Nirvana Upanishad: Verse 16

Sanskrit (Devanagari)

ऊर्ध्वाम्नायः। निरालम्बपीठः। संयोगदीक्षा। वियोगोपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च। द्वादशादित्यावलोकनम्। विवेकरक्षा। करुणैव केलिः। आनन्दमाला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी। अकल्पितभिक्षाशी। हंसाचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्॥१२–२४॥

Padapatha (Word Split)

ऊर्ध्व-आम्नायः । निरालम्ब-पीठः । संयोग-दीक्षा । वियोग-उपदेशः । दीक्षा-सन्तोष-पानम् च । द्वादश-आदित्य-अवलोकनम् । विवेक-रक्षा । करुणा एव केलिः । आनन्द-माला । एकान्त-गुहायाम् मुक्त-आसन-सुख-गोष्ठी । अ-कल्पित-भिक्षा-आशी । हंस-आचारः । सर्व-भूत-अन्तर्वर्ती हंसः इति प्रतिपादनम् ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 16

IAST Transliteration

ūrdhvāmnāyaḥ | nirālambapīṭhaḥ | saṃyogadīkṣā | viyogopadeśaḥ | dīkṣāsantoṣapānaṃ ca | dvādaśādityāvalokanam | vivekarakṣā | karuṇaiva keliḥ | ānandamālā | ekāntaguhāyāṃ muktāsanasukhagoṣṭhī | akalpitabhikṣāśī | haṃsācāraḥ | sarvabhūtāntarvartī haṃsa iti pratipādanam ||12–24||

Translation

[ఆయన లక్షణాలు:] ఊర్ధ్వామ్నాయము (ఊర్ధ్వ పరంపర), నిరాలంబ పీఠము (ఆధారరహిత ఆసనం), సంయోగ-దీక్ష, వియోగ/వైరాగ్య ఉపదేశము, మరియు దీక్షారూప సంతోషపానము; ద్వాదశ ఆదిత్యుల అవలోకనము, వివేకరక్ష, కరుణయే క్రీడ, ఆనందమాల; ఏకాంత గుహలో ముక్తాసనసుఖ గోష్ఠి; అకల్పిత భిక్షపై జీవనం; హంసాచారము; హంస సర్వభూతాంతర్వర్తి అని ప్రతిపాదన।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

[He is characterized by:] the upward transmission (ūrdhvāmnāya); the supportless seat (nirālamba-pīṭha); initiation into union (saṃyoga-dīkṣā); instruction in disunion/detachment (viyoga-upadeśa); and the drinking of contentment that is initiation; the contemplation of the twelve Ādityas; the guarding of discrimination; compassion alone as play; a garland of bliss; in the solitary cave, an assembly of the happiness of the liberated posture/seat; one who eats unpremeditated alms; the conduct of the Haṃsa; and the establishing (doctrine) that the Haṃsa dwells within all beings.

Word by Word

• ūrdhva-āmnāyaḥ: the higher (upward) tradition/lineage
• Type: Noun
• Root: ūrdhva (प्रातिपदिक) + āmnāya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• nirālamba-pīṭhaḥ: the supportless seat/base
• Type: Noun
• Root: nirālamba (प्रातिपदिक) + pīṭha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• saṃyoga-dīkṣā: initiation into union (yoking)
• Type: Noun
• Root: saṃyoga (प्रातिपदिक) + dīkṣā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• viyoga-upadeśaḥ: instruction in disjunction (detachment)
• Type: Noun
• Root: viyoga (प्रातिपदिक) + upadeśa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• dīkṣā-santoṣa-pānam: the drinking/imbibing of the contentment of initiation
• Type: Noun
• Root: dīkṣā (प्रातिपदिक) + santoṣa (प्रातिपदिक) + pāna (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• ca: and
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• dvādaśa-āditya-avalokanam: contemplation/observation of the twelve Ādityas
• Type: Noun
• Root: dvādaśa (प्रातिपदिक) + āditya (प्रातिपदिक) + avalokana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• viveka-rakṣā: the safeguarding of discernment
• Type: Noun
• Root: viveka (प्रातिपदिक) + rakṣā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• karuṇā: compassion
• Type: Noun
• Root: karuṇā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• eva: indeed/alone
• Type: Indeclinable
• Root: eva (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम्

