Adhyaya 202

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! ভীমসেনক সেই অস্ত্ৰে আৱৃত দেখি, অৰ্জুনে তাৰ তেজ নিবারণ কৰিবলৈ বাৰুণাস্ত্ৰেৰে তেওঁক আচ্ছাদিত কৰিলে।

Verse 2

नालक्षयत तत्‌ कश्रनिद्‌ वारुणास्त्रेण संवृतम्‌ । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:

বাৰুণাস্ত্ৰে আৱৃত ভীমসেনক কোনেও চিনিব নোৱাৰিলে। অৰ্জুনৰ অপূৰ্ব তৎপৰতা আৰু সেই অস্ত্ৰৰ জ্বলা তেজ নিজেই আৱৰণ হৈ থকাৰ বাবে, যোদ্ধাসকলে ভীম বাৰুণাস্ত্ৰত বেষ্টিত বুলি দেখা নাপালে।

Verse 3

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:

ঘোঁৰা, সাৰথি আৰু ৰথসহ ভীম দ্ৰোণপুত্ৰৰ অস্ত্ৰে সম্পূৰ্ণ আৱৃত হ’ল। তেওঁ যেন অগ্নিৰ ভিতৰত স্থাপিত অগ্নি—জ্বালামালাৰে বেষ্টিত, ইমানেই দুৰ্দৰ্শ যে তেওঁৰ ফালে চোৱাো কঠিন হৈ পৰিল।

Verse 4

यथा रात्रिक्षये राजन्‌ ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

হে ৰাজন! ৰাত্ৰিৰ অন্তত দীপ্ত গ্ৰহ-নক্ষত্ৰসমূহ অষ্টগিৰিৰ ফালে সৰি যোৱা যেন লাগে, তেনেদৰে অশ্বত্থামাৰ বাণসমূহো একত্ৰ হৈ ভীমসেনৰ ৰথৰ ওপৰত পৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 5

स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्‌,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे

মান্য নৃপতি! ভীম, তেওঁৰ ৰথ, ঘোঁৰা আৰু সাৰথি—সকলো দ্ৰোণপুত্ৰৰ অস্ত্ৰে সম্পূৰ্ণ আৱৃত হ’ল। অশ্বত্থামাৰ সেই প্ৰহাৰে ঢাকি তেওঁলোক যেন জ্বলি উঠা অগ্নিৰ মাজলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল বুলি লাগিল।

Verse 6

यथा दग्ध्वा जगत्‌ कृत्स्नं समये सचराचरम्‌ । गच्छेद्‌ वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्‌

যেন প্ৰলয়কালত সংৱৰ্তক অগ্নিয়ে চল-অচলসহ সমগ্ৰ জগত দগ্ধ কৰি পৰমাত্মাৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰে, তেনেদৰে সেই ভয়ংকৰ অস্ত্ৰই ভীমসেনক চাৰিওফালৰ পৰা আৱৃত কৰি পেলালে।

Verse 7

सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद्‌ यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत्‌ तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:

যেন সূৰ্যৰ ভিতৰত অগ্নি আৰু অগ্নিৰ ভিতৰত সূৰ্য প্ৰৱিষ্ট হৈ যায়, তেনেকৈ সেই অস্ত্ৰৰ তেজ তেজস্বী ভীমসেনক আচ্ছন্ন কৰিলে; সেয়ে পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেন কাৰো চকুত নপৰিল।

Verse 8

विकीर्णमस्त्रं तद्‌ दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे

সেই অস্ত্ৰ বিস্তৃত হৈ ভীমৰ ৰথৰ দিশে আচ্ছন্ন কৰা দেখি, আৰু ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰতিদ্বন্দ্বী নথকাৰ বাবে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক অধিক প্ৰবল হৈ উঠা দেখি।

Verse 9

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्‍्यस्तशस्त्रमचेतनम्‌ | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्‌

পাণ্ডৱসকলৰ সমগ্ৰ সেনাই অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি ভয়ত অচেতনপ্ৰায় হৈ পৰিল; আৰু যুধিষ্ঠিৰক আগত ৰাখি সেই মহাৰথীসকলেও যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ হ’ল।

Verse 10

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद्‌ वीरौ भीममाद्रवतां ततः:

তেতিয়া মহাদ্যুতি বীৰ অৰ্জুন আৰু বাসুদেৱ—দুয়ো—তড়িঘড়ি ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই ভীমৰ ফালে দৌৰিলে।

Verse 11

ततस्तद्‌ द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम्‌ । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा

তাত উপস্থিত হৈ, সেই দুজন অতিশয় বলবান বীৰ দ্ৰোণপুত্ৰৰ অস্ত্ৰবলৰ পৰা উদ্ভূত সেই জ্বলন্ত তেজত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু মায়াশক্তিৰে তাৰ ভিতৰলৈও সোমাল।

Verse 12

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्‌ सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:

তেতিয়া তেওঁলোকে দুয়োজনে অস্ত্ৰ নামাই থৈছিল; বৰুণাস্ত্ৰো প্ৰয়োগ কৰিছিল, আৰু সেই দুজন কৃষ্ণ আছিল অতি পৰাক্ৰমশালী। সেয়ে অস্ত্ৰজাত অগ্নিয়ে তেওঁলোকক দগ্ধ কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 13

ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्‌

তাৰ পাছত ভীমে ধীরে ধীরে নিজৰ সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যুদ্ধসামগ্ৰী নামাই থ’লে। নাৰায়ণাস্ত্ৰ শান্ত কৰিবলৈ নৰ-নাৰায়ণে নিজৰ অপ্রতিহত শক্তিৰে তাক প্ৰশমিত কৰিলে।

Verse 14

तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।

তাৰ পাছত নৰ-নাৰায়ণস্বৰূপ অৰ্জুন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে নাৰায়ণাস্ত্ৰ শান্ত কৰিবলৈ ভীমসেনক তেওঁৰ সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰসহ বলপূৰ্বক ৰথৰ পৰা তললৈ টানি নামালে। টানি নিয়া সময়ত কুন্তীপুত্ৰ ভীমসেন আৰু অধিক উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিবলৈ ধৰিলে; সেই ধিক্কাৰনাদে অশ্বত্থামাৰ সেই ভয়ংকৰ, পৰম দুৰ্জয় অস্ত্ৰ আৰু বাঢ়ি উঠিল।

Verse 15

तमब्रवीद्‌ वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद्‌ युद्धान्न निवर्तसे

তেতিয়া বাসুদেৱে তেওঁক ক’লে—“এইটো কি, পাণ্ডুনন্দন? হে কৌন্তেয়, বাধা দিয়া সত্ত্বেও তুমি কিয় যুদ্ধৰ পৰা উভতি নাহা?”

