Adhyaya 109
Droṇa-parva Adhyāya 109 — Karṇa–Bhīma Yuddha and Durmukha’s Fall (कर्णभीमयुद्धम्; दुर्मुखवधः)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṅgrāma (Tactical Engagement Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, having been defeated and made chariotless by Bhīma, mounts another chariot and immediately strikes the Pāṇḍava warrior. A sustained exchange of arrows follows, described through similes of powerful animals clashing. Bhīma answers Karṇa’s volleys with denser counter-fire, then launches a heavy mace toward the sūtaputra; the mace strike disables Karṇa’s chariot team, and Bhīma further cuts down the standard and strikes the charioteer, leaving Karṇa on a compromised vehicle. The narration marks this as an extraordinary display of Rādheya’s resilience even while chariotless. Observing Karṇa’s predicament, Duryodhana commands Durmukha to bring him a chariot; Durmukha advances and attempts to check Bhīma with arrows. Bhīma sends a chariot toward Durmukha and, in the same moment, dispatches him with nine well-feathered shafts. Karṇa mounts the offered chariot, shines again in battle, then pauses in visible grief upon seeing Durmukha’s body, circumambulates him, and resumes combat. Bhīma and Karṇa exchange fourteen nārācas each; Karṇa’s counter strikes pierce Bhīma’s left arm, causing heavy bleeding. Bhīma retaliates with swift arrows against Karṇa and his charioteer; Karṇa, unsettled by Bhīma’s force, withdraws rapidly from the immediate engagement, while Bhīma remains poised, bow drawn, described as blazing like fire.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि द्रोण-पर्व के रण में केकयराज बृहत्क्षत्र के आगमन से कौरव-सेना में हलचल मचती है, और क्षेमधूर्ति उनके वक्ष पर तीव्र बाण-वर्षा कर युद्ध का द्वार खोल देता है। → क्षेमधूर्ति क्रोध में आकर तीखे भल्ल से बृहत्क्षत्र का धनुष काट देता है; उधर त्रिगर्त-पुत्र निरमित्र कौरव-वाहिनी को व्यथित करता हुआ रथ से गिरता है। युद्ध ‘तुमुल’ और ‘प्रेक्षणीय’ बन जाता है—सिद्ध-चारण तक विस्मित होकर देखते हैं। इसी बीच सात्यकि (युयुधान) अपनी युद्ध-उन्मत्त गति से कौरव-पंक्तियों को तोड़ने लगता है। → सात्यकि के शराघात से मगध-सैनिकों सहित कौरव-व्यूह भंग हो जाता है; भागते हुए शेष सैनिकों को देखकर स्पष्ट होता है कि रण-भूमि में उस क्षण निर्णायक दबाव सात्यकि के पक्ष में चला गया है। → महायशस्वी सात्यकि कौरव-सेना का विनाश कर अपने श्रेष्ठ धनुष को विधुन्वाता हुआ रण में चमकता है; भयभीत और तितर-बितर कौरव-सेना पुनः युद्ध के लिए सामने नहीं आती। → कौरव-पक्ष के बिखरने के बाद अगला प्रश्न यह रह जाता है कि कौन-सा वरिष्ठ योद्धा आगे बढ़कर सात्यकि के वेग को रोकेगा और व्यूह को फिर से बाँधेगा।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति
قال سنجيا: «أيها الملك، لما أقبل المحارب الجليل بْرِهَتْكْشَتْرَ من أرض الكايكَيَة، ثابتَ البأس شديدَ الإقدام، طعنه كْشِيمَذُورْتِي في صدره بسهامٍ.»
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
قال سنجيا: «أيها الملك، ثم إن كْشِيمَذُورْتِي لما رأى ملك الكايكَيَة بْرِهَتْكْشَتْرَ، شديدَ البأس، مقبلًا، أصابه بكثيرٍ من السهام فأحدث في صدره جرحًا غائرًا. غير أن بْرِهَتْكْشَتْرَ، سريعًا حازمًا في لُجّة القتال، جرح ذلك المقاتل بتسعين سهمًا ذاتِ عُقَدٍ منحنية، مدفوعًا برغبةٍ في تفكيك صفّ درونا وتشكيله الحربي.»
