકનીક (યુદ્ધનગારું) દ્વારા અભિચારાત્મક યુદ્ધપ્રયોગ, (2) તક્મન્, કૃમિ, પિશાચ વગેરે રોગકારક શક્તિઓનું ભૈષજ્ય નिवारણ, (3) પ્રાણ/અસુને બાંધી આયુષ્ય લંબાવનાર આયુષ્યવિધિઓ, (4) નવશાળા અને અગ્નિ સંબંધિત ગૃહ્ય પ્રતિષ્ઠા તથા ગૃહરક્ષા, (5) યજ્ઞ/સંસ્કાર પ્રક્રિયાને ‘આવરણ’ આપી તેનું સંરક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
અથર્વવેદ ૫.૨૧ એક યુદ્ધમય અભિચારિક સૂક્ત છે, જેમાં યુદ્ધ-નગારું (દુંદુભિ)ને જીવંત કાર્યકારી શક્તિ તરીકે શસ્ત્રરૂપે વાપરવામાં આવે છે. તેના ગર્જનાને મંત્રબળથી ચાર્જ કરીને શત્રુસેનામાં આતંક, માનસિક વિખૂટાપણું, ગૂંચવણ અને ભગદડ (રાઉટ) પેદા કરાવવાનો હેતુ છે. સૂક્ત વારંવાર શત્રુમાં ભય (ભય/ત્રાસ), દ્વેષ અને મોહ/ભ્રમ ‘સ્થાપિત’ કરવાની વાત કરે છે; સાથે જ મૈત્રી દેવગણોને એકત્ર બોલાવી વિજય અને યુદ્ધભૂમિ પરનું અધિપત્ય સ્થિર કરવા પ્રેરણા આપે છે.
Sukta 22
અથર્વવેદ 5.22 એક ઉપચારાત્મક હાંકી કાઢવાનું સ્તોત્ર છે. તેમાં તક્માન્ (તાવ) ને ચેતન, ગતિશીલ વ્યાધિ તરીકે સામનો કરીને દર્દીમાંથી “નીચે તરફ અને દૂર” જવા આદેશ આપવામાં આવે છે. તેમાં તાવના કઠોર, લાલાશવાળા જેવા તીવ્ર સ્વરૂપો ઓળખી, અધિકૃત શપથ-આદેશ દ્વારા ફરી પાછો ન આવે તે રીતે રોક લગાવવામાં આવે છે; ખાસ કરીને ખાંસી અને કફજન્ય જટિલતાઓ સાથે તક્માન્ જોડાણ ન કરે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. વ્યાધિ-કારકને નામથી બોલાવી, તેની ગતિ/દિશા નિર્ધારિત કરી, અને પરત ન આવે તે રીતે નિષ્કાસનને મોહરબંદ કરવું—આ સ્તોત્રની મુખ્ય શક્તિ છે.
Sukta 23
અવ ૫.૨૩ ક્રિમિઘ્ન (કીડા/પરજીવીજન્ય રોગનો નાશ કરનાર) ભૈષજ્ય સૂક્ત છે. તે દર્દીને દૈવી, રક્ષણાત્મક “વણાટ”માં બાંધી રાખે છે અને પછી ક્રિમિ જ્યાં જ્યાં છુપાયેલો હોય—શરીરમાં, આસપાસ, તેમજ અતિસૂક્ષ્મ રૂપોમાં પણ—દરેક ઠેકાણે તેને બળપૂર્વક વિખેરીને સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. ક્રિમિ-ઉપદ્રવને સર્વત્ર વ્યાપક રીતે આવરી લેવું (તેના રૂપો અને સ્થાનોને નામ આપી) અને વાણીને ચકનાચૂર કરનાર શસ્ત્રમાં ફેરવવું—આમાં આ સૂક્તની શક્તિ છે. દ્યાવા-પૃથિવી, સરસ્વતી, ઇન્દ્ર અને અગ્નિને રોગને ઘેરી રાખનારા રક્ષક તથા સંહારક તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે.
Sukta 24
AV 5.24 રક્ષણકારી અધિપતિ-શક્તિઓનું લિતનીરૂપ સ્તવન છે; મંત્ર, વિધિની ક્રિયા, આશય, સંકલ્પ, આશીર્વાદ અને દેવતાઓનું ઔપચારિક આવાહન—એ રીતે દીક્ષા/અભિષેકવિધિના દરેક સ્તરને તેઓ “ઢાંકી” રક્ષે એવી પ્રાર્થના કરે છે. “નક્ષત્રોના અધિપતિ”, “મરુતોના પિતા, પશુઓના સ્વામી” જેવી અધિપતિ (અધિપતિ) ઉપાધિઓ દ્વારા દેવતાઓને નામ આપીને, વિધિ પર બ્રહ્માંડવ્યાપી દેખરેખ સ્થાપિત થાય છે; જેથી કર્મ નિર્વિઘ્ન આગળ વધે અને સ્થિર સમૃદ્ધિ ફળે.