Verse 16

यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:

যদি যুদ্ধৰ দ্বাৰাই এই কৌৰৱনন্দনসকল জয়ী হ’ব পাৰে, তেন্তে আমিও ইয়াত যুদ্ধ কৰোঁ—আৰু এই নৰশ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলেও (আমাৰ সৈতে) যুঁজ দিওক।

Verse 17

उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।

সেই সময় ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁক ক’লে— “পাণ্ডুনন্দন! কুন্তীপুত্ৰ! এইটো কেনেকুৱা কথা—বাৰণ কৰা সত্ত্বেও তুমি যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি নাযাও? যদি এই সময় কৌৰৱনন্দনসকলক কেৱল যুদ্ধৰে জয় কৰিব পৰা যেত, তেন্তে আমি আৰু এই সকলো নৰশ্ৰেষ্ঠ ৰজাসকলে যুদ্ধেই কৰিলোঁহেঁতেন। কিন্তু তোমাৰ সকলো সৈন্য একেলগে ৰথৰ পৰা নামি পৰিছে; সেয়ে, হে কৌন্তেয়, তুমিও শীঘ্ৰে ৰথৰ পৰা নামি সমৰৰ পৰা বিৰত হোৱা।”

Verse 18

एवमुक्‍्त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद्‌ भूमिमवर्तयत्‌ । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्‌,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया

এনেকৈ কৈ কৃষ্ণই তেওঁক ৰথৰ পৰা ভূমিলৈ নামাই দিলে। তেওঁ ক্ৰোধে ৰঙা হোৱা চকুৰে, ক্ৰুদ্ধ গজৰ দৰে ফুঁসফুঁসাই, গধুৰ নিশ্বাস লৈ আছিল।

Verse 19

यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत्‌ प्रशान्तं शत्रुतापनम्‌

যেতিয়া তেওঁলোকে ৰথৰ পৰা নামি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ভূমিত থৈ আঁতৰি গ’ল, তেতিয়া শত্রুতাপক সেই নাৰায়ণাস্ত্ৰ আপুনি প্রশান্ত হৈ পৰিল।

Verse 20

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন! বিধিমতে যেতিয়া সেই অসহ্য তেজ শান্ত হ’ল, তেতিয়া সকলো দিশ আৰু উপদিশা নিৰ্মল হৈ উঠিল।

Verse 21

प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন! মঙ্গলময় শীতল বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে; মৃগ-পক্ষী শান্ত হ’ল; আৰু সেই অতি দুর্জয় অস্ত্ৰ প্রশান্ত হোৱাত বাহনসমূহো আনন্দিত আৰু নিশ্চিন্ত হ’ল।

Verse 22

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान्‌ सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान्‌ भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

হে ভাৰত! সেই ভয়ংকৰ তেজ দূৰ হোৱাৰ পাছত, ৰাতিৰ অন্তত ধীমান ভীম উদিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল।

Verse 23

हतशेषं बल॑ तत्‌ तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी

পাণ্ডৱসকলৰ যি সেনা সংহাৰৰ পৰা বাচি ৰ’ল, অস্ত্ৰপ্ৰয়োগ থমি যেতিয়া গ’ল তেতিয়া সি পুনৰ দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল; তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ বিনাশৰ সংকল্পে উল্লসিত হৈ উঠিল।

Verse 24

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्‌,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--

মহাৰাজ! অস্ত্ৰটো প্ৰতিহত হোৱাৰ পাছত আৰু পাণ্ডৱসেনা পুনৰ সুসংগঠিত হ’লে, দুযোধনে তেতিয়া দ্ৰোণপুত্ৰক এইদৰে ক’লে।

Verse 25

अश्वत्थामन्‌ पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्‌ प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:

“অশ্বত্থামন! এই অস্ত্ৰটো পুনৰ শীঘ্ৰে প্ৰয়োগ কৰা; কিয়নো পাঞ্চালসকল এতিয়াও দৃঢ়ভাৱে থিয় আছে আৰু পুনৰ জয়কামনা কৰিছে।”

Verse 26

'अश्वत्थामन्‌! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।

“অশ্বত্থামন! তুমি পুনৰ শীঘ্ৰে এই একে অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰা; কিয়নো জয়ৰ অভিলাষী এই পাঞ্চাল যোদ্ধাসকল পুনৰ যুদ্ধলৈ আহি দৃঢ়ভাৱে ডটিছে।” তোমাৰ পুত্ৰই এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, হে মান্যবৰ, অশ্বত্থামা অতি বিষণ্ণ হৈ দীঘল নিশ্বাস এৰি ৰজাক এইদৰে ক’লে।

Verse 27

नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! এই অস্ত্ৰ এবাৰ প্ৰয়োগ কৰিলে পুনৰ উভতি নাহে, আৰু দ্বিতীয়বাৰ প্ৰয়োগো সম্ভৱ নহয়। যদি ইয়াক ঘূৰাই দিবলৈ বা পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়, তেন্তে ই প্ৰয়োগকাৰীৰ ওপৰতে প্ৰতিঘাত হৈ পৰিব—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 28

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान्‌ अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप

সঞ্জয়ে ক’লে—হে জনাধিপ! বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণে এই অস্ত্ৰৰ প্ৰতিঘাত-উপায় প্ৰয়োগ কৰিছে। নচেৎ আজিৰ যুদ্ধত শত্রুসকলৰ বাবে যি বধ বিধিত আছিল, সেয়া নিশ্চয়েই সম্পূৰ্ণ হৈ পৰিলেহেঁতেন।

Verse 29

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्‌ मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:

সঞ্জয়ে ক’লে—পৰাজয় হওক বা মৃত্যু—পৰাজয়তকৈ মৃত্যুয়ে শ্ৰেয়। সকলো শত্রু পৰাভূত হৈছিল; অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি সিহঁতে মৃতৰ দৰে থিয় হৈ আছিল।

Verse 30

दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद्‌ द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

দুৰ্যোধনে ক’লে—আচাৰ্যপুত্ৰ! অস্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ! যদি এই অস্ত্ৰ দ্বিতীয়বাৰ প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে অন্য অস্ত্ৰেৰে এই গুরুহন্তাসকলক বধ কৰা।

Verse 31

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत्‌ संक्रुद्धों हि पुरंदर:

দুৰ্যোধনে ক’লে—তোমাৰ ভিতৰত দিব্য শস্ত্ৰসমূহ নিহিত আছে, আৰু অমিতৌজসী ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ ভিতৰতো। তুমি যদি বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰা, তেন্তে ক্ৰোধে জ্বলি উঠা পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ও তোমাৰ পৰা ৰক্ষা নাপাব।

Verse 32

धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत्‌ पुन:

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—যেতিয়া সেই অস্ত্ৰ প্ৰতিহত হ’ল আৰু দ্ৰোণো কৌশলে নিহত হ’ল, তেতিয়া দুৰ্যোধনে তেনে কোৱাত দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই পাছত কি কৰিলে?

Verse 33

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! দ্ৰোণাচাৰ্য ছলত নিহত হ’ল আৰু নাৰায়ণাস্ত্ৰো প্ৰতিহত হ’ল। দুৰ্যোধনে তেনে কোৱাৰ পাছত অশ্বত্থামাই পুনৰ কি কৰিলে? কিয়নো সি দেখিছিল যে নাৰায়ণাস্ত্ৰৰ পৰা মুক্ত পাণ্ডৱসকল ৰণক্ষেত্ৰত যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈ সেনাৰ অগ্ৰভাগত বিচৰণ কৰি আছে।

Verse 34

संजय उवाच जानन्‌ पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! সিংহৰ লেজৰ চিহ্নযুক্ত ধ্বজা-ধাৰী অশ্বত্থামাই পিতৃবধৰ কথা জানি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; ভয় ত্যাগ কৰি সি ধৃষ্টদ্যুম্নৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।

Verse 35

अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:

নরশ্ৰেষ্ঠ! ওচৰলৈ ধাৱিত হৈ পুৰুষপ্ৰৱৰ অশ্বত্থামাই প্ৰথমে ‘ক্ষুদ্ৰক’ নামৰ বিশটা বাণে ধৃষ্টদ্যুম্নক আঘাত কৰিলে; তাৰ পাছত অতিবেগে পাঁচটা শৰ ছুঁড়ি তাক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 36

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्‌ ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन्‌ विव्याध पत्रिणाम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত, ৰাজন! জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে ধৃষ্টদ্যুম্নে দ্ৰোণপুত্ৰক তেষট্টি পাখিযুক্ত বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 37