Verse 3
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला
قال سنجيا: وقد استبدّ الغضبُ بكشيمَذورتي، هجم على ملك الكيكيّين عظيمِ النفس، وبسهمٍ من نوع «بهلّا» لامعٍ حادٍّ كالموسى قطع قوسه نصفين.
Verse 4
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला
قال سنجيا: ثم في خِضَمّ المعركة، أسرع فطعن ذلك المقاتل—وقد صار بلا قوس—بسهمٍ ذي عُقَدٍ منحنية، فأصاب من كان يُعَدّ في طليعة الرماة جميعًا.
Verse 5
अथान्यद् धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया
قال سنجيا: ثم تناول بْرِهَتْكْشَتْرَ قوسًا آخر، وكأنه يضحك، فجرّد المَهارَثي كِشيمَذورتي من دعائم عربته—الخيل والسائق والعربة—فألقاه عاجزًا في قلب القتال.
Verse 6
ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया
قال سنجيا: ثم بسهمٍ آخر من «بهلّا» حادٍّ لامع، فصل رأسَ الملك—المزيَّن بأقراطٍ متوهّجة—عن جسده.
Verse 7
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम् । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्
قال سنجيا: وفي لمح البصر سقط رأسه المقطوع—مكلَّلًا بالتاج ومحاطًا بشَعرٍ مُجعَّد—على الأرض، متلألئًا كنيزكٍ انشقّ عن السماء.
Verse 8
त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े
قال سنجيا: بعدما قتلهم في ساحة القتال وامتلأ نشوةً، اندفع المحارب العظيم على العربة، بْرِهَتْكْشَتْرَ، من أجل مصلحة ابن بريثا (يودهيشثيرا)، فهجم بغتةً على جيشك.
Verse 9
धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका
قال سنجيا: ثم لما تقدّم دْهْرِشْتَكيتو، أوقفه الرامي الجسور فيرادهنفا—عاملاً لأجل درونا—فكفّه وحبسه، يا بهاراتا.
Verse 10
तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे
قال سنجيا: تقارب البطلان الشديدا البأس، كخنزيرين بريّين ذوي أنياب حادّة، ثم أخذا يضرب أحدهما الآخر بآلاف السهام ضرباً متتابعاً.
Verse 11
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान् वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे
قال سنجيا: إن هذين البطلين، وهما كالنمرين بين الرجال، تقاتلا وجهاً لوجه، كفيلين من أفيال القطيع، مسعورين بسُكْر الهياج، يتصادمان في غابة عظيمة.
Verse 12
गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया
قال سنجيا: ولما بلغا كهفاً في الجبل، كان المحاربان العظيمان—وقد استبدّ بهما الغضب وعزما على قتل أحدهما الآخر—يتصارعان ويقتتلان كوحشين كاسرين يلتقيان في مضيق صخري.
Verse 13
तद् युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था
قال سانجيا: «يا سيّدَ الناس، لقد غدت تلك المعركةُ مشهداً مدوّياً صاخباً، جديراً بأن يُشاهَد. حتى جموعَ السِدّهَةِ والشارَنَةِ المجتمعين بدت لهم مدهشة؛ وقد اضطربت أبصارُهم دهشةً أمام ذلك المنظر الخارق.»
Verse 14
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम् | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात् वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
قال سانجيا: ثم إنّ فيرادهنفاس، وقد استبدّ به الغضب، شطر قوسَ دْهْرِشْتَكيتو إلى نصفين بسهمٍ من نوع «بهلّا»، كأنه يضحك سخريةً—يا بهاراتا، يا بهجةَ آلِ بهاراتا.
Verse 15
तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली
قال سانجيا: فطرحَ ملكُ تشيدي—وهو من عِظامِ فرسانِ المركبات—قوسَه المقطوع، وأخذ بيده «شَكْتي» عظيمة، مصنوعةً من الحديد، مُزدانةً بساقٍ من ذهب.
