Sarga 105

Verse 1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः ।शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥१॥

Bấy giờ, đêm ấy trôi qua trong sầu khổ; những bậc trượng phu như sư tử, được bạn hữu vây quanh, chỉ biết than khóc mà thôi.

Verse 2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥२॥

Khi đêm tàn rạng sáng, các anh em ấy, được bằng hữu vây quanh, làm lễ sớm bên sông Mandākinī: dâng cúng tế và tụng niệm, rồi đến yết kiến Rāma.

Verse 3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥३॥

Họ lặng lẽ ngồi bên nhau, không ai nói một lời. Nhưng Bharata, giữa vòng thân hữu, hướng về Rāma mà cất lời như sau.

Verse 4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥४॥

Mẫu thân của ta đã được an ủi, và vương quốc này đã được ban cho ta; nay chính vương quốc ấy ta xin dâng trọn cho riêng huynh—xin trị vì an ổn, không chướng ngại.

Verse 5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे ।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥५॥

Như con đê bị dòng nước lớn mùa mưa phá vỡ, cũng vậy, vương quốc rộng lớn này nếu không có ngài thì không ai có thể ngăn giữ nổi.

Verse 6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥६॥

Ô bậc chúa tể của cõi đất, sức tôi không thể theo kịp đường đi của ngài; như lừa chẳng thể đuổi kịp ngựa, chim thường chẳng thể sánh cùng Tārkṣya (Garuḍa).

Verse 7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥७॥

Hỡi Rāma, thật an vui là đời sống của người mà kẻ khác luôn nương tựa; nhưng thật khó nhọc là đời sống của người phải nương nhờ nơi người khác.

Verses 8-10

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥८॥स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥९॥एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि ।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥१०॥

Hỡi bậc đại dũng, như người trồng một cây rồi chăm bón cho lớn mạnh, đến khi thành đại thụ thân cành vững chắc, kẻ thấp bé khó lòng trèo lên; nếu cây ấy đã nở hoa mà chẳng kết trái, thì người trồng nào hưởng được niềm hoan hỷ đúng với mục đích đã gieo trồng. Đó là thí dụ; xin Ngài thấu rõ ý nghĩa. Nếu Ngài—bậc trượng phu che chở—không cai quản chúng con là kẻ nương tựa, thì mọi kỳ vọng nuôi dưỡng của phụ vương sẽ hóa thành hư không.

Verse 11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः ।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम् ॥११॥

Muôn tâu Đại vương, bậc hàng phục kẻ thù: nguyện các phường hội bậc nhất và mọi hàng ngũ tôn quý khắp nơi được chiêm ngưỡng Ngài an vị nơi vương quyền, rực sáng như mặt trời.

Verse 12

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥१२॥

Hỡi Kākuṭstha, khi Ngài ngự giá tiến bước, nguyện những voi đực say men rut rống vang; và các cung nữ nơi nội cung được an tâm định ý mà hoan hỷ.

Verse 13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥१३॥

Nghe lời Bharata khẩn cầu cùng Rāma, dân chúng trong thành—thuộc nhiều tầng lớp khác nhau—đều nghĩ: “Lời ấy thật chí phải, thật hay thay!”

Verse 14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥१४॥

Thấy Bharata—bậc hiển danh—đau khổ tột cùng, than khóc não nề, Rāma, người tâm chí kiên định và tự chủ, liền an ủi em.

Verse 15

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥१५॥

Con người chẳng thể tùy ý theo dục vọng của mình; vốn không tự tại, chẳng độc lập. Nghiệp lực—định mệnh—kéo lôi người ấy khi về phía này, khi sang phía khác.

Verse 16

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः ।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥१६॥

Mọi tích tụ đều đến lúc hao tan; mọi cao vút đều kết thúc bằng sa ngã. Mọi hội ngộ đều dẫn đến ly biệt, và mọi đời sống đều đi đến cái chết.

Verse 17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥१७॥

Như trái chín kia chẳng sợ chi ngoài nỗi rơi rụng; cũng vậy, người đã sinh ra rốt ráo chẳng sợ gì ngoài cái chết.

Verse 18

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति ।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥१८॥

Như ngôi nhà cột trụ vững chắc, khi đã cũ cũng lún vào hoại mục; cũng vậy, con người rơi vào quyền lực của già và chết thì dần dần tàn lụi.

Verse 19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥१९॥

Đêm đã qua thì không trở lại; cũng như sông Yamunā nước đầy cuồn cuộn, cứ chảy về biển cả mênh mang mà chẳng quay lui.

Verse 20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥२०॥

Ngày và đêm trôi qua đối với mọi loài hữu tình nơi đây, mau chóng bào mòn thọ mạng—như tia nắng mùa hạ làm nước khô cạn.

Verse 21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥२१॥

Hãy thương khóc cho chính mình—cớ sao lại khóc cho người khác? Vì thọ mạng của ngươi vẫn hao mòn, dù đứng yên hay đi lại.

Verse 22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥२२॥

Tử thần cùng đi với người; tử thần cũng ngồi xuống bên người. Dẫu đã đi qua con đường rất dài, người vẫn trở về mà tử thần còn kề cận.

Verse 23

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥२३॥

Trên thân thể hiện ra nếp nhăn, tóc trên đầu cũng hóa bạc. Con người bị tuổi già bào mòn, thì còn có thể làm gì để tự cho là làm chủ được nữa?

Verse 24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥२४॥

Người đời vui mừng khi mặt trời mọc, lại vui mừng khi ngày tàn mặt trời lặn; nhưng họ chẳng tự giác rằng tuổi thọ của chính mình đang dần hao mòn.