राजन्‌! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! তাৰ পিছত জ্বলন্ত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত তেজে ধৃষ্টদ্যুম্নে ত্ৰেষষ্ঠি বাণে দ্ৰোণপুত্ৰক বিদ্ধ কৰিলে। সোনালী পুচ্ছযুক্ত আৰু শিলাত শাণিত বিশটা বাণে তেওঁৰ সাৰথিকো আঘাত কৰিলে, আৰু চাৰি তীক্ষ্ণ শৰে চাৰিটা ঘোঁৰাকো বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 38

फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

তাৰ পিছত শাণত চঢ়াই তীক্ষ্ণ কৰা সোনালী পাখাযুক্ত বিশটা বাণে সি তেওঁৰ সাৰথিক আঘাত কৰিলে, আৰু চাৰি তীক্ষ্ণ শৰে চাৰিটা ঘোঁৰাকো জখম কৰিলে। দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা)ক বাৰে বাৰে বিদ্ধ কৰি সেই মহাবীৰ যেন পৃথিৱীক কঁপাই তুলিছিল। সেই মহাসমৰত ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু অশ্বত্থামা পৰস্পৰক ছিন্নভিন্ন কৰি সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিছিল—যেন সমগ্ৰ লোকৰ প্ৰাণশ্বাস কেঢ়ি ল’বলৈ উদ্যত।

Verse 39

पार्षतस्तु बली राजन्‌ कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! তেতিয়া পৰাক্ৰমী পাৰ্ষত (পৃষতপুত্ৰ) ধৃষ্টদ্যুম্ন, অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ আৰু দৃঢ়নিশ্চয়ী হৈ, কেৱল দ্ৰৌণিৰ দিশেই সিধা ধাৱিত হ’ল; যুদ্ধৰ পৰা উভতি অহাৰ শর্ত হিচাপে সি মৃত্যুকেই স্থিৰ কৰিছিল।

Verse 40

ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত অপৰিমেয় আত্মবলসম্পন্ন, ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পাঞ্চালপুত্ৰ ধৃষ্টদ্যুম্নে দ্ৰোণপুত্ৰ (অশ্বত্থামা)ৰ মূৰ্ধাত বাণৰ বৰষুণ ঢালি দিলে।

Verse 41

त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত ক্ৰুদ্ধ দ্ৰৌণি অশ্বত্থামাই পিতৃবধৰ কথা বাৰে বাৰে সোঁৱৰি ধৃষ্টদ্যুম্নক বাণেৰে আচ্ছাদিত কৰিলে; তাৰ পিছত দহটা শৰে তেওঁক বিদ্ধ কৰি গভীৰ আঘাত দিলে।

Verse 42

द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ভালদৰে নিক্ষিপ্ত দুটা ক্ষুৰধাৰ বাণে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই পাঞ্চাল ৰাজকুমাৰৰ ধ্বজ আৰু ধনু কাটি পেলালে; তাৰ পাছত আন শৰে মহাযুদ্ধত তাক ভীষণভাৱে পীড়িত কৰিলে।

Verse 43

व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान्‌ सर्वान्‌ क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:

ইয়াৰ উপৰিও, সেই মহাযুদ্ধত দ্ৰৌণিয়ে ধৃষ্টদ্যুম্নক ঘোঁৰা, সাৰথি আৰু ৰথৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে; আৰু ক্ৰোধেৰে তাৰ সকলো অনুচৰক শৰে আঘাত কৰি খেদাই দিলে।

Verse 44

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे

তাৰ পাছত, হে প্ৰজানাথ, পাঞ্চালসকলৰ সেনা বিভ্ৰান্ত আৰু আৰ্ত হৈ পলাই গ’ল; সৈন্যসকলে পৰস্পৰক চাবলৈও নোৱাৰিলে।

Verse 45

दृष्टवा तु विमुखान्‌ योधान्‌ धृष्टद्युम्नं च पीडितम्‌ । शैनेयोडचोदयत्‌ तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति

যোদ্ধাসকলক যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ হোৱা আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নক শৰে পীড়িত হোৱা দেখি শৈনেয় সাত্যকিয়ে তৎক্ষণাৎ নিজৰ ৰথ দ্ৰৌণিৰ ৰথৰ ফালে তাড়িলে।

Verse 46

अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत्‌ । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:

তেওঁ আটটা তীক্ষ্ণ বাণে অশ্বত্থামাক আঘাত কৰি পীড়িত কৰিলে; তাৰ পাছত আমৰ্ষেৰে উন্মত্ত সাত্যকিয়ে নানাৰূপ বিশটা শৰে পুনৰ প্ৰহাৰ কৰি তাক অধিক দমন কৰিলে।

Verse 47

विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्‌ धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত সি সাৰথিকোও বিদ্ধ কৰিলে আৰু চাৰি বাণে চাৰিওটা ঘোঁৰাক আঘাত কৰিলে। সম্পূৰ্ণ সংযত আৰু সতৰ্ক হৈ, কৃতহস্ত যোদ্ধাৰ দৰে সি ধনু আৰু ধ্বজ কাটি পেলালে।

Verse 48

स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम्‌ । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्‌,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

সঞ্জয়ে ক’লে—সি ঘোঁৰাসহ সেই স্বৰ্ণালংকৃত ৰথটোও চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে আৰু সমৰত ত্ৰিশটা বাণে তাৰ বক্ষদেশত গভীৰ আঘাত কৰিলে।

Verse 49

एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে পীড়িত হৈ আৰু বাণৰ জালে ঘেৰ খাই মহাবলী অশ্বত্থামাই কি কৰ্তব্য সেয়া বুজি নাপালে।

Verse 50

एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—গুৰুপুত্ৰৰ এনে অৱস্থা হ’লে, তোমাৰ পুত্ৰ মহাৰথী দুর্যোধনে কৃপ, কৰ্ণ আদি সকলৰ সৈতে আগবাঢ়ি আহি সাত্বতবীৰ সাত্যকিক বাণবৃষ্টিৰে আচ্ছন্ন কৰিলে।

Verse 51

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—দুর্যোধনে বিশটা বাণে, শাৰদ্বতপুত্ৰ কৃপে তিনিটা বাণে, কৃতৱৰ্মাই দহটা বাণে আৰু কৰ্ণে পঞ্চাশটা শৰৰে (সাত্যকিক) বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 52

दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—দুঃশাসনে সাত্যকীক শত বাণে বিদ্ধ কৰিলে, আৰু বৃষসেনে সাত বাণে। তাৰ পাছত চাৰিওফালৰ পৰা তৎক্ষণাৎ তীক্ষ্ণ শৰবৃষ্টিৰে তেওঁলোকে তাক ভেদি পেলালে।

Verse 53

ततः स सात्यकी राजन्‌ सवनिव महारथान्‌ | विरथान्‌ विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्‌! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত, হে ৰাজন, সাত্যকীয়ে এক ক্ষণতে সেই সকলো মহাৰথীক ৰথহীন কৰি যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ কৰিলে।

Verse 54

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, অশ্বত্থামাই চেতনা ঘূৰি পোৱাৰ পাছত দুখত কাতৰ হৈ বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস এৰি কিছু সময় চিন্তাত নিমগ্ন হৈ থাকিল।

Verse 55

अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত শত্রুতাপক দ্ৰোণিপুত্ৰ অশ্বত্থামা আন এটা ৰথত উঠি শত শত শৰ বৰ্ষণ কৰি সাত্যকীৰ অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিলে।

