Nirvana Upanishad 16: Verse 16

Sanskrit (Devanagari)

ऊर्ध्वाम्नायः। निरालम्बपीठः। संयोगदीक्षा। वियोगोपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च। द्वादशादित्यावलोकनम्। विवेकरक्षा। करुणैव केलिः। आनन्दमाला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी। अकल्पितभिक्षाशी। हंसाचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्॥१२–२४॥

Padapatha (Word Split)

ऊर्ध्व-आम्नायः । निरालम्ब-पीठः । संयोग-दीक्षा । वियोग-उपदेशः । दीक्षा-सन्तोष-पानम् च । द्वादश-आदित्य-अवलोकनम् । विवेक-रक्षा । करुणा एव केलिः । आनन्द-माला । एकान्त-गुहायाम् मुक्त-आसन-सुख-गोष्ठी । अ-कल्पित-भिक्षा-आशी । हंस-आचारः । सर्व-भूत-अन्तर्वर्ती हंसः इति प्रतिपादनम् ।

Sanskrit recitationNirvana Upanishad 16

IAST Transliteration

ūrdhvāmnāyaḥ | nirālambapīṭhaḥ | saṃyogadīkṣā | viyogopadeśaḥ | dīkṣāsantoṣapānaṃ ca | dvādaśādityāvalokanam | vivekarakṣā | karuṇaiva keliḥ | ānandamālā | ekāntaguhāyāṃ muktāsanasukhagoṣṭhī | akalpitabhikṣāśī | haṃsācāraḥ | sarvabhūtāntarvartī haṃsa iti pratipādanam ||12–24||

Translation

[اس کی شان یہ ہے:] اُردھوامنایہ (اوپر کی طرف منتقل ہونے والی روایت)؛ نِرالَمب پیٹھ (بے سہارا آسن)؛ سَمیوگ دِیکشا (وصال کی دیक्षा)؛ وِیوگ اُپدیش (انقطاع و بے تعلّقی کی تعلیم)؛ اور دیक्षा ہی کی صورت میں قناعت کا جام پینا؛ بارہ آدتیوں کا دھیان؛ وِویک (تمیزِ حق و باطل) کی حفاظت؛ کرُونا ہی کو کھیل بنانا؛ آنند کی مالا؛ تنہا غار میں مُکت آسن کے سُکھ کی سنگت؛ بے ساختہ بھکشا پر گزارا؛ ہنس آچار؛ اور یہ پرتیپادن کہ ہنس سب بھوتوں کے اندر بستا ہے۔

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

[He is characterized by:] the upward transmission (ūrdhvāmnāya); the supportless seat (nirālamba-pīṭha); initiation into union (saṃyoga-dīkṣā); instruction in disunion/detachment (viyoga-upadeśa); and the drinking of contentment that is initiation; the contemplation of the twelve Ādityas; the guarding of discrimination; compassion alone as play; a garland of bliss; in the solitary cave, an assembly of the happiness of the liberated posture/seat; one who eats unpremeditated alms; the conduct of the Haṃsa; and the establishing (doctrine) that the Haṃsa dwells within all beings.

Verse Context

• Moksha (jīvanmukti) through viveka-vairāgya; Haṃsa as inner Ātman/Brahman
• Mahavakya: Implicitly aligns with ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (Aham brahmāsmi) and ‘तत्त्वमसि’ (Tat tvam asi) via the claim of the one Self dwelling in all beings; not a direct mahāvākya citation.
• Atharva
• Chandas: Prose (gadya) / aphoristic nominal style