Anuvaka 2
મુખ્ય વિષય: ઉપચાર, હાનિનું ઉલટાવવું અને પવિત્ર–સામાજિક સીમાઓનું રક્ષણ કરીને ઋત (વ્યવસ્થા)ને પુનઃસ્થાપિત અને સુરક્ષિત કરવું. ઉપવિષયો: યોગ્ય વાણી અને દેવકૃપાથી સમૃદ્ધિ; અગ્નિ પ્રજ્વલન અને ગૃહવિધિઓની સ્થાપના; મંત્રબળથી સિદ્ધ ઔષધિ/વનસ્પતિ દ્વારા વિષનિવારણ અને રોગશમન; કૃત્યા-પ્રતિષેધ (જાદુ/અભિચાર) અને શત્રુબળોનો પ્રતિઘાત; ગંભીર સામાજિક અતિક્રમણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત અને પરિહાર; બ્રાહ્મણિક સંપત્તિ અને સમુદાયિક શુદ્ધતાનું રક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 5.11 એક પૌષ્ટિક ‘સંપત્-કર્મન’ સૂક્ત છે. વરુણની કૃપાથી વિધિ/કર્મ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય અને સંપત્તિ/દાન (રાધસ) સતત તથા સ્થિર રીતે પ્રાપ્ત થતું રહે—એવી તેમાં પ્રાર્થના છે. અહીં સમૃદ્ધિને યોગ્ય વાણી/સ્તુતિ (સ્તોત્ર), યોગ્ય દાન (દક્ષિણા—ખાસ કરીને ચિતરેલી ગાય પૃશ્ની), અને વરુણની વિવેકસભર દેખરેખ—જેના કારણે યજ્ઞકર્મ જગતમાં યોગ્ય રીતે ‘સ્થિર’ થાય/યોગ્ય રીતે ‘ઉતર’ પડે—એના પરિણામરૂપે દર્શાવવામાં આવી છે.
Sukta 12
આ સૂક્ત અથર્વવેદમાં સમાયેલું ઋગ્વેદીય શૈલીનું અગ્નિ-લિતુર્ગી છે. જાતવેદસરૂપ અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરીને માનવ નિવાસમાં તેને હોતૃ તથા દિવ્ય દૂત તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવાનું તેનો હેતુ છે. વસુઓ સાથે અગ્નિનું આહ્વાન કરીને અને વિધિને ઋત સાથે સુસંગત રાખવાથી અર્પણો દેવતાઓ સુધી અસરકારક રીતે “વહેંચાઈ” પહોંચે છે; યજ્ઞક્રિયા નિર્વિઘ્ન આગળ વધે છે; અને યજમાનને સમૃદ્ધિ તથા વ્યવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
Sukta 13
AV 5.13 એક ભૈષજ્ય (ઉપચારક) પ્રતિ-વિષ મંત્ર છે. તેમાં વિષ (વિષ) ને બુદ્ધિશાળી, કુટુંબ-બંધનોથી જોડાયેલ શત્રુબળ તરીકે સામનો કરીને તેને ઢીલું પડી દૂર જવા માટે બાધ્ય કરવામાં આવે છે. વિષના સ્વરૂપો અને તેના વ્યક્તિત્વરૂપ એજન્ટો (ઉદા., આલિગી, વિલિગી; “કાળું,” “ભૂરું,” “નિર્જળ,” વગેરે) ના નામોચ્ચાર દ્વારા સ્તોત્ર જ્ઞાનને નિયંત્રણમાં ફેરવે છે અને ધનુષ્ય પરથી પ્રત્યંચા છૂટે તેમ પીડિતને “બંધનમુક્ત” કરે છે. વરુણની સર્વસત્તાધારી, ગાંઠો ખોલનારી સત્તા—વિષ અંદર ગાઢ રીતે વસેલું હોય, ન વસેલું હોય, કે ચોંટેલું હોય—તેના નિષ્કાસનને આધાર આપે છે.
Sukta 14
AV 5.14 એક કૃત્યા-પ્રતિષેધ સૂક્ત છે. તેમાં શત્રુભાવપૂર્ણ જાદુ/મંત્રકૃત્ય (કૃત્યા)ને પકડી શકાય તેવી અને એકથી બીજા પર સ્થાનાંતરિત કરી શકાય તેવી શક્તિ તરીકે માનવામાં આવી છે, અને તેને પીડિત વ્યક્તિમાંથી પાછી હટવા આદેશ આપવામાં આવે છે. તેની મુખ્ય શક્તિ ‘ઉલટાવ’ છે: મંત્રને પકડીને તેની દિશા ફેરવી દેવામાં આવે છે અને તેને મૂળ કર્તૃ (પ્રયોગકર્તા) પર “મુખામુખી” સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેથી હાનિ મોકલનાર પર જ પાછી વળીને પડે.
Sukta 15
AV 5.15 એક ઉપચારક અને રક્ષણાત્મક મંત્રરૂપ સૂક્ત છે. તેમાં ઔષધી (ઓષધી) નામની ઔષધીય વનસ્પતિને ચેતન સાથી તરીકે જીવંત રીતે પ્રતિષ્ઠિત કરી, રોગ, શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓ અને દુર્ભાગ્ય/અપશકુનને દૂર હાંકી કાઢવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. ધ્રુવપદ આધારિત સંખ્યાત્મક વૃદ્ધિ (2/20, 4/40, 8/80 વગેરે) અને “મધુ” (મધ જેવી મીઠાશ) માટેની વારંવારની વિનંતિ દ્વારા, દર્દીને સુખદ અને જીવનપોષક સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવાનો આ સૂક્તનો ઉદ્દેશ છે. અહીં ઋત (Ṛta) માન્યતાનું આધારભૂત તત્ત્વ બને છે: ઔષધીને “ઋતમાંથી જન્મેલી” જાહેર કરવામાં આવે છે, તેથી તે નિર્ભર અને નિશ્ચિત રીતે અસરકારક ગણાય છે.