Verse 16
तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा
قال سانجيا: يا بهاراتا، إنّ دْهْرِشْتَكيتو رفع تلك «الشَكْتي» الجبّارة بكلتا ذراعيه، وشدّها إلى الوراء بعزمٍ، ثم قذفها فجأةً قذفاً مستقيماً نحو مركبة فيرادهنفا.
Verse 17
तया तु वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भूशम् । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा
قال سانجيا: وقد ضُرِبَ ضربةً قاسية بتلك «الشَكْتي» القاتلة للأبطال، فأُصيب إصابةً بالغة؛ انثقب قلبُه، فسقط في الحال من مركبته إلى الأرض.
Verse 18
तस्मिन् विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया
قال سانجيا: لما قُتِل ذلك البطلُ، المقاتلُ العظيمُ على العربة من التريغارتا، أيها السيدُ الجبار، هاجمت قواتُ الباندافا من كل جانب فحطّمت صفوفَ جيشك وبدّدت نظامه.
Verse 19
सहदेवे तत: षष्टिं सायकान् दुर्मुखोक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन् पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की
قال سانجيا: ثم إن دورموخا أمطر سهاديفا بستين سهماً. وزأر زئيراً عظيماً وهو يتهكّم على ابن باندو في قلب المعركة.
Verse 20
माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव
قال سانجيا: عندئذٍ غضب ابنُ مادري، فطعن دورموخا بسهامٍ حادّة. ولما أقبل دورموخا—وكأنه أخوه—أصابه كمن يبتسم، لا يلين له قلبٌ في لهيب الحرب.
Verse 21
त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम् | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया
قال سانجيا: يا بهاراتا! لما رأى دورموخا سهاديفا شديدَ البأس يندفع في ساحة القتال اندفاعاً عاصفاً، ضربه بتسعة سهام فأدماه في الميدان.
Verse 22
दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला
قال سانجيا: ثم إن المحاربَ شديدَ البأس قطع رايةَ دورموخا بسهمٍ عريضِ النصل، وبأربعة سهامٍ حادّة أردى خيولَه الأربعة صريعة.
Verse 23
अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
قال سانجيا: ثم بسهمٍ آخر من نوع «بهلّا»، حادٍّ لامعٍ مصفرّ، قطع من جسد سائق العربة رأسَه المزيَّن بأقراطٍ متوهِّجة كاللهب.
Verse 24
फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।
قال سانجيا: وفي غمرة القتال قطع سهاديڤا قوسَ الكوروڤي العظيم بسهمٍ «كشورابرا» حادّ؛ ثم لما كُسِر سلاحه عاجله ثانيةً بخمسة سهام.
Verse 25
हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन् निरमित्रस्थ भारत
قال سانجيا: ثم إن دورموخا، وقد انكسر عزمه، ترك عربته، وفي تلك اللحظة صعد كئيبًا إلى عربةٍ أخرى، أيها الملك—كمن لم يبقَ له سندٌ من صديق.
Verse 26
राजन्! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।
قال سانجيا: أيها الملك، يا بهجة آل بهاراتا! عندئذٍ إن دورموخا، وقد اضطرب قلبه، ترك تلك العربة الخالية من الخيل وصعد إلى عربة نيراميترا. فغضب سهاديڤا في المعركة العظمى، وأسقط نيراميترا في قلب الجيش بسهمٍ «بهلّا» عريض الرأس—سهاديڤا قاتلُ أبطال الأعداء.
Verse 27
स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा
قال سانجيا: فسقط نيراميترا، الملك—ابنُ ملكِ التريگارتا—الذي كان يضايق جيشك ويُنهكه، من منصة العربة.
Verse 28
त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्
قال سانجيا: فلما قتله سَهَديفا ذو الساعدين الجبارين أشرق مجدًا—كما أشرق راما ابن دَشَرَثَة بعد أن صرع خَرَةَ شديدَ البأس.