• keliḥ: play/sport
• Type: Noun
• Root: keli (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• ānanda-mālā: a garland/series of bliss
• Type: Noun
• Root: ānanda (प्रातिपदिक) + mālā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• ekānta-guhāyām: in the solitary cave (inner recess)
• Type: Noun
• Root: ekānta (प्रातिपदिक) + guhā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्

• mukta-āsana-sukha-goṣṭhī: a pleasant gathering in the liberated posture/seat
• Type: Noun
• Root: mukta (प्रातिपदिक) + āsana (प्रातिपदिक) + sukha (प्रातिपदिक) + goṣṭhī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• akalpita-bhikṣā-āśī: one who eats unpremeditated (unsought) alms
• Type: Adjective
• Root: a-kalpita (प्रातिपदिक) + bhikṣā (प्रातिपदिक) + āśin/āśī (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)

• haṃsa-ācāraḥ: the conduct of the Haṃsa (paramahaṃsa way)
• Type: Noun
• Root: haṃsa (प्रातिपदिक) + ācāra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• sarva-bhūta-antar-vartī: dwelling within all beings
• Type: Adjective
• Root: sarva (प्रातिपदिक) + bhūta (प्रातिपदिक) + antar (अव्यय/उपसर्गसदृश) + vartin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)

• haṃsaḥ: the Haṃsa (supreme self/paramahaṃsa)
• Type: Noun
• Root: haṃsa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• iti: thus
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: इत्यादि-परामर्शार्थक-अव्ययम्

• pratipādanam: the exposition/establishment
• Type: Noun
• Root: prati√pad (धातु) + lyuṭ प्रत्यय → pratipādana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

Sandhi Notes

• Resolved compounds and sandhi: ūrdhvāmnāyaḥ → ūrdhva-āmnāyaḥ
• nirālambapīṭhaḥ → nirālamba-pīṭhaḥ
• saṃyogadīkṣā → saṃyoga-dīkṣā
• viyogopadeśaḥ → viyoga-upadeśaḥ
• dīkṣāsantoṣapānam → dīkṣā-santoṣa-pānam
• dvādaśādityāvalokanam → dvādaśa-āditya-avalokanam
• vivekarakṣā → viveka-rakṣā
• karuṇaiva → karuṇā eva
• ānandamālā → ānanda-mālā
• ekāntaguhāyāṃ → ekānta-guhāyām
• muktāsanasukhagoṣṭhī → mukta-āsana-sukha-goṣṭhī
• akalpitabhikṣāśī → a-kalpita-bhikṣā-āśī
• haṃsācāraḥ → haṃsa-ācāraḥ
• sarvabhūtāntarvartī → sarva-bhūta-antar-vartī

About this Verse

Central concept

Moksha (jīvanmukti) through viveka-vairāgya; Haṃsa as inner Ātman/Brahman

The mahavakyas

Implicitly aligns with ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (Aham brahmāsmi) and ‘तत्त्वमसि’ (Tat tvam asi) via the claim of the one Self dwelling in all beings; not a direct mahāvākya citation.

Veda

Rig Veda

Chandas

Prose (gadya) / aphoristic nominal style

Yoga and practice

Solitary meditation (ekānta); stabilization in a ‘supportless seat’ (nirālamba) as non-dependence on objects; viveka as continuous mindfulness; compassion as ethical fruit of nonduality; haṃsa-bhāvanā/ajapa-japa (so’ham) as contemplative support; contentment (santoṣa) as niyama.