Sukta 25
AV 5.25 અથર્વણ પરંપરાનું પ્રસૂતિ-રક્ષાત્મક સૂક્ત છે. તે ગર્ભાધાન અને ભ્રૂણના ‘સ્થાપન’ (ગર્ભ-ધારણ) ને પવિત્ર બનાવી, દૈવી શક્તિઓને ભ્રૂણને રોપવા, સ્થિર કરવા, પરિપક્વ કરી પૂર્ણ ગર્ભકાળ સુધી સુરક્ષિત રાખવા અને પૂર્ણમાસે સફળ પ્રસવ કરાવવા માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભ્રૂણ-સ્થાપક/સર્જક ધાતૃને કેન્દ્રમાં રાખીને, સિનિવાલી, સરસ્વતી, અશ્વિનો જેવી દેવતાઓની પ્રજનન-આહ્વાન સાથે ‘ખુલવું/સ્થિર બેસવું’ જેવી રક્ષણાત્મક ભાષાનો સંયોગ કરીને, અહિતરહિત ગર્ભાવસ્થા અને સફળ પ્રસવની કામના કરવામાં આવે છે; ઘણીવાર દસમા મહિને પુત્ર જન્મે તેવી ઇચ્છા પણ સ્પષ્ટ રીતે જણાવાય છે.
Sukta 26
આ સૂક્ત નવી બનેલી વસાહત/ઘર (નવશાળા) માટેનું ગૃહ્ય-શૈલીનું પ્રતિષ્ઠા-સંસ્કાર છે. ઘરના પ્રથમ રક્ષક અને અર્પણોના વહનકર્તા તરીકે અગ્નિની સ્થાપના કરીને શુભ વિધિક્રમને સ્થિર કરવામાં આવે છે. યજુઃ-મંત્રો, સમિધાઓ, સ્વાહા અને સંબંધિત દૈવી શક્તિઓને વારંવાર ‘યોક કરવું/જોડવું’ (યુજ્) દ્વારા વિધિ દૃઢ બને છે, ઘરનું અમંગળ દૂર થાય છે, અને આ નવું સ્થાન યજમાન માટે સમૃદ્ધિ આપનાર ઘર બની જાય છે.
Sukta 27
AV 5.27 હોમકેન્દ્રિત અગ્નિ-સ્તુતિ છે. તેમાં અગ્નિને વહ્નિ (વાહક) તરીકે ‘આગળ વધ’ એમ આહ્વાન કરીને, યોગ્ય રીતે અર્પિત આહુતિઓ દ્વારા તેની યજ્ઞમહિમા પ્રગટ થાય એવી પ્રાર્થના છે. હવિષ મધુર બને, મુક્ત થઈ, દેવતાઓ સુધી સુરક્ષિત રીતે પહોંચે; અને યજ્ઞને ભંગ કરનાર વિઘ્નો શમન પામે—આ રીતે આ સૂક્ત યજ્ઞસ્થળની શાંતિ (સ્થિરતા) સ્થાપે છે અને પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ વધારે છે.
Sukta 28
અથર્વવેદ 5.28 એક આયુષ્ય (દીર્ઘાયુ) ભૈષજ્ય-રૂપ ઉપચારમંત્ર છે. તે પ્રાણોને એકત્ર કરે છે, માપે છે અને ફરીથી દૃઢ રીતે બંધાઈ સ્થિર કરે છે, જેથી ઉપાસક “સો શરદઋતુઓ” પ્રાપ્ત કરે. જીવનશક્તિનું સ્થાયિત્વ પ્રાણવાયુઓની નવવિધ ગોઠવણી દ્વારા સાધે છે; અને તપસ્/તેજસ્થી અભિષિક્ત ધાતુઓની ત્રયીઓ વડે રક્ષણને મોહરબદ્ધ કરી, ઋતુ/સંવત્સર શક્તિઓથી તેને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
Sukta 29
AV 5.29 એક પ્રબળ રક્ષોઘ્ન–ભૈષજ્ય સૂક્ત છે. તેમાં જાતવેદસ અગ્નિને વૈદ્ય તથા દૈત્ય-વિનાશક તરીકે આહ્વાન કરીને, દર્દીને પીડા આપતો માનવામાં આવતો માંસભક્ષક પિશાચ હાંકી કાઢવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. ભેદવું, કાપવું, છિદ્ર કરવું અને પ્રતિપ્રહાર કરવો જેવી છબીઓ દ્વારા અગ્નિની દહકતી સ્પષ્ટતા શસ્ત્રક્રિયા સમાન નિર્વાસનમાં ફેરવાઈ જાય છે અને શરીરની અખંડતા, બળ અને પ્રાણ પુનઃસ્થાપિત કરે છે. સૂક્ત અંતે પુનઃસ્થાપક આશીર્વાદ સાથે પૂર્ણ થાય છે—વૃદ્ધિ, પવિત્રતા, ક્ષયરોગ (યક્ષ્મ)થી મુક્તિ અને દીર્ઘજીવન.
Sukta 30
AV 5.30 આયુષ્ય વધારતું આથર્વણિક રક્ષણ-મંત્ર છે. તે ‘અસુ’ (પ્રાણ)ને દૃઢ રીતે બાંધીને અને વિખેરાયેલી ઇન્દ્રિયશક્તિઓને પાછી બોલાવીને મૃત્યુ તરફ સરકતા વ્યક્તિને અટકાવે છે. મરણારાનું ગંતવ્ય માનાતા પિતૃલોક તરફ જતો માર્ગ તે સ્પષ્ટ રીતે રોકે છે અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓને દૂર હટાવે છે—સગાસંબંધીઓના વર્તુળની અંદરથી જ મોકલાયેલી માનાતી હાનિ પણ તેમાં આવરી લેવાય છે. તેની શક્તિ પુનઃએકીકરણ રૂપે દર્શાવવામાં આવી છે: પ્રાણ, મન, દૃષ્ટિ, બળ અને દેહસ્થિરતા ફરી એકત્રિત થઈ દર્દીને જીવિતોના લોકમાં અહીં જ અડગ ઊભો રાખે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.