Verse 56

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণভূমিত ভাৰদ্বাজসুত অশ্বত্থামাই নিজৰ ফালে ধাৱি অহা দেখি, মহাৰথী সাত্যকীয়ে তাক পুনৰ ৰথহীন কৰি যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ কৰিলে।

Verse 57

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ दृष्टवा सात्यकिविक्रमम्‌ | शड्खशब्दान्‌ भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

তেতিয়া, হে ৰাজন! সাত্যকিৰ পৰাক্ৰম দেখি পাণ্ডৱসকলে অতি জোৰে শঙ্খধ্বনি কৰিলে আৰু সিংহনাদ তুলিলে।

Verse 58

एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्‌ महारथान्‌,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया

এইদৰে তাক ৰথহীন কৰি, সত্যপৰাক্ৰমী সাত্যকিয়ে বৃষসেনৰ সেনাৰ তিন হাজাৰ মহাৰথীক নিধন কৰিলে।

Verse 59

अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया

তাৰ পাছত সি কৃপৰ বিভাগত থকা দহ হাজাৰ হাতীৰ দলক নিধন কৰিলে; আৰু শকুনিৰ পঞ্চাশ হাজাৰ ঘোঁৰাও বধ কৰিলে।

Verse 60

ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान्‌ सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा

তাৰ পাছত, হে মহাৰাজ! বীৰ্যবান দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা ৰথত উঠি, সাত্যকিৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হৈ, তাক বধ কৰাৰ ইচ্ছাৰে আগবাঢ়িল।

Verse 61

पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत्‌ क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया

শত্ৰুদমন ৰাজন! তাক পুনৰ আহি থকা দেখি শৈনেয় সাত্যকিয়ে অতি ক্ৰূৰ, তীক্ষ্ণ শৰৰে তাক পুনঃপুনঃ বিদীৰ্ণ কৰিলে।

Verse 62

सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌

যুযুধানৰ নানা চিহ্নাঙ্কিত বাণে গভীৰভাৱে বিদ্ধ হ’লেও মহাধনুৰ্ধৰ দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা অপমান সহ্য নকৰা স্বভাৱৰ আছিল। ক্ৰোধে ভৰি সি হাঁহি হাঁহি যুযুধানক ক’লে।

Verse 63

शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

শৈনেয়! আচার্যঘাতী ধৃষ্টদ্যুম্নৰ প্ৰতি তোমাৰ বিশেষ পক্ষপাত আৰু সহায় মই জানো; কিন্তু মোৰ কবলত পৰি থকা এই ধৃষ্টদ্যুম্নক—আৰু নিজেকো—তুমি ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিবা।

Verse 64

शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी

শৈনেয়! মই মোৰ প্ৰাণৰ, সত্যৰ আৰু তপস্যাৰ শপথ কৰি কওঁ—সকল পাঞ্চালক বধ নকৰালৈকে মোৰ কেতিয়াও শান্তি নহ’ব।

Verse 65

यद्‌ बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्‌ बलम्‌ | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्‌,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'

পাণ্ডৱসকলৰ যিমান বল আছে আৰু বৃষ্ণিসকলৰো যিমান বল আছে—সেই সকলো ইয়াত লগাওক; তথাপি মই সোমকসকলক নিধন কৰি পেলাম।

Verse 66

एवमुक्‍्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम्‌ । व्यसृज्यत्‌ सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:

এইদৰে কৈ দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই সাত্যকিৰ ফালে সূৰ্যৰশ্মিৰ দৰে দীপ্ত আৰু অতিশয় তীক্ষ্ণ সেই শ্ৰেষ্ঠ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে—যেন ইন্দ্ৰই বৃত্ৰাসুৰৰ ওপৰত বজ্ৰাঘাত কৰিলে।

Verse 67

स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम्‌ | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन्‌ बिलमिवोरग:

তেওঁ নিক্ষেপ কৰা সেই বাণে সাত্যকিৰ বর্মসহ দেহ বিদীৰ্ণ কৰি, ভূমি চিৰি ভিতৰলৈ তেনেদৰে সোমাই গ’ল—যেন ফোঁসফোঁস কৰা সাপ নিজৰ গুহাত ঢুকে।

Verse 68

स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:

বর্ম ভাঙি চূৰ্ণ হোৱাত বীৰ সাত্যকি অঙ্কুশে পীড়িত হাতীৰ দৰে কাতৰ হৈ উঠিল। বহু ঘাঁৰ পৰা ৰক্ত ধাৰাসাৰে বব লাগিল। শক্তি শিথিল হৈ ৰক্তস্নাত অৱস্থাত ধনু-শৰ এৰি ৰথৰ পিছফালে বহি পৰিল; তেতিয়া সাৰথিয়ে তেওঁক দ্ৰোণপুত্ৰৰ ওচৰৰ পৰা তৎক্ষণাৎ আঁতৰাই আন ৰথীৰ ফালে লৈ গ’ল।

Verse 69

सीदन्‌ रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत्‌ | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्‌

ক্লান্ত আৰু ৰক্তস্নাত হৈ তেওঁ ৰথাসনত বহি পৰিল। সাৰথিৰ তৎক্ষণাৎ আহ্বানত তেওঁক দ্ৰোণপুত্ৰৰ পৰা সোনকালে আঁতৰাই আন ৰথৰ ফালে লৈ যোৱা হ’ল।

Verse 70

अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:

তাৰ পাছত পৰন্তপে সুপক্ষযুক্ত আৰু সন্ধিত নৱাঁকোৱা আন এটা বাণেৰে ৰণক্ষেত্ৰত ধৃষ্টদ্যুম্নক ভ্ৰূমধ্যত আঘাত কৰিলে।

Verse 71

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।

তাৰ পাছত শত্রুসন্তাপন অশ্বত্থামাই সুপক্ষযুক্ত আৰু সন্ধিত নৱাঁকোৱা দ্বিতীয় বাণেৰে ধৃষ্টদ্যুম্নক ভ্ৰূমধ্যত গভীৰ আঘাত কৰিলে। তেওঁ আগতেই বহুত বিদ্ধ হৈছিল; পুনৰ তীব্ৰ বেদনাত পীড়িত হৈ পাঞ্চাল্য ধৃষ্টদ্যুম্ন ধপ কৰি ৰথাসনত বহি পৰিল আৰু ধ্বজদণ্ডত দেহ ঠেকালে।

Verse 72

त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन्‌ शरार्दितम्‌ | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, সিংহৰ সন্মুখত থকা হাতীৰ দৰে শৰবিদ্ধ আৰু ব্যাকুল তাক দেখি পাণ্ডৱপক্ষৰ পাঁচজন শূৰ মহাৰথী মহাবেগে তাৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 73

राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, যেনেকৈ সিংহে হাতীক উৎপীড়িত কৰে, তেনেকৈ অশ্বত্থামাৰ শৰবাণে পীড়িত ধৃষ্টদ্যুম্নক দেখি পাণ্ডৱপক্ষৰ পাঁচজন শূৰ মহাৰথী অতি বেগে তাত উপস্থিত হ’ল। তেওঁলোকৰ নাম—কিৰীটধাৰী অৰ্জুন, ভীমসেন, পৌৰৱ, বৃদ্ধক্ষত্ৰ, চেদিদেশৰ যুবৰাজ আৰু মালৱসকলৰ ৰজা সুদৰ্শন।

Verse 74

एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোক সকলোৱে হাহাকাৰ কৰি, ধনু-বাণ হাতত সজাই, বীৰ দ্ৰোণপুত্ৰক চাৰিওফালে ঘেৰিলে।