Verse 29
हाहाकारो महानासीत् त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान् हाहाकार मच गया
قال سانجيا: «يا سيدَ الرجال، لما رأى التريغارتا الأميرَ نيرامِترا—وهو محاربُ عربةٍ عظيمٌ لا نظير له—قد قُتل، ارتفع بينهم عويلٌ عظيمٌ وصراخُ نواح.»
Verse 30
नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्ण पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई
قال سانجيا: أيها الملك، إن ناكولا قهر ابنك فيكارنا واسعَ العينين في لحظةٍ وجيزة. ولمن شهد ذلك بدا الأمر كأنه أعجوبة، إذ سُيطر على الأمير بهذه السرعة وسط زحام القتال.
Verse 31
सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया
قال سانجيا: ثم أمطره بسهامٍ مطأطأةِ العُقَد في قلب الجيش، حتى غمر سَاتْيَكِي غمرًا جعله—مع خيله وسائقه ورايته—كأنه صار غيرَ مرئيّ.
Verse 32
तान् निवार्य शरान् शूर: शैनेय: कृतहस्तवत् | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्
قال سانجيا: فصدَّ البطلُ الشَّيْنَيَّةُ (سَاتْيَكِي) تلك السهام بيسرِ رامٍ مُحْكَمِ اليد. ثم بسهامه هو أسقط أَفْيَاتْشْرِدَتَّا مع خيله وسائقه ورايته.
Verse 33
कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया
قال سنجيا: «يا مولاي، لما قُتل ذلك الأمير الفتيّ—ابنُ ملكِ مَغَدَها—هاج محاربو مَغَدَها من كل ناحية، وشدّوا العزم، فاندفعوا مجتمعين لمهاجمة يُيُوذَهانَا (ساتياكي). وهكذا تحوّل الحزن والولاء لوريثهم الملكي الساقط في الحال إلى هجومٍ انتقاميٍّ جماعيّ وسط فوضى ساحة القتال».
Verse 34
विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान् मुदूगरान् मुसलानपि
قال سنجيا: كانوا يواصلون قذفَ وابلِ السهام، ويطرحون بالآلاف الرماحَ أيضًا، ومعها البِهِنْدِيبالا والبْرَاسا، بل وحتى الهراوات الثقيلة والمُسَلا؛ حتى غدت المعركة عاصفةً من السلاح، تسوقها عزيمةٌ قتالية لا تلين أكثر مما تسوقها الرويّة.
Verse 35
तांस्तु सर्वानू स बलवान् सात्यकिर्युद्धदुर्मद:
قال سنجيا: ثم إن ساتياكي الجبار—وقد سكرته حماسةُ القتال—واجههم جميعًا، ولم تنقص قوته ولا عزيمته شيئًا.
Verse 36
मागधान् द्रवतो दृष्टवा हतशेषान् समन्ततः
قال سنجيا: ولما رأى جندَ مَغَدَها يفرّون في كل اتجاه، ولم يبقَ منهم بعد القتل إلا بقيةٌ يسيرة، أدرك أن قوتهم قد انكسرت وتفرّقت من كل جانب.
Verse 37
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:
قال سنجيا: «بعد أن دمّر جيشك في المعركة، أفضلُ المادهافَة (كريشنا) …»
Verse 38
भज्यमानं बल॑ राजन् सात्वतेन महात्मना
قال سنجيا: أيها الملك، كان الجيش يُحَطَّم على يد ذلك المحارب الساتڤتي العظيم الروح—كأنه صورة لقوة لا تُقاوَم في ساحة القتال، حيث تكسر الشجاعة والعزم الصفوف وتختبر صمود الضمير لدى كل من يشهد.
Verse 39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया
قال سنجيا: ثم إن درونا، وقد اشتعل غضبًا شديدًا، قلب عينيه فجأة، واندفع بنفسه مباشرة نحو ساتياكي—المشهور بأفعال صادقة لعهوده. وتُبرز هذه اللحظة كيف يمكن لغضب ساحة القتال أن يدفع حتى معلّمًا محاربًا إلى انتقام فوريّ وشخصيّ، فيشتد التوتر الأخلاقي بين الواجب المنضبط والهوى المتأجّج.
