Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

Verse 1

वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥

Vasiṣṭha nói: Nhắm đúng vào điều ấy, các bậc hiền triết cư ngụ tại Naimiṣāraṇya đã thỉnh vấn Sūta—vị đại trí, đệ tử của Vyāsa.

Verse 2

स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥

Khi vị cao quý ấy được thỉnh hỏi, ngài đã giảng giải tường tận về đại công đức của Ekādaśī, và cả nghi thức trai giới (upavāsa) đúng pháp.

Verse 3

तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥

Nghe lời của con trai Sūta, các bậc tối thượng trong hàng nhị sinh cũng được nghe vinh quang của Đấng mang Luân (Viṣṇu)—điều làm lắng dịu trọn dòng thác tội lỗi.

Verse 4

पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥

Tâu Đại vương, họ lại thỉnh hỏi Sūta thanh tịnh, bậc thông tuệ về Purāṇa: “Bạch tôn giả, ngài biết mười tám bộ Purāṇa, phải chăng?”

Verse 5

कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥

Nhờ ân phúc của Kānīna, ngài thông suốt cả Mahābhārata. Quả thật, trong các Purāṇa và Smṛti, không có điều gì mà ngài không biết.

Verse 6

चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥

Trong bản tường thuật rộng lớn về hạnh nghiệp của Raghunātha—mở rộng đến một trăm koṭi (câu kệ)—một mối nghi đã khởi lên và đang khuấy động trong lòng chúng con.

Verse 7

तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥

Ngài thật có thể đoạn trừ mối nghi ấy; xin hãy giải bày đúng như thật và thật rộng rãi: việc trai giới nên giữ chỉ đến lúc tithi kết thúc, hay phải giữ từ ngay khi tithi bắt đầu?

Verse 8

दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥

Xin hãy giảng cho con về các nghi lễ dành cho chư Thiên và cho tổ tiên; ôi Tavala, nơi ngài không có điều gì là không thể dâng cúng. Sūta nói: Quả thật, việc trai giới vào lúc tithi sắp mãn là để kính chư Deva, khiến niềm hoan hỷ của các ngài tăng trưởng.

Verse 9

मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥

“Cốt lõi” của tithi được những bậc thông hiểu thời pháp nói là điều làm đẹp lòng các Pitṛ (tổ tiên). Vì vậy, ai cầu quả báo mười phần của tithi thì nên trai giới cho đến lúc tithi mãn.

Verse 10

मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥

Người cầu Đạo (dharma) nên biết: nghi lễ gắn với sao Mūla là để làm thỏa mãn tổ tiên (pitṛ). Lại nữa, ngày Dvitīyā và Aṣṭamī không nên cử hành khi thuộc loại pūrvaviddhā, tức tithi đã khởi trước thời điểm giao hội quy định.

Verse 11

षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥

Tâu Đại vương, người cầu dharma, kāma và artha nên luôn giữ trai giới ngày Ṣaṣṭhī và Ekādaśī khi chúng là pūrvaviddhā. Hỡi bậc nhị sinh tối thượng, pháp hành ngày Saptamī cũng nên luôn thực hiện theo quy tắc ấy.

Verse 12

दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

Ai bỏ bê các pháp sự này—ngày Darśa (sóc), ngày Paurṇamāsa (vọng), và lễ Śrāddha giỗ hằng năm của cha—tức là lìa bỏ điều đã được truyền dạy từ xưa, người ấy sẽ rơi vào địa ngục.

Verse 13

हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥

Tâu Đại vương, người ấy sẽ chịu tổn hại về con cháu và còn chuốc lấy tai ương từ nhà vua. Hỡi các Bà-la-môn, điều này xưa kia ta đã nghe từ Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa).

Verse 14

आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥

Vào lúc mặt trời mọc, tithi nào hiện hữu—dù chỉ trong khoảnh khắc—cũng phải được xem là pūrvaviddhā (đã khởi từ trước). Còn tithi tuy kéo dài nhưng không chạm đến lúc bình minh thì không nên nhận là hợp lệ cho việc hành trì của ngày ấy.

Verse 15

पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥

Đối với việc phá trai (pāraṇa) và lúc một người qua đời, tithi được tính theo đúng tithi đang hiện hành ngay khoảnh khắc ấy. Nhưng trong nghi lễ tổ tiên (pitṛ-karman), khi tithi chạm vào khoảng thời gian gần hoàng hôn, tithi ấy được tuyên là “viên mãn”, hoàn toàn ứng dụng.

Verse 16

न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥

Trong việc ấy, không nên chấp nhận cách tính tithi kiểu “udayinī” dựa theo mặt trời mọc; trái lại, đối với các pháp sự và nghi lễ thiêng liêng, tithi phải được xác định có tham chiếu đến bình minh. Vì vậy, người trí nên mỗi ngày tra xét tithi bằng cách hỏi bậc tinh thông chiêm tinh.