Verse 75

इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সকলো বীৰে হাহাকাৰ কৰি ধনু হাতত লৈ বীৰ অশ্বত্থামাক চাৰিওফালে ঘেৰিলে। তাৰ পিছত বিশ পা দূৰত্বলৈ আগবাঢ়ি, অমৰ্ষশীল গুৰুপুত্ৰক চাৰিওফালৰ পৰা একেলগে প্ৰত্যেকে পাঁচ-পাঁচটা শৰ নিক্ষেপ কৰি আঘাত কৰিলে।

Verse 76

आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद्‌ द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्‌,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া দ্ৰোণপুত্ৰে বিষধৰ সাপৰ দৰে পঁচিশটা তীক্ষ্ণ শৰৰে এক মুহূৰ্ততে তেওঁলোকৰ পঁচিশটা শৰ একেলগে কাটি পেলালে।

Verse 77

सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत्‌ । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই সাতটা তীক্ষ্ণ বাণে পৌৰৱ যোদ্ধাক ভীষণভাৱে আঘাত কৰিলে। তাৰ পাছত তিন বাণে মালৱ-ৰাজাক, এটা বাণে পাৰ্থ (অৰ্জুন)ক আৰু ছয় বাণে বৃকোদৰ (ভীম)ক আহত কৰিলে।

Verse 78

ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन्‌ महारथा: । युगपच्च पृथक्‌ चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! তাৰ পাছত সেই সকলো মহাৰথীয়ে একেলগেও আৰু পৃথক পৃথকভাৱেও, শিলাত শান দিয়া সোণালী পাখিযুক্ত বাণে দ্ৰোণপুত্ৰক বিদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 79

युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—চেদিদেশৰ যুবৰাজ যুযুৰাজে বিশটা বাণে দ্ৰোণপুত্ৰক বিদ্ধ কৰিলে। পাৰ্থ অৰ্জুনে পুনৰ আঠটা বাণে আঘাত কৰিলে, আৰু আন সকলো যোদ্ধাই তিন-তিনটা বাণে তাক আহত কৰিলে।

Verse 80

ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम्‌ । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰে অৰ্জুনক ছয় বাণে, বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণক দহ বাণে, ভীমক পাঁচ বাণে, চেদি-যুবৰাজক চাৰি বাণে, আৰু মালৱ-ৰাজা আৰু পৌৰৱক ক্ৰমে দুটা দুটা বাণে আহত কৰিলে।

Verse 81

सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद

সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমসেনৰ সাৰথিক ছয় বাণে বিদ্ধ কৰি, দুটা বাণে তাৰ ধনু আৰু ধ্বজো ভেদি, দ্ৰোণপুত্ৰে পুনৰ বাণবৃষ্টিৰে পাৰ্থ (অৰ্জুন)ক আহত কৰিলে; তাৰ পাছত ভয়ংকৰ সিংহনাদ কৰিলে।

Verse 82

तस्यास्यतस्तान्‌ निशितान्‌ पीतधारान्‌ द्रौणे: शरान्‌ पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद्‌ द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन्‌ घोररूपै:

সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা আগলৈও পাছলৈও পীতধাৰাযুক্ত তীক্ষ্ণ শৰ অবিৰত নিক্ষেপ কৰি থাকিল। সেই ভয়ংকৰ বাণে পৃথিৱী, আকাশ, অন্তৰীক্ষ আৰু সকলো দিশ-বিদিশা আচ্ছন্ন হৈ পৰিল॥

Verse 83

आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत्‌ संचकर्त

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই যুঁজত ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী আৰু প্ৰচণ্ড তেজস্বী অশ্বত্থামা নিজৰ ৰথৰ ওচৰলৈ আহি পৰা মালৱৰাজ সুদৰ্শনৰ ইন্দ্ৰধ্বজ সদৃশ দীপ্ত দুটা বাহু আৰু মস্তক তিনিটা শৰে একেলগে ছিন্ন কৰিলে॥

Verse 84

स पौरवं रथशक्‍त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

সঞ্জয়ে ক’লে—সিয়ে ৰথশক্তি নিক্ষেপ কৰি পৌৰৱক আঘাত কৰিলে; তাৰ পাছত বাণবৃষ্টিৰে তাৰ ৰথখন তিলৰ দানাৰ দৰে সৰু সৰু খণ্ডত চূৰ্ণ কৰিলে। তাৰ পিছত উৎকৃষ্ট চন্দনলেপিত দুটা বাহু কাটি, ভল্ল শৰে দেহৰ পৰা মস্তক বিচ্ছিন্ন কৰিলে॥

Verse 85

युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान्‌ प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত দ্ৰুতগামী অশ্বত্থামা প্ৰজ্বলিত অগ্নিসদৃশ তেজস্বী বাণে নীলকমল-মালাৰ দৰে শ্যামবৰ্ণ চেদিৰ নবযুৱক যুবৰাজক বলপূৰ্বক বিদ্ধ কৰি, অশ্ব আৰু সাৰথিসহ মৃত্যুৰ হাতত সঁপে দিলে॥

Verse 86

मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्‌ । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:

সঞ্জয়ে ক’লে—মালৱ, পৌৰৱ আৰু চেদিৰ যুবৰাজ—এই তিনিজনক দ্ৰোণপুত্ৰে নিজৰ চকুৰ সন্মুখতে নিধন কৰা দেখি পাণ্ডৱসকল ব্যথিত হৈ পৰিল॥

Verse 87

ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:

তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ দৰে তীক্ষ্ণ শত শত শৰৰে (সিয়ে) প্ৰহাৰ কৰিলে।

Verse 88

छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।

তেতিয়া শত্রুসন্তাপক ভীমসেনে সমৰত দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক আচ্ছাদিত কৰি পেলালে।

Verse 89

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:

তাৰ পাছত মহাবাহু, মহাবলী ভীমে দ্ৰোণপুত্ৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত আগবাঢ়িল।

Verse 90

तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:

তেতিয়া মহামনা দ্ৰোণপুত্ৰে সেই ছিন্ন ধনুখ ত্যাগ কৰিলে।

Verse 91

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ

তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰে আন এটা ধনুখ লৈ ভীমক বহু শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 92

अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान्‌ बलवान्‌ एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—অশ্বত্থামা আৰু ভীমসেন—দুয়ো বীৰ, মহাবলৱান আৰু পৰাক্ৰমশালী—ৰণভূমিত বৰ্ষাভাৰী দুটা মেঘৰ দৰে শৰবৃষ্টি বৰষাবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে পৰস্পৰৰ ওপৰত অবিৰত বাণবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰি প্ৰতিঘাত দিলে, যেন গর্জন-বিদ্যুৎধ্বনিত প্ৰতিযোগিতা চলিছে। ভীমৰ নামাঙ্কিত, স্বৰ্ণপুচ্ছযুক্ত আৰু শিলাত শাণিত তীক্ষ্ণ বাণ সেই সংঘৰ্ষত উৰি গ’ল।

Verse 93

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেইদৰে দ্ৰৌণিয়ে নিক্ষেপ কৰা অস্ত্ৰ ভীমৰ দিশে আহি প্ৰতিহত হ’ল; তাৰ তেজ নত হৈ দমিত হৈ তললৈ পৰিল। এইদৰে ভীম সেই সংকটৰ পৰা মুক্ত হ’ল। যুদ্ধৰ উন্মাদনাতো ভয়ংকৰতম আঘাত কেতিয়াবা প্ৰতিঘাত আৰু সংযমে ৰোধ কৰে; আৰু যোদ্ধাৰ জীৱন কেৱল বলে নহয়, ভাগ্যৰ ঘূৰণিতো টিকে।