Verse 106
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال سنجيا: وهكذا، في «شري مهابهاراتا» المقدّسة، ضمن «درونا بارفا»—وخاصة في القسم المتعلّق بقتل جايدراتها—يُختَتم الفصل السادس بعد المئة، في شأن فرار يودهيشثيرا. وتُعلن الرواية بذلك إغلاقًا رسميًا لفصلٍ جرى وسط الشدّة الأخلاقية للحرب، حيث تُوزَن النجاة والواجب والانسحاب الاستراتيجي في مقابل مُثُل الثبات والملوكية.
Verse 107
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:
قال سنجيا: وهكذا، في «المهابهاراتا» المقدّسة، ضمن «درونا بارفا»—في قسم قتل جايدراتها—يُختَتم الفصل السابع بعد المئة، واصفًا القتال المضطرب المتشابك الكثيف. وتؤطّر صيغة الختام هذه السرد بوصفه سجلًا أخلاقيًا للحرب، حيث يلتقي الواجب والاستراتيجية وعواقب العهود والعنف.
Verse 346
अयोधयमन् रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम् । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों
قال سنجيا: في خِضَمّ المعركة، اشتبك الأبطال الشجعان مع بطل الساتڤتا—ساتياكي—وقد بدا كأنه ثملٌ بحماسة القتال. وكان مقاتلو ماغَدها ينهالون عليه بوابل السهام وبآلاف الرماح القاذفة (تومارا)، وبهِنديبالا، وبالرماح والهِراوات والمطارق، يضغطون عليه في ساحة الوغى؛ ومع ذلك ظلّ عسيرَ الغلبة في الحرب. ويُبرز المشهد اندفاع حرب الكشاتريا الذي لا يهدأ، حيث تُختَبَر الشجاعة والانضباط تحت قوة طاغية.
Verse 356
नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया
قال سانجيا: من غير عناءٍ كبير—بل كأنه يبتسم—غلب ساتياكي، وهو أكرم الرجال وأشدّهم بأسًا، وقد استبدّت به حماسة القتال، جميعَ أولئك.
Verse 363
बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया
قال سانجيا: أيها السيد الجبار، لقد انفرط نظام جيشك وتصدّع صفّه، إذ حطّمته سهام يويودهانا (ساتياكي). ولما رأى الجنودُ الماغدهيون الذين نجوا من الموت يفرّون في كل اتجاه، فقدت قواتك—وقد أنهكتها سهام ساتياكي—تماسكها، فانهار صفّ القتال.
Verse 376
विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे
قال سانجيا: كان ذلك المحارب العظيم الصيت يتلألأ لمعانًا وهو يهزّ قوسه الفائق. وهكذا ظهر ساتياكي—البطل الجليل، أسبق رجال سلالة مادهو—وقد أوقع الدمار في جيشك بساحة القتال، ثم حرّك قوسه الرفيع فازداد بهاءً وهيبة.
Verse 386
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी
قال سانجيا: أيها الملك، إن جيشك—وقد أفزعه وأوقعه في الاضطراب ساتياكي ذو الذراعين الطويلتين، عظيم النفس، شديد الساعد—لم يعد يتقدّم لمواجهة القتال مرة أخرى.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma tension between relentless pursuit of advantage (including disabling chariot infrastructure and pre-empting reinforcements) and the intermittent demands of honor and grief, seen when Karṇa pauses to acknowledge Durmukha even as the engagement continues.
Capability in action is shown as relational and conditional: success depends on support systems, composure, and adaptive decision-making; emotional disturbance can briefly suspend strategic clarity, yet duty-driven re-entry remains a defining feature of kṣātra conduct.
No explicit phalaśruti is provided in this adhyāya; its significance is contextual, contributing to the epic’s cumulative reflection on agency, loss, and the ethical ambiguity of tactical necessity within the broader war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.