Verse 17

तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥

Hỡi bậc tối thắng trong hàng Bà-la-môn, chuẩn mực của tithi được định bởi Mặt Trăng và Mặt Trời. Nhờ hiểu quỹ đạo của Trăng và Sun, những người thông đạt thời pháp nhận biết chính thời gian.

Verse 18

पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥

Vì vết nhiễm do sự tiếp xúc trước đó (saṅga-doṣa), những thời khắc/điều kiện ấy không thích hợp cho việc thờ phụng. Do vậy, người hiểu luật—đặc biệt là hàng nhị sinh (dvija)—đều tránh chúng, cùng với bốn yāma (bốn canh).

Verse 19

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥

Nay, từ đây ta sẽ giảng rõ trình tự đúng pháp của nghi thức tắm gội và thờ phụng. Nếu ban ngày không đạt được sự thanh tịnh nghi lễ, thì pháp hành ấy nên cử hành vào ban đêm.

Verse 20

दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥

Quả thật, mọi bổn phận ban ngày phải được hoàn tất ngay từ đầu đêm. Đây là phép tắc ta đã truyền dạy cho những người đang giữ upavāsa (trai giới, nhịn ăn).

Verse 21

अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥

Rồi, hỡi các bậc Bà-la-môn tối thượng, vào lúc aruṇodaya (rạng đông) của ngày Dvādaśī, hãy cử hành nghi thức tắm gội và thờ phụng (arcana), kèm theo bố thí, hỏa cúng (homa) và các việc lành khác.

Verse 22

त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥

Quả thật, khi phá trai (pāraṇa) vào ngày Trayodaśī thanh tịnh, người ấy chắc chắn đạt công đức ngang với (phúc lợi của) cả cõi địa cầu—thậm chí hơn cả trăm lễ tế (yajña)—không chút nghi ngờ.

Verse 23

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥

Vì lẽ ấy, hỡi các Bà-la-môn, hãy tắm gội lúc rạng đông; và cùng với nghi thức pitṛ-tarpaṇa (dâng nước cúng tổ tiên), chớ để ngày Dvādaśī trôi qua mà không lưu tâm.

Verse 24

महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥

Quả thật, Dvādaśī này, nếu con người xem nhẹ mà vượt qua, sẽ gây tổn thất tâm linh rất lớn. Nó làm mất công đức, như kẻ bước vào sông Sarasvatī mà không tắm gội thanh tịnh.

Verse 25

क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥

Dù tithi bị rút ngắn (kṣaya) hay kéo dài (vṛddhi), hoặc thậm chí khởi vào lúc mặt trời mọc, thì Dvādaśī thiêng liêng vẫn phải được giữ bằng trai giới; hãy tránh Dvādaśī bị “xuyên lấn” bởi tithi trước (pūrvaviddhā).

Verse 26

ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥

Vị Bà-la-môn thưa: “Bạch Sūta, khi Ekādaśī phát sinh từ trước lại rơi vào ngày Dvādaśī, thì người đời phải giữ trai giới thế nào? Xin hãy nói rõ.”

Verse 27

उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥

Hãy biết rằng ngày trai giới bị xem là “bị xuyên lấn” khi nó bị tithi trước chồng lấn; và khi sang ngày kế tiếp lại không còn dù chỉ một phần nhỏ nào của tithi Ekādaśī.

Verse 28

तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥

“Trong trường hợp ấy, việc trai giới phải được quy định thế nào? Xin nói cho tôi, hỡi con của Sūta.” Sauti đáp: “Này các vị Bà-la-môn, khi vào Dvādaśī mà không đạt được thời phần đúng đã xảy ra trước đó…”

Verse 29

रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥

Nhưng nếu ngày trai giới trùng vào Chủ nhật, Thứ hai hoặc Thứ bảy, thì nên giữ trai giới vào ngày kế tiếp—nhất là khi nhiều Bà-la-môn tranh luận vì các truyền bản āgama bất đồng.

Verse 30

उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥

Ngày Dvādaśī thanh tịnh nên được giữ như ngày trai giới (upavāsa), và lễ phá trai (pāraṇa) phải thực hiện vào ngày Trayodaśī. Cũng vậy, khi Ekādaśī bị “viddhā” (bị ngày tithi kề cận xen lấn) và khi sao Śravaṇa (nakṣatra) hiện diện, thì cũng áp dụng cùng một quy tắc.

Verse 31

उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥

Trai giới Dvādaśī thiêng liêng phải được giữ trong cả hai nửa tháng: bạch phần (trăng sáng) và hắc phần (trăng tối). Đây là phán quyết ta đã nói với các ông, dựa trên sự định đoạt rút ra từ kinh điển.

Verse 32

किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥

“Các bậc tôn kính còn muốn nghe điều gì nữa? Vậy xin hãy nói cho ta.” Các hiền thánh đáp: “Ôi Sūta, xin hãy trình bày đúng đắn và chính xác, đúng như thật, về phép tắc và sự tường thuật liên quan đến các Yuga và những điều kèm theo.”