Verse 94

अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना

সঞ্জয়ে ক’লে—সেয়া অতি সোনকালে শতসহস্ৰ শৰৰে আৱাকীৰ্ণ হ’ল। এইদৰে ৰণনিপুণ দ্ৰৌণি অশ্বত্থামাই নিক্ষেপ কৰা নত গাঁঠযুক্ত অসংখ্য বাণে ভীমসেন সমৰত তৎক্ষণাৎ ঢাকি পেলালে।

Verse 95

ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত মহাবাহু ভীম কাৰ্তস্বৰ—সোণালী অলংকাৰৰে—বিভূষিত (শৰ/যোদ্ধা) দিশে আগবাঢ়িল।

Verse 96

नाराचान्‌ दश सम्प्रैषीद्‌ यमदण्डनिभाडज्छितान्‌ | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष

সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমসেনে যমদণ্ডসম ভয়ংকৰ আৰু তীক্ষ্ণ দহটা নাৰাচ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰ পাছত স্বৰ্ণভূষিত মহাবাহু ভীমে পুনৰ যমদণ্ডতুল্য আৰু দহটা ধাৰাল, ভয়াল নাৰাচ অশ্বত্থামাৰ প্ৰতি ছুড়িলে। হে মাৰিষ! সেই বাণবোৰ দ্ৰোণপুত্ৰৰ জত্ৰু-প্ৰদেশত (কাঁধ-উৰ্ধ্ববক্ষ) লাগি বিদ্ধ হ’ল।

Verse 97

सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना

সঞ্জয় ক’লে—মহাত্মা পাণ্ডৱৰ প্ৰচণ্ড প্ৰহাৰত দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা সৰ্বাঙ্গে বিদ্ধ হৈ ৰণমধ্যত অতি ভীষণভাৱে আহত হ’ল।

Verse 98

ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात्‌ पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप

সঞ্জয় ক’লে—ধ্বজদণ্ড ধৰি সি চকু মুদি পেলালে। পাণ্ডুপুত্ৰৰ বাণে অতি ভীষণভাৱে আহত মহাত্মা অশ্বত্থামা পতাকাদণ্ড আঁকুৰি ধৰি চকু বন্ধ কৰিলে। অলপ মুহূৰ্ত পাছত, হে নৰাধিপ, দ্ৰোণপুত্ৰ পুনৰ চেতনা লাভ কৰিলে।

Verse 99

दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना

সঞ্জয় ক’লে—সেই মহাত্মা পাণ্ডৱৰ প্ৰহাৰত আহত হ’লেও সি দঢ় হৈ থাকিল; ধৈৰ্যৰে সেই আঘাত সহি ৰণমধ্যত অচঞ্চল ৰ’ল।

Verse 100

वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्‌

সঞ্জয় ক’লে—মহাবাহু অশ্বত্থামা ভীমসেনৰ ৰথৰ প্ৰতি মহাবেগে ধাৱিত হ’ল। তাৰ পাছত কানলৈকে টানি ছোড়া, তীক্ষ্ণ তেজস্বী শৰসমূহৰ বৰ্ষা নামিল।

Verse 101

भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

সঞ্জয় ক’লে—সমৰ-শ্লাঘী ভীমেও সেই বীৰৰ বীৰ্য মনতে চিন্তা কৰিলে; ৰণমধ্যত তাৰ পৰাক্ৰম তুলি চালে।

Verse 102

तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— পাণ্ডৱে তৎক্ষণাৎ উগ্ৰ শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে। যুদ্ধস্পৃহাৰে উদ্দীপ্ত ভীমসেনেও প্ৰতিপক্ষৰ পৰাক্ৰমক উপেক্ষা কৰি সেই মুহূর্ততে তাৰ ওপৰত দাৰুণ তীক্ষ্ণ শৰৰ বৰ্ষা আৰম্ভ কৰিলে। তেতিয়া, হে মহাৰাজ, দ্ৰোণপুত্ৰে সু-লক্ষ্য বিশিখে তাৰ ধনু কাটি পেলালে।

Verse 103

आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ সি পাণ্ডৱৰ বক্ষত তীক্ষ্ণ শৰে আঘাত কৰিলে। হে মহাৰাজ, তাৰপিছত অশ্বত্থামা ৰোষে দগ্ধ হৈ নিজৰ শৰে ভীমসেনৰ ধনু কাটি, সেই পাণ্ডুপুত্ৰৰ বুকুত ধারালো শৰে বিদ্ধ কৰিলে। তেতিয়া অপমান নসহা ভীমসেনে আন এটা ধনু হাতত ল’লে।

Verse 104

जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ

সঞ্জয়ে ক’লে— গ্ৰীষ্মান্তত যেন বৰ্ষাবাহী মেঘ ঝৰে, তেনেদৰে সেই দুয়ো বীৰে শৰৰ স্ৰোত বৰ্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে; ৰণভূমি চাৰিওফালে বাণবৃষ্টিত আচ্ছন্ন হ’ল।

Verse 105

अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— পৰস্পৰ ক্ৰোধে চকু ৰঙা কৰি সেই দুয়ো যোদ্ধাই যুঁজত একে আনক আচ্ছাদিত কৰিবলৈ ধৰিলে; যেন বৰ্ষাৰ দুটা মেঘ শৰৰ দল বৰ্ষণ কৰিছে। তাৰপিছত ভয়ংকৰ তাল-শব্দে পৰস্পৰক ত্ৰাস দিয়া অৱস্থাত তেওঁলোকে সমৰত অটল ৰ’ল।

Verse 106

अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श्‌ “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— অতি সংৰব্ধ হৈ, একে আনৰ আঘাতৰ উপযুক্ত প্ৰতিআঘাত দিবলৈ ইচ্ছুক হৈ তেওঁলোকে দুয়ো যুদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে। তাৰপিছত অশ্বত্থামাই ৰুক্মবিভূষিত সুবিশাল ধনু টানি, নিকটৰ পৰা শৰৰ বৰ্ষা ছাড়ি ভীমসেনৰ ফালে চালে। সি শৰৎঋতুৰ মধ্যাহ্নৰ প্ৰচণ্ড কিৰণময় সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।

Verse 107

भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात्‌ । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:

সঞ্জয়ে ক’লে— দ্ৰোণিপুত্ৰ অশ্বত্থামাই ভীমক স্থিৰ দৃষ্টিৰে চালে; ভীমে ওচৰৰ পৰা শৰবৃষ্টি কৰি আছিল। শৰৎঋতুৰ মধ্যাহ্নত তীক্ষ্ণ কিৰণধাৰী সূৰ্যৰ দৰে সি জ্বলি উঠি দীপ্তিমান হৈছিল।

Verse 108

आददानस्य विशिखान्‌ संदधानस्य चाशुगान्‌ । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:

সি কেতিয়া শৰ তোলে, কেতিয়া ধনুত সঁধায়, কেতিয়া জ্যা টানে আৰু কেতিয়া এৰি দিয়ে—এই কৰ্মসমূহৰ মাজত কোনো অন্তৰ যোদ্ধাসকলে দেখিবলৈ নাপালে।

Verse 109

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्‌ | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्‌ विसृजतस्तदा

মহারাজ! সেই সময় দ্ৰোণিপুত্ৰে শৰ নিক্ষেপ কৰোঁতে তাৰ অস্ত্ৰৰ বৃত্তাকাৰ গতি ঘূৰ্ণায়মান অগ্নিশলাকাৰ চক্ৰৰ দৰে দেখা দিছিল।