Verse 25

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥२५॥

Thấy mùa mới mở đầu, muôn điều mới mẻ lại đến, người đời hân hoan; nhưng theo vòng chuyển của bốn mùa, hơi thở sinh mệnh của chúng sinh cũng dần suy giảm.

Verses 26-27

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥२६॥एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥२७॥

Tựa như hai mảnh gỗ trôi giữa đại dương mênh mông có thể tình cờ gặp nhau, trôi bên nhau một thời gian, rồi lại trôi xa nhau khi định mệnh an bài, cũng như vậy, vợ con, thân quyến và tài sản hội tụ rồi lại chia lìa theo thời gian, sự chia ly của họ quả là chắc chắn.

Verse 28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते ।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः ॥२८॥

Ở đời này, không một sinh linh nào có thể hoàn toàn theo đúng ý mình mà vận hành; vì thế, trong việc ấy, than khóc cho người đã khuất cũng không có sức đổi thay.

Verses 29-30

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति ॥२९॥एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥३०॥

Tựa như một người lữ hành có thể gọi theo đoàn thương buôn đi qua, nói rằng 'Ta cũng sẽ đi sau ngài', rồi tiếp tục hành trình trên con đường ấy, cũng như vậy, con đường tổ tiên được cha ông ta đi qua là cố định và không thể thay đổi. Đã bước vào con đường ấy, tại sao lại phải sầu muộn khi không thể rời bỏ nó?

Verse 31

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥३१॥

Tuổi đời trôi rụng như dòng nước chẳng bao giờ quay lại; vì thế phải tự chế ngự mình, hướng về điều thiện đem lại an lạc bền lâu; bởi chúng sinh được dạy rằng đều cầu và cùng hưởng hạnh phúc.

Verse 32

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥३२॥

Đại vương Daśaratha, bậc có tâm hồn chính pháp—phụ vương của chúng ta, chúa tể cõi đất—nhờ trọn vẹn các tế lễ cát tường và bố thí dakṣiṇā đúng nghi quỹ, đã đạt đến cõi trời.

Verse 33

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः ॥३३॥

Nhờ nuôi dưỡng bề tôi quyến thuộc cho đúng đạo, nhờ che chở muôn dân, và nhờ thâu nhận thuế lợi theo dharma, phụ vương của chúng ta đã lên cõi trời.

Verse 34

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥३४॥

Nhờ các thiện nghiệp cát tường, nhờ tế lễ và hiến cúng kèm theo dakṣiṇā đúng phép, phụ vương chúng ta—Đại vương Daśaratha, chúa tể cõi đất—đã đạt đến cõi trời.

Verse 35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान् ।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥३५॥

Sau khi cử hành nhiều loại yajña, thọ hưởng những lạc thú chính đáng dồi dào, và đạt được thọ mệnh thượng hảo, vị vua—chúa tể cõi đất—đã đi về cõi trời.

Verse 36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम् ॥३६॥

Này hiền đệ, phụ vương chúng ta—đấng Rāghava—đã hưởng thọ thọ mạng thù thắng cùng các phúc lạc; nay Người đã về cõi trời, được bậc hiền thánh tôn kính, nên không đáng để than khóc.

Verse 37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥३७॥

Quả thật, phụ vương chúng ta đã lìa bỏ thân người già mòn này, mà chứng đắc sự thịnh vượng thần linh, thong dong du hành trong cõi Phạm Thiên (Brahmaloka).

Verse 38

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति ।तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥३८॥

Nhưng đối với Người như thế, không một bậc trí nào đáng phải sầu thương; người như huynh, như đệ, vốn đa văn và trí tuệ càng sâu, lại càng không nên than khóc.

Verse 39

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा ।वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥३९॥

Những nỗi sầu muôn dạng ấy—cùng lời than vãn và tiếng khóc—người kiên định, bậc trí, phải tránh xa trong mọi cảnh ngộ.

Verse 40

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम् ।तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥४०॥

Hãy an ổn, chớ sầu muộn; hãy trở về và cư ngụ trong kinh thành ấy. Vì đó là điều phụ vương ta—bậc tự chế, đấng uy quyền—đã truyền dạy cho ngươi, hỡi người giỏi lời nhất.

Verse 41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥४१॥

Và nơi nào chính ta cũng đã được Người—bậc làm các nghiệp lành—chỉ định, thì ngay tại đó, ta sẽ phụng hành mệnh lệnh của phụ vương cao quý.

Verse 42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम ।स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता ॥४२॥

Hỡi bậc hàng phục kẻ thù, đối với ta, gạt bỏ mệnh lệnh của Người là điều không hợp đạo. Ngươi cũng phải luôn tôn kính mệnh ấy; Người thật là thân tộc, thật là cha của chúng ta.

Verse 43

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥४३॥

Vì thế, hỡi Rāghava, ta sẽ bằng chính hành động ở rừng mà gìn giữ lời của phụ vương—bậc hành trì chánh pháp—lời ấy đáng được thuận nhận.

Verse 44

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥४४॥

Hỡi bậc hổ giữa loài người, người mong chiến thắng cõi đời sau phải là bậc có đức: sống theo chánh pháp, giàu lòng từ mẫn, và vâng phục các bậc trưởng thượng cùng thầy dạy.

Verse 45

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ ।निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥४५॥

Ô bậc tối thượng trong loài người, xin ngài hãy an trú nơi chính mình, giữ vững bổn phận theo bản tánh chánh đáng; và hãy noi theo hạnh lành của phụ vương chúng ta, vua Daśaratha.

Verse 46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम् ।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥४६॥

Nói như vậy, bậc đại hồn Rāma—vì muốn gìn giữ mệnh lệnh của phụ vương—đã khuyên bảo người em, lời lẽ thấu tình đạt lý; rồi trong chốc lát, Ngài lặng im.