Verse 33

रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥

“Ông không biết về saṅkrānti của Mặt Trời (sự chuyển cung hoàng đạo) và các việc lịch pháp liên quan.” Sūta nói: “Các bậc hiền triết biết rằng khởi đầu của các yuga có bốn: hai rơi vào bạch phần và hai rơi vào hắc phần.”

Verse 34

शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥

Trong bạch phần, nên lấy thời điểm buổi tiền trưa làm chuẩn; trong hắc phần, nên lấy thời điểm buổi hậu trưa. Ayana được tính với một phần ngày tăng thêm, còn saṅkrama (sự nhập cung của Mặt Trời) được đo là mười sáu pala.

Verse 35

पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥

Khi Mặt Trời đi theo lộ trình ban đầu, ấy được xem là nửa phương Nam (dakṣiṇāyana); khi thời ấy đã qua, nửa phương Bắc (uttarāyana) được hiểu là bắt đầu. Nhưng vào thời điểm ở giữa—kỳ viṣuval (điểm phân)—thì được xưng tụng là Akṣayā, thời bất hoại, phước quả không cùng.

Verse 36

ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥

Hỡi các brāhmaṇa, sau khi hiểu đúng tithi theo phép tính niên lịch (sāṃvatsara) đã truyền dạy, nhất định phải thực hành trai giới (upavāsa); bằng không sẽ rơi vào địa ngục.

Verse 37

पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥

Kẻ nào vẫn làm điều đã biết là đáng chê trách thì tự tay chặt đứt chính Dharma—khiến dòng dõi suy vong và phước tài bị đoạt mất.

Verse 38

पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥

Hỡi bậc tối thắng trong hàng brāhmaṇa, dù lúc thiếu thốn cũng nên tránh việc thờ phụng Śiva vào ngày Daśamī (mồng mười). Như người ta sẽ bỏ nước sông Gaṅgā nếu bị chạm dù chỉ một giọt rượu.

Verse 39

श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥

Nếu pañcagavya bị hư hỏng hay ô uế thì nên bỏ đi; cũng vậy, hỡi bậc tối thắng trong hàng nhị sinh, hãy từ bỏ một ngày Ekādaśī đã bị Daśamī làm nhiễm—dù thuộc nửa tháng sáng hay nửa tháng tối.

Verse 40

पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥

Hỡi bậc Bà-la-môn tối thượng, tithi ấy—khi là “pūrvaviddhā” (đã được phần đúng chạm trước từ tithi trước)—xưa kia đã được Śrī Kṛṣṇa, viên ngọc trên đỉnh của dòng Yadu, ban cho các Dānava, nhằm làm thỏa lòng những bậc đại tâm.

Verse 41

अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥

Hỡi bậc nhị sinh tối thượng, của cải bố thí không đúng thời, bố thí cho kẻ không xứng, bố thí trong cơn giận hay thù nghịch, hoặc bố thí mà thiếu sự tôn kính—sự bố thí như vậy được xem là khiếm khuyết.

Verse 42

पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥

Bố thí vào tithi đã bị “pūrvaviddha” (bị tithi trước lấn, làm hỏng) thì chẳng khác nào bố thí cho Asura. Và bất cứ vật gì đem cho bằng đồ thừa sau khi ăn, cũng như thể đem cho kẻ sa đọa, ô uế.

Verse 43

स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥

Bất cứ vật gì bố thí trong sự đồng hành với nữ giới (khi tâm bị xao lãng bởi dục), và bất cứ vật gì bố thí mà không có nghi thức dâng nước, dù lại kèm tụng niệm kīrtana và lời tán thán, vẫn thật sự bị xem như bố thí cho Asura.

Verse 44

तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥

Vì thế, hỡi các Bà-la-môn, không nên giữ Ekādaśī khi tithi ấy bị “viddhā” (bị tithi khác lấn, đâm thủng). Như chồng của người phụ nữ śūdra phá hủy công đức của một thành, cũng vậy hắn làm hỏng công đức của lễ śrāddha.

Verse 45

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥

Bố thí đã làm, tụng niệm thần chú, cúng tế lửa, tắm gội nghi lễ, và cả việc thờ phượng Hari—nếu thực hiện vào tithi bị “xuyên” (tithi-viddha, bất tịnh/khuyết) thì tất cả đều tiêu mất, như bóng tối tan khi mặt trời mọc.

Verse 46

जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥

Như người nữ kiêu hãnh vì tuổi xuân, khi bị dục vọng do Kāma (kẻ mang cờ hình cá) khuấy động mà bỏ người chồng già; cũng vậy, bậc trí luôn bỏ tithi bị “xuyên” (vedha) và chọn tithi khác, để dharma không ngừng tăng trưởng.

Verse 47

श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

Trong phần Uttara-bhāga (hậu phần) của Bṛhannāradīya Purāṇa tôn kính, tại đây bắt đầu chương thứ hai, mang tên “Tithi-vicāra” — sự khảo xét các ngày tithi (ngày âm lịch).