Verse 110

महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।

মহারাজ! অশ্বত্থামাই শৰ নিক্ষেপ কৰোঁতে তাৰ ধনু অলাতচক্ৰৰ দৰে মণ্ডলাকাৰ দেখা দিছিল। তাৰ ধনুৰ পৰা শতশঃ, সহস্ৰশঃ শৰ আকাশত উৰি গৈ টিডিঙাৰ জাকৰ দৰে দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল।

Verse 111

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे

দ্ৰোণিপুত্ৰে নিক্ষেপ কৰা সোণেৰে বিভূষিত সেই ভয়ংকৰ শৰসমূহ অবিৰামভাৱে ভীমৰ ৰথৰ ওপৰত লাগাতাৰ পৰি থাকিল।

Verse 112

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! তাত আমি ভীমসেনৰ আশ্চৰ্য পৰাক্ৰম দেখিলোঁ—তেওঁৰ বল, বীৰ্য, প্ৰভাৱ আৰু দৃঢ় সংকল্প।

Verse 113

तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन्‍्ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—মেঘে উৰুৱাই অনা যেন, চাৰিওফালৰ পৰা পৰি থকা সেই বাণবৃষ্টি—অতি ভয়ংকৰ জলবৃষ্টিৰ দৰে—এমন ভাবি, ভীমসেনে দ্ৰোণপুত্ৰ-বধৰ সংকল্প কৰিলে; আৰু বৰ্ষাকালৰ মেঘৰ দৰে প্ৰতিউত্তৰ স্বৰূপে তীৰৰ বৃষ্টি বৰষাবলৈ ধৰিলে।

Verse 114

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:

সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণপুত্ৰ-বধৰ আকাঙ্ক্ষাৰে, ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী ভীমে বৰ্ষাকালৰ মেঘৰ দৰে তীৰৰ বৃষ্টি বৰষালে।

Verse 115

तद्‌ रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्‌,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ঘোৰ মহাযুদ্ধত ভীমৰ সোণালী পিঠযুক্ত ভয়াল ধনুখন টানোঁতে, সি যেন ইন্দ্ৰধনুৰ আন এক ৰূপ হৈ দীপ্তিময় দেখা দিছিল।

Verse 116

तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া সেই ধনুৰ পৰা শ শ, তাৰ পিছত হাজাৰ হাজাৰ তীৰ ওলাই আহিল; যুদ্ধত ৰণশোভাৰে দীপ্ত দ্ৰৌণিক সিহঁতে ঢাকি পেলালে।

Verse 117

रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মহাৰাজ! দুয়ো জনে ঘন শৰজাল বৰ্ষণ কৰোঁতে তেওঁলোকৰ মাজৰ অন্তৰাল সম্পূৰ্ণ আৱৃত হৈ পৰিল; ৰাজেন্দ্ৰ, সেই ঠাইৰ মাজেদি বায়ুও পাৰ হ’ব নোৱাৰিলে।

Verse 118

तथा दौणिर्महाराज शरान्‌ हेमविभूषितान्‌ । तैलथधौतानू्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মহাৰাজ! তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই বধৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সোণেৰে ভূষিত, তেলত ধুই পৰিষ্কাৰ কৰা, উজ্জ্বল তীক্ষ্ণ অগ্ৰভাগযুক্ত বহু শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 119

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्‌ । विशेषयन्‌ द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া ভীমসেনে নিজৰ শ্ৰেষ্ঠতা প্ৰকাশ কৰি আকাশতেই প্ৰতিটো শৰক নিজৰ শৰদ্বাৰা তিনিখণ্ড কৰিলে; আৰু দ্ৰোণপুত্ৰক বিশেষকৈ লক্ষ্য কৰি ক’লে—“থিয় হৈ থাক, থিয় হৈ থাক!”

Verse 120

पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद्‌ बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

সঞ্জয়ে ক’লে—পুনৰায় ক্ৰোধে জ্বলি উঠা বলৱান পাণ্ডৱ ভীমসেনে দ্ৰোণপুত্ৰৰ বধৰ ইচ্ছাৰে তাৰ ওপৰত ঘোৰ আৰু উগ্ৰ শৰবৃষ্টি পুনৰ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 121

ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम्‌ । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰই অস্ত্ৰবিদ্যাৰ মায়া-যুক্তিৰে তৎক্ষণাৎ সেই শৰবৃষ্টি নিবাৰণ কৰিলে; আৰু মহাস্ত্ৰবিদ হৈ ভীমৰ ধনু কাটি পেলালে।

Verse 122

स छिन्नधन्वा बलवान्‌ रथशरक्ति सुदारुणाम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ধনু ছিন্ন হ’লেও সেই বলবান যোদ্ধাই ৰথৰ পৰা অতি দাৰুণ ৰথশক্তিৰ আঘাত হানিলে; যুদ্ধৰ সোঁত এনেকুৱা যে মুখ্য অস্ত্ৰ হেৰালেও বীৰত্ব থমে নাযায়।

Verse 123

वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবলৱান আৰু ধনুৰ্বিদ্যাত নিপুণ ভীমসেনে মহা বেগে ঘূৰাই দ্ৰোণপুত্ৰৰ ৰথৰ প্ৰতি এক ভয়ংকৰ ৰথশক্তি নিক্ষেপ কৰিলে। সেয়া জ্বলি উঠা উল্কাৰ দৰে সহসা ধাৱি আহোঁতে, তীক্ষ্ণ বাণে মধ্যপথতে তাক প্ৰতিহত কৰিলে। যুদ্ধত প্ৰতিটো প্ৰহাৰে তৎক্ষণাৎ প্ৰতিপ্ৰহাৰ জন্মায়; ধ্বংসৰ মাজতো সংযম, কৌশল আৰু দায়িত্বই ধৰ্মৰ ভাৰ বহন কৰে।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অন্তৰত ভীমে দৃঢ়ভাৱে নিজৰ ধনু উঠালে; ৰণধৰ্মৰ কঠোৰ দাবীত তৎক্ষণাৎ কৰ্ম কৰিবলৈ তেওঁৰ সংকল্প প্ৰকাশ পালে।

Verse 125

ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত, হে মহাৰাজ, দ্ৰৌণি অশ্বত্থামাই ভীমসেনৰ সাৰথিক লক্ষ্য কৰিলে।

Verse 126

सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সাৰথি দ্ৰোণপুত্ৰৰ বলৱান প্ৰহাৰে গভীৰভাৱে বিদ্ধ হৈ অতি কষ্ট পালে; যুদ্ধত কেৱল সেৱা কৰা লোকেও মহাবলীৰ হিংসাৰ পৰা ৰেহাই নাপায়।

Verse 127

ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া ৰথসাৰথি তৃণমাত্ৰ কাৰণতো মোহিত হৈ পৰাত অশ্বসকল হঠাৎ দৌৰি উঠিল; ৰণ-কোলাহলত ৰথৰ নিয়ন্ত্ৰণ যেন হেৰাই গ’ল।

Verse 128

त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰুতগতিত দৌৰা অশ্বসকলে তাক ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা টানি লৈ যোৱা দেখি সকলোৱে বুজিলে যে তেওঁক যুদ্ধাঙ্গনৰ পৰা বলপূৰ্বক আঁতৰাই দিয়া হৈছে।

Verse 129

ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া সকলো পাঞ্চাল, ভীমসেন আৰু পাণ্ডৱসকল একেলগে একত্ৰ হ’ল; ৰণভূমিত এক সংকল্পে নিজৰ ধৰ্মকৰ্তব্য সম্পাদন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 130