Sukta 16
આ ભૈષજ્ય-સૂક્ત ઔષધીય દ્રવ્યને ક્રમશઃ સશક્ત બનાવે છે—તેને વધતી શક્તિના “વૃષભ” તરીકે અને વહેતા રસ (રસા) તરીકે સંબોધીને—વૃષ-રોગ નામના ઉપદ્રવને શમાવવા માટે. “જો તું … હોય” એવી તાદાત્મ્યવાણી દ્વારા ઉપચારક દ્રવ્યની અસર સ્થાપિત થાય છે; અંતે શીતળતા અને શુદ્ધિકરણના સમાધાનમાં તે દ્રવ્ય “જળ આપનાર” (અપોદક) બની સંતુલન અને પ્રાણવૈભવ પુનઃસ્થાપિત કરે છે.
Sukta 17
AV 5.17 પ્રાયશ્ચિત્ત તથા રાજ્ય-સ્થિરતા માટેનું સૂક્ત છે, જે પ્રતિસ્થાપન/પરિતોષને પવિત્ર ક્રિયા તરીકે પાવન બનાવે છે. બ્રાહ્મણની પત્નીને અયોગ્ય રીતે લઈ જવાનો અપરાધ—તેણે પાછી સોંપવાથી—રદ થાય છે; દૈવી દેખરેખ હેઠળ દોષ ‘નીચે બેસી’ ઓસરતો જાય છે. સોમ, મિત્ર–વરુણ, અગ્નિ અને સત્યને પાળનારા રાજાઓ જેવા આદર્શ દૈવી-રાજકીય કર્તાઓનું વર્ણન કરીને, અંતે ઉરુગાય (વિષ્ણુ)ની ઉપાસનામાં સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે. આમ, સામાજિક-કાનૂની સુધારાને બ્રહ્માંડિય શુદ્ધિકરણમાં ફેરવી, પૃથ્વીની ‘ઊર્જ’—સમુદાયને ધારણ કરતી પોષક જીવનશક્તિ—ફરીથી સમાજમાં સ્થાપિત થાય છે.
Sukta 18
AV 5.18 અથર્વણી પરંપરાનું ઉપદેશાત્મક/અપશકુનનિવારક સૂક્ત છે. તે બ્રાહ્મણની મિલકત—ખાસ કરીને બ્રાહ્મણની ગાય—નું રક્ષણ કરે છે; તેને વિધિદૃષ્ટિએ અભક્ષ્ય ગણાવી, તેને ઝૂંટી લેવું અત્યંત જોખમી છે એમ ઘોષિત કરે છે. રાજા/રાજન્યને સીધું સંબોધીને, આ અતિક્રમણને દેવતાઓ સાક્ષી રહેલા બ્રહ્મન્ (પવિત્ર નિયમ/ધર્મ) નો ભંગ તરીકે રજૂ કરે છે; અને દોષિત સામે બ્રહ્મતેજને વિષ, ચામડી અને બાણ સમાન પ્રતિઘાતક ‘શસ્ત્ર’ રૂપે ‘આયુધીકરણ’ કરીને ભયપ્રેરક રીતે અટકાવે છે.
Sukta 19
AV 5.19 એક સામાજિક તથા યાજ્ઞિક દંડ-સૂક્ત છે, જે બ્રહ્મજ્ય (બ્રાહ્મણને ઇજા કરનાર/બ્રાહ્મણહંતક) ને અશુદ્ધ અને સમુદાયની સમૃદ્ધિ તથા શુદ્ધિકરણ માટે અયોગ્ય તરીકે ચિહ્નિત કરે છે. મહાશુદ્ધિનું માધ્યમ એવા આપઃ (જળ) અને ન્યાયાધીશ દેવતાઓને આહ્વાન કરીને, દોષિતને ‘જળનો ભાગ’—અર્થાત્ વિધિઓ, શુભફળ અને પુનઃસમાવેશ—થી વંચિત રાખવામાં આવે છે. આ સૂક્તની શક્તિ પાપને દૃશ્ય અને પરિણામકારક બનાવવામાં છે: વ્યક્તિત્વ પામેલી, ભયંકર બ્રહ્મહત્યાને રાજ્ય/લોકવ્યવસ્થાને કંપાવતી તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જેથી બહિષ્કાર અને/અથવા પ્રાયશ્ચિત્ત અનિવાર્ય બને છે.
Sukta 20
AV 5.20 એક યુદ્ધમંત્ર છે. તેમાં યુદ્ધનગારું (દુંદુભિ)ને જીવંત, લાકડામાંથી જન્મેલું વીજળી-શસ્ત્ર તરીકે પવિત્ર બનાવવામાં આવે છે; તેની ગર્જના શત્રુનું મનોબળ તોડી નાખે છે અને તેમની પંક્તિઓ વિખેરી નાખે છે. નગારાના નાદને બ્રહ્માંડવ્યાપી પ્રતિધ્વનિ અને ઇન્દ્રની યુદ્ધશક્તિ સાથે સમાન ગણીને, પોતાના પક્ષને નિર્ભય, સંકલિત અને વિજયી બનાવવો તથા શત્રુપક્ષને કંપાવી, ગૂંચવાડી, પરાજિત કરીને હાંકી કાઢવો—આ સૂક્તનો ઉદ્દેશ છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.