तान्‌ प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन्‌ शरान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া দ্ৰোণিপুত্ৰে তেওঁলোকক ভগ্ন দেখি পিছফালৰ পৰা শৰবৃষ্টি কৰিলে; পলায়মান যোদ্ধাসকলক চেপি ধৰি পিছুহটাৰ ভয় অধিক বৃদ্ধি কৰিলে।

Verse 131

ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, দ্ৰোণপুত্ৰৰ দ্বাৰা সমৰত বধ হ’বলৈ ধৰাত সেই সকলো নৃপতি তেওঁৰ ভয়ত ৰণভূমি ত্যাগ কৰি পলাই গ’ল আৰু সকলো দিশতে আশ্ৰয় ল’লে।

Verse 132

द्रोणपुत्रभयाद्‌ राजन्‌ दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, দ্ৰোণৰ পুত্ৰৰ ভয়ত তেওঁলোকে সকলো দিশলৈ পলাই গ’ল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত দ্ৰোণপুত্ৰৰ হাতে ৰজাসকল নিহত হোৱা দেখি, দৃঢ় সংকল্প নহয়—আতংকেই তেওঁলোকক চালিত কৰি চাৰিওফালে আশ্ৰয় বিচাৰিলে।

Verse 200

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, নাৰায়ণাস্ত্ৰমোক্ষপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, অশ্বত্থামাৰ পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰা দ্বিশততম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 866

भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत्‌ परम्‌ । मालवनरेश सुदर्शन

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবাহু ভীমসেন পৰম ক্ৰোধত আচ্ছন্ন হ’ল। তেওঁৰ চকুৰ সন্মুখতে দ্ৰোণপুত্ৰে মালৱৰ ৰজা সুদৰ্শন, পুরুদেশৰ অধিপতি বৃদ্ধক্ষত্ৰ আৰু চেদিদেশৰ যুবৰাজক বধ কৰিলে। এই দৃশ্য দেখি পাণ্ডৱ ভীমৰ ক্ৰোধ উথলি উঠিল।

Verse 883

विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—অমর্ষশীল যোদ্ধাই তীক্ষ্ণ বাণে ভীমসেনক বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পিছত মহাতেজস্বী দ্ৰোণপুত্ৰে আগত বাণবৃষ্টি নিবারণ কৰি ভীমক কুৰা শৰে আঘাত কৰিলে।

Verse 893

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবলী মহাবাহু ভীমসেনে ক্ষুৰপ্ৰ বাণে অশ্বত্থামাৰ ধনু কাটি পেলালে, আৰু তাৰ পিছত পাখিযুক্ত শৰে তাক পুনৰ বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 923

द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम्‌ | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে— যেন ঘন মেঘপুঞ্জে সূৰ্য ঢাকি পেলায়, তেনেকৈ ভীমসেনৰ নামে অঙ্কিত, শান-পাথৰত ধাৰ দিয়া, সোণালী পাখিযুক্ত বাণসমূহে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক চাৰিওফালে আচ্ছাদিত কৰিলে।

Verse 946

न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत्‌ । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी

সঞ্জয়ে ক’লে— মহাৰাজ! ভীমসেন একেবাৰে নকঁপিল; সেয়া যেন অদ্ভুতেই ঘটিল। যুদ্ধত দীপ্তিমান অশ্বত্থামাই ৰণভূমিত তাক ঘেৰি ধৰি চাপ দিলেও ভীমৰ সামান্যও ব্যথা নহ’ল।

Verse 963

निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये

সঞ্জয়ে ক’লে— মান্য নৰেশ! যেন সাপ তৎক্ষণাৎ বাঁবীত সোমাই যায়, তেনেকৈ সেই বাণসমূহে দ্ৰোণপুত্ৰৰ কণ্ঠদেশৰ হংসলী (কলাৰবোন অঞ্চল) ভেদ কৰি দ্ৰুত ভিতৰলৈ সোমাই অদৃশ্য হ’ল।

Verse 986

क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया

সঞ্জয়ে ক’লে— নৰেশ্বৰ! অলপ সময়তে পুনৰ চেতন হৈ, ৰক্তে সিক্ত অশ্বত্থামাই সেই সমৰাঙ্গণত পৰম ক্ৰোধ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 1003

शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ভাৰত! সি ধনুক কাণলৈকে টানি, প্ৰচণ্ড তেজে দীপ্ত, বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ এশটা বাণ ভীমসেনৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 1036

विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত সংযত ক্ৰোধে দগ্ধ ভীমসেনে আন এটা ধনু লৈ পাঁচটা তীক্ষ্ণ বাণে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 1213

शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत्‌ | तब महान्‌ अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

ক্ৰুদ্ধ দ্ৰোণপুত্ৰে ৰণত বহু শৰেৰে তাক প্ৰহাৰ কৰিলে। তাৰ পাছত সেই মহা অস্ত্ৰবিদে নিজৰ অস্ত্ৰ-মায়াৰে ক্ষণতে বাণবৃষ্টি নিবারি ভীমসেনৰ ধনু কাটি পেলালে আৰু অসংখ্য বাণে তাক ক্ষত-বিক্ষত কৰিলে।

Verse 1233

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला

সমৰত দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাই হাতৰ ক্ষিপ্ৰতা দেখুৱাই, মহা উল্কাৰ দৰে হঠাতে নিজৰ ফালে ধাৱি অহা সেই ৰথশক্তিক তীক্ষ্ণ বাণে কাটি পেলালে।

Verse 1243

द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

ইয়াৰ মাজতে হাঁহি মাৰি বৃকোদৰ ভীমসেনে দৃঢ় ধনু লৈ বহু বাণে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 1253

ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया

মহাৰাজ! তেতিয়া অশ্বত্থামাই বাঁকা গাঁঠযুক্ত বাণে ভীমসেনৰ সাৰথিৰ ললাট বিদীৰ্ণ কৰিলে।

Verse 1263

व्यामोहमगमद्‌ू राजन्‌ रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्‌ | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया

সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজন! দ্ৰোণপুত্ৰে অতি ভয়ংকৰভাৱে আঘাত কৰা সাৰথিয়ে ঘোঁৰাৰ লাগাম এৰি গভীৰ মূৰ্ছাত পৰিল।

Verse 1273

भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले

সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! সকলো ধনুৰ্ধৰে চাই থাকোঁতেই, সাৰথি মূৰ্ছিত হোৱাৰ লগে লগে ভীমসেনৰ ঘোঁৰাবোৰ তৎক্ষণাৎ তাতৰ পৰা পলাই গ’ল।

Verse 1283

दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया

সঞ্জয় ক’লে—পলাই যোৱা ঘোঁৰাবোৰে ভীমসেনক ৰণাঙ্গণৰ পৰা দূৰলৈ লৈ গ’ল বুলি দেখি, অপৰাজিত বিজয়ী বীৰ অশ্বত্থামা পৰম আনন্দে নিজৰ বৃহৎ শঙ্খ ধ্বনিত কৰিলে।

Verse 1293

धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन्‌ दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये

সঞ্জয় ক’লে—ভয়ত আতংকিত হৈ তেওঁলোকে ধৃষ্টদ্যুম্নৰ ৰথ ত্যাগ কৰি চাৰিওফালে পলাই গ’ল।

Verse 1306

अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्‌ पाण्डुवाहिनीम्‌ । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया

সঞ্জয় ক’লে—সি মহাবেগে আগবাঢ়ি পাণ্ডৱবাহিনী খেদাই নিলে; পলাই থকা সৈন্যসকলৰ ওপৰত পিঠিৰ ফালেৰে বাণবৃষ্টি কৰি পাণ্ডৱ-সেনাক তাড়ি লৈ